{"id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17. (0-1)\nPodaj dwa przykłady utrudnień dla prowadzenia działalności gospodarczej, związanych\nz działalnością lądolodu na obszarze oznaczonym na mapie w zadaniu 16. literą X.\n1\n2","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego i społeczno-gospodarczego\n[…].\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie dwóch poprawnych przykładów.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n Osady polodowcowe (np. piaski na sandrach) są podłożem dla gleb słabej jakości, na których\nrolnikom trudno jest uzyskać wysokie plony, a obecność głazów narzutowych utrudnia im\nprowadzenie prac polowych.\n Płytkie występowanie wód gruntowych w pobliżu jezior polodowcowych i w zagłębieniach\nbezodpływowych utrudnia zabudowę.\n Znaczne deniwelacje terenu i wysoka jeziorność wydłużają przebieg dróg, co zwiększa\nkoszt transportu ponoszony przez przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. Gleby słabej jakości wytworzone na piaszczystych osadach sandrowych (plus ewentualnie głazy narzutowe utrudniające prace polowe) → niskie plony, trudności w rolnictwie.\n2. Płytkie wody gruntowe w zagłębieniach bezodpływowych i w sąsiedztwie jezior polodowcowych → utrudnienia w zabudowie i inwestycjach budowlanych.\n\n*(Akceptowana też: znaczne deniwelacje + wysoka jeziorność wydłużają trasy dróg → wyższe koszty transportu.)*\n\n## Sposób 1 - Identyfikacja obszaru + powiązanie z rzeźbą polodowcową\n\n**Krok 1: Co to jest obszar X?**\n\nNa mapie w zadaniu 16. obszar oznaczony literą X to **pojezierze** - teren ukształtowany przez ostatni lądolód skandynawski (zlodowacenie wisły, ok. 20 000-15 000 lat temu). Charakteryzuje się: jeziorami rynnowymi i morenowymi, sandrowymi równinami, wzgórzami morenowymi, zagłębieniami wytopiskowymi oraz głazami narzutowymi.\n\n**Krok 2: Jakie dziedzictwo gospodarcze zostawił lądolód?**\n\nDziałalność lądolodu pozostawiła konkretne elementy rzeźby i osadów, które **bezpośrednio utrudniają działalność gospodarczą**:\n\n| Element polodowcowy | Utrudnienie gospodarcze |\n| Piaski i żwiry sandrowe | Gleby lekkie, ubogie, kwaśne → niskie plony |\n| Głazy narzutowe na polach | Uszkadzają maszyny, blokują prace polowe |\n| Zagłębienia bezodpływowe, rynny | Płytkie wody gruntowe → brak możliwości zabudowy |\n| Jeziora + wzgórza morenowe | Deniwelacje i przeszkody wodne → wydłużenie tras dróg |\n\n**Krok 3: Formułowanie odpowiedzi**\n\nOdpowiedź musi łączyć **element polodowcowy** z **konkretnym utrudnieniem dla działalności gospodarczej** - nie można pisać ogólnie \"teren jest pagórkowaty\".\n\n**Przykład poprawnej odpowiedzi:**\n1. Osady sandrowe stanowią podłoże gleb piaszczystych o niskiej żyzności, co utrudnia rolnikom uzyskiwanie wysokich plonów; głazy narzutowe uszkadzają maszyny rolnicze podczas prac polowych.\n2. Liczne jeziora polodowcowe i zagłębienia bezodpływowe powodują płytkie zaleganie wód gruntowych, co uniemożliwia lub znacznie utrudnia wznoszenie budowli i prowadzenie inwestycji budowlanych.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację niepolodowcowych utrudnień\n\nSprawdzamy, czy podane odpowiedzi **faktycznie** wynikają z działalności lądolodu, a nie z innych czynników:\n\n- ❌ \"Klimat jest zimny\" → nie wynika z lądolodu, lecz z szerokości geograficznej - **odrzucamy**.\n- ❌ \"Teren jest daleko od morza\" → to kwestia geograficzna, nie polodowcowa - **odrzucamy**.\n- ❌ \"Mało ludności\" → skutek, nie bezpośrednie utrudnienie z działalności lądolodu - **odrzucamy**.\n- ✅ \"Piaski sandrowe → słabe gleby\" → bezpośrednio z akumulacji wodnolodowcowej - **akceptujemy**.\n- ✅ \"Jeziora polodowcowe → płytkie wody gruntowe / dłuższe drogi\" → bezpośrednio z wytopisk i rynien - **akceptujemy**.\n\nWeryfikacja potwierdza, że poprawna odpowiedź odwołuje się do **konkretnych form i osadów polodowcowych** jako przyczyny utrudnienia.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie **dwóch** poprawnych, odrębnych przykładów utrudnień dla działalności gospodarczej, które są **przyczynowo powiązane z działalnością lądolodu** na obszarze X.\n> - **0 pkt** - za podanie tylko jednego przykładu, za odpowiedź ogólnikową bez powiązania z lądolodem, za wymienienie cech rzeźby bez wskazania utrudnienia dla działalności.\n>\n> **Akceptowane warianty (przykłady z klucza):**\n> - Piaski sandrowe → gleby słabej jakości → niskie plony rolnicze / głazy narzutowe utrudniają prace polowe.\n> - Płytkie wody gruntowe (przy jeziorach polodowcowych, w zagłębieniach bezodpływowych) → utrudnienia w zabudowie.\n> - Znaczne deniwelacje terenu + wysoka jeziorność → wydłużenie tras dróg → wyższe koszty transportu dla przedsiębiorców.\n>\n> **Wykluczone (nie dają punktu):**\n> - Samo wymienienie cechy rzeźby bez podania utrudnienia (np. \"jest wiele jezior\" - bez wskazania co to utrudnia).\n> - Utrudnienia niezwiązane z działalnością lądolodu (np. klimat, odległość od morza).\n> - Podanie tylko jednego przykładu.\n\n## Wzory i referencje (jeśli używane)\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wymagana jest wiedza z dwóch działów geografii:\n\n> 🧊 **Geomorfologia polodowcowa** - formy akumulacyjne lądolodu:\n> - **Sandry**: rozległe równiny zbudowane z piasków i żwirów fluwoglacjalnych → gleby bielicowe, mało żyzne.\n> - **Moreny**: wzgórza morenowe (czołowe i denne) → zmienne wysokości, utrudniony transport.\n> - **Rynny subglacjalne**: wydłużone jeziora rynnowe (np. Hańcza, Wigry) → bariery komunikacyjne.\n> - **Zagłębienia wytopiskowe i bezodpływowe**: płytkie wody gruntowe → zawilgocenie podłoża.\n> - **Głazy narzutowe (eratyki)**: przetransportowane z Fennoskandii → przeszkody na polach uprawnych.\n\n> 🇵🇱 **Pas pojezierzy w Polsce** (Mazurskie, Pomorskie, Wielkopolskie): obszary typowe dla tego zadania - efekt cofania się lądolodu zlodowacenia wisły.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\nZadanie jest otwarte - ta sekcja zastąpiona rozbudowaną sekcją \"Typowe pułapki\" poniżej.\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1: Opis formy bez wskazania utrudnienia.**\n> Uczeń pisze: *\"Na obszarze X występują jeziora polodowcowe i wzgórza morenowe\"* - i na tym kończy. To opis rzeźby, a nie utrudnienie dla działalności gospodarczej. Klucz CKE wymaga powiązania przyczynowego: forma polodowcowa → konkretna trudność ekonomiczna. Zawsze kończ zdaniem \"co utrudnia / uniemożliwia / zwiększa koszty…\".\n\n> ⚠️ **Pułapka 2: Podanie jednego przykładu zamiast dwóch.**\n> Zadanie wyraźnie wymaga **dwóch** odrębnych przykładów (ponumerowanych 1. i 2.). Jeden punkt są przyznawane dopiero za oba. Jeśli oba przykłady sprowadzają się do tego samego utrudnienia (np. \"gleby słabe → niskie plony\" + \"piaski → niskie plony\"), klucz może to potraktować jako jeden argument - podaj dwa merytorycznie różne utrudnienia (np. rolnictwo + budownictwo, albo rolnictwo + transport).\n\n> ⚠️ **Pułapka 3: Mylenie działalności lądolodu z innymi procesami.**\n> Uczeń pisze o utrudnieniach wynikających z klimatu, nachylenia terenu karpackiego lub położenia geograficznego - są to czynniki niezwiązane z działalnością lądolodu. Obszar X to teren **pojezierzy**, gdzie dominują **formy akumulacyjne i erozyjne lądolodu** - odpowiedź musi się do nich odwoływać (sandry, moreny, rynny, wytopiska, głazy narzutowe).\n\n> ⚠️ **Pułapka 4: Zbyt ogólnikowe sformułowania.**\n> \"Teren jest pagórkowaty, co utrudnia rolnictwo\" - za ogólne, bez powiązania z lądolodem. Lepiej: *\"Wzgórza morenowe i liczne jeziora polodowcowe wydłużają trasy dróg, zwiększając koszty transportu\"* - to konkretny mechanizm z bezpośrednim odniesieniem do form polodowcowych.","image":"img/geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 17. (0-1)<br>Podaj dwa przykłady utrudnień dla prowadzenia działalności gospodarczej, związanych<br>z działalnością lądolodu na obszarze oznaczonym na mapie w zadaniu 16. literą X.<br>1<br>2</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 17. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego […].<br>IV etap edukacyjny<br>1.5) Zdający formułuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe […] między<br>wybranymi elementami środowiska<br>przyrodniczego i społeczno-gospodarczego<br>[…].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie dwóch poprawnych przykładów.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi<br> Osady polodowcowe (np. piaski na sandrach) są podłożem dla gleb słabej jakości, na których<br>rolnikom trudno jest uzyskać wysokie plony, a obecność głazów narzutowych utrudnia im<br>prowadzenie prac polowych.<br> Płytkie występowanie wód gruntowych w pobliżu jezior polodowcowych i w zagłębieniach<br>bezodpływowych utrudnia zabudowę.<br> Znaczne deniwelacje terenu i wysoka jeziorność wydłużają przebieg dróg, co zwiększa<br>koszt transportu ponoszony przez przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li>Gleby słabej jakości wytworzone na piaszczystych osadach sandrowych (plus ewentualnie głazy narzutowe utrudniające prace polowe) → niskie plony, trudności w rolnictwie.</li><li>Płytkie wody gruntowe w zagłębieniach bezodpływowych i w sąsiedztwie jezior polodowcowych → utrudnienia w zabudowie i inwestycjach budowlanych.</li></ol>\n<p><em>(Akceptowana też: znaczne deniwelacje + wysoka jeziorność wydłużają trasy dróg → wyższe koszty transportu.)</em></p>\n<h4>Sposób 1 - Identyfikacja obszaru + powiązanie z rzeźbą polodowcową</h4>\n<p><strong>Krok 1: Co to jest obszar X?</strong></p>\n<p>Na mapie w zadaniu 16. obszar oznaczony literą X to <strong>pojezierze</strong> - teren ukształtowany przez ostatni lądolód skandynawski (zlodowacenie wisły, ok. 20 000-15 000 lat temu). Charakteryzuje się: jeziorami rynnowymi i morenowymi, sandrowymi równinami, wzgórzami morenowymi, zagłębieniami wytopiskowymi oraz głazami narzutowymi.</p>\n<p><strong>Krok 2: Jakie dziedzictwo gospodarcze zostawił lądolód?</strong></p>\n<p>Działalność lądolodu pozostawiła konkretne elementy rzeźby i osadów, które <strong>bezpośrednio utrudniają działalność gospodarczą</strong>:</p>\n<p>| Element polodowcowy | Utrudnienie gospodarcze |<br>| Piaski i żwiry sandrowe | Gleby lekkie, ubogie, kwaśne → niskie plony |<br>| Głazy narzutowe na polach | Uszkadzają maszyny, blokują prace polowe |<br>| Zagłębienia bezodpływowe, rynny | Płytkie wody gruntowe → brak możliwości zabudowy |<br>| Jeziora + wzgórza morenowe | Deniwelacje i przeszkody wodne → wydłużenie tras dróg |</p>\n<p><strong>Krok 3: Formułowanie odpowiedzi</strong></p>\n<p>Odpowiedź musi łączyć <strong>element polodowcowy</strong> z <strong>konkretnym utrudnieniem dla działalności gospodarczej</strong> - nie można pisać ogólnie &quot;teren jest pagórkowaty&quot;.</p>\n<p><strong>Przykład poprawnej odpowiedzi:</strong></p>\n<ol><li>Osady sandrowe stanowią podłoże gleb piaszczystych o niskiej żyzności, co utrudnia rolnikom uzyskiwanie wysokich plonów; głazy narzutowe uszkadzają maszyny rolnicze podczas prac polowych.</li><li>Liczne jeziora polodowcowe i zagłębienia bezodpływowe powodują płytkie zaleganie wód gruntowych, co uniemożliwia lub znacznie utrudnia wznoszenie budowli i prowadzenie inwestycji budowlanych.</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację niepolodowcowych utrudnień</h4>\n<p>Sprawdzamy, czy podane odpowiedzi <strong>faktycznie</strong> wynikają z działalności lądolodu, a nie z innych czynników:</p>\n<ul><li>❌ &quot;Klimat jest zimny&quot; → nie wynika z lądolodu, lecz z szerokości geograficznej - <strong>odrzucamy</strong>.</li><li>❌ &quot;Teren jest daleko od morza&quot; → to kwestia geograficzna, nie polodowcowa - <strong>odrzucamy</strong>.</li><li>❌ &quot;Mało ludności&quot; → skutek, nie bezpośrednie utrudnienie z działalności lądolodu - <strong>odrzucamy</strong>.</li><li>✅ &quot;Piaski sandrowe → słabe gleby&quot; → bezpośrednio z akumulacji wodnolodowcowej - <strong>akceptujemy</strong>.</li><li>✅ &quot;Jeziora polodowcowe → płytkie wody gruntowe / dłuższe drogi&quot; → bezpośrednio z wytopisk i rynien - <strong>akceptujemy</strong>.</li></ul>\n<p>Weryfikacja potwierdza, że poprawna odpowiedź odwołuje się do <strong>konkretnych form i osadów polodowcowych</strong> jako przyczyny utrudnienia.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>dwóch</strong> poprawnych, odrębnych przykładów utrudnień dla działalności gospodarczej, które są <strong>przyczynowo powiązane z działalnością lądolodu</strong> na obszarze X.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za podanie tylko jednego przykładu, za odpowiedź ogólnikową bez powiązania z lądolodem, za wymienienie cech rzeźby bez wskazania utrudnienia dla działalności.<br><br><strong>Akceptowane warianty (przykłady z klucza):</strong><br>- Piaski sandrowe → gleby słabej jakości → niskie plony rolnicze / głazy narzutowe utrudniają prace polowe.<br>- Płytkie wody gruntowe (przy jeziorach polodowcowych, w zagłębieniach bezodpływowych) → utrudnienia w zabudowie.<br>- Znaczne deniwelacje terenu + wysoka jeziorność → wydłużenie tras dróg → wyższe koszty transportu dla przedsiębiorców.<br><br><strong>Wykluczone (nie dają punktu):</strong><br>- Samo wymienienie cechy rzeźby bez podania utrudnienia (np. &quot;jest wiele jezior&quot; - bez wskazania co to utrudnia).<br>- Utrudnienia niezwiązane z działalnością lądolodu (np. klimat, odległość od morza).<br>- Podanie tylko jednego przykładu.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje (jeśli używane)</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wymagana jest wiedza z dwóch działów geografii:</p>\n<blockquote>🧊 <strong>Geomorfologia polodowcowa</strong> - formy akumulacyjne lądolodu:<br>- <strong>Sandry</strong>: rozległe równiny zbudowane z piasków i żwirów fluwoglacjalnych → gleby bielicowe, mało żyzne.<br>- <strong>Moreny</strong>: wzgórza morenowe (czołowe i denne) → zmienne wysokości, utrudniony transport.<br>- <strong>Rynny subglacjalne</strong>: wydłużone jeziora rynnowe (np. Hańcza, Wigry) → bariery komunikacyjne.<br>- <strong>Zagłębienia wytopiskowe i bezodpływowe</strong>: płytkie wody gruntowe → zawilgocenie podłoża.<br>- <strong>Głazy narzutowe (eratyki)</strong>: przetransportowane z Fennoskandii → przeszkody na polach uprawnych.</blockquote>\n<blockquote>🇵🇱 <strong>Pas pojezierzy w Polsce</strong> (Mazurskie, Pomorskie, Wielkopolskie): obszary typowe dla tego zadania - efekt cofania się lądolodu zlodowacenia wisły.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>Zadanie jest otwarte - ta sekcja zastąpiona rozbudowaną sekcją &quot;Typowe pułapki&quot; poniżej.</p>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1: Opis formy bez wskazania utrudnienia.</strong><br>Uczeń pisze: <em>&quot;Na obszarze X występują jeziora polodowcowe i wzgórza morenowe&quot;</em> - i na tym kończy. To opis rzeźby, a nie utrudnienie dla działalności gospodarczej. Klucz CKE wymaga powiązania przyczynowego: forma polodowcowa → konkretna trudność ekonomiczna. Zawsze kończ zdaniem &quot;co utrudnia / uniemożliwia / zwiększa koszty…&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2: Podanie jednego przykładu zamiast dwóch.</strong><br>Zadanie wyraźnie wymaga <strong>dwóch</strong> odrębnych przykładów (ponumerowanych 1. i 2.). Jeden punkt są przyznawane dopiero za oba. Jeśli oba przykłady sprowadzają się do tego samego utrudnienia (np. &quot;gleby słabe → niskie plony&quot; + &quot;piaski → niskie plony&quot;), klucz może to potraktować jako jeden argument - podaj dwa merytorycznie różne utrudnienia (np. rolnictwo + budownictwo, albo rolnictwo + transport).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3: Mylenie działalności lądolodu z innymi procesami.</strong><br>Uczeń pisze o utrudnieniach wynikających z klimatu, nachylenia terenu karpackiego lub położenia geograficznego - są to czynniki niezwiązane z działalnością lądolodu. Obszar X to teren <strong>pojezierzy</strong>, gdzie dominują <strong>formy akumulacyjne i erozyjne lądolodu</strong> - odpowiedź musi się do nich odwoływać (sandry, moreny, rynny, wytopiska, głazy narzutowe).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4: Zbyt ogólnikowe sformułowania.</strong><br>&quot;Teren jest pagórkowaty, co utrudnia rolnictwo&quot; - za ogólne, bez powiązania z lądolodem. Lepiej: <em>&quot;Wzgórza morenowe i liczne jeziora polodowcowe wydłużają trasy dróg, zwiększając koszty transportu&quot;</em> - to konkretny mechanizm z bezpośrednim odniesieniem do form polodowcowych.</blockquote>"}]}