{"id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/20","paper_id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"20","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20. (0-1)\nNa mapie numerami od 1 do 5 oznaczono wybrane obszary.\nNa podstawie: Atlas geograficzny dla szkół ponadgimnazjalnych, Warszawa 2012.\nZaznacz poprawne dokończenie zdania.\nObszary, na których dominują gleby astrefowe, oznaczono na mapie numerami\nA. 1 i 3.\nB. 2 i 4.\nC. 3 i 4.\nD. 2 i 5.\nMGE_1R","answer":"C","answer_text":"Zadanie 20. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n6.1) Zdający […] omawia cechy głównych\nrodzajów gleb strefowych i niestrefowych\n[…].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p.- za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nC.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C. 3 i 4.**\n\nObszary zdominowane przez gleby astrefowe to obszar 3 (Wyżyna Tybetańska - gleby górskie/szkieletowe) oraz obszar 4 (niziny Chin wschodnich - mady rzeczne).\n\n## Sposób 1 - Eliminacja strefowa: co dominuje w każdym obszarze?\n\n**Kluczowy krok**: odróżnij gleby strefowe (zależne od klimatu i roślinności) od astrefowych (zależne od lokalnych czynników - rzeźby terenu, skały macierzystej, wód).\n\nPrzeanalizuj każdy obszar z mapy:\n\n| Nr | Lokalizacja | Dominujący czynnik glebotwórczy | Typ gleby | Strefowe czy astrefowe? |\n| 1 | Syberia (tundra/tajga) | Klimat (mróz, permafrost, iglaste) | Gleby tundrowe / bielicowe | **STREFOWE** |\n| 2 | Azja Środkowa (Kazachstan, step i pustynia) | Klimat (suchość) | Sierozemy, solonczaki | **STREFOWE** |\n| 3 | Wyżyna Tybetańska | **Rzeźba terenu** (wysokość 4 000-5 000 m n.p.m.) | Gleby szkieletowe, górskie litogeniczne | **ASTREFOWE** ✅ |\n| 4 | Chiny Wschodnie (niziny Huanghe, Jangcy) | **Akumulacja rzeczna** (aluwialna) | Mady (gleby aluwialne) | **ASTREFOWE** ✅ |\n| 5 | Indonezja / Filipiny | Klimat (wilgotny równikowy) | Ferralityczne / laterytowe | **STREFOWE** |\n\n**Wniosek**: obszary 3 i 4 mają gleby zdeterminowane lokalnym czynnikiem (rzeźba + skała macierzysta / depozycja rzeczna), niezależnym od strefy klimatycznej - to definicja gleb astrefowych. **Odpowiedź C**.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez definicję i kontrargument dla pozornie mylących opcji\n\n**Definicja**: Gleby astrefowe (azona) to gleby, których właściwości są zdominowane przez lokalny czynnik niebiologiczny (rzeźba, skała macierzysta, wody gruntowe), a nie przez szerokostrefowy klimat i szatę roślinną.\n\n**Weryfikacja obszarów 3 i 4:**\n\n- **Obszar 3 (Tybet)**: Wyżyna Tybetańska leży w strefie klimatu umiarkowanego, lecz jej gleby to szkieletowe, płytkie gleby górskie (litosole / rankery) - wynik mechanicznego wietrzenia skał w warunkach ekstremalnego zimna i suchości wysokogórskiej. **Czynnik determinujący = rzeźba**, nie strefa klimatyczna → astrefowe.\n\n- **Obszar 4 (Chiny wschodnie)**: rozległe niziny rzek Huanghe i Jangcy pokryte grubą warstwą aluwialnych naniesień. **Mady** to gleby aluwialne - astrefowe, bo niezależnie od klimatu wszędzie gdzie rzeka niesie osady, powstają mady (np. delta Nilu w suchym Egipcie, dolina Missisipi).\n\n**Kontrargument dla obszaru 2** (typowa pułapka): Solonczaki w Azji Środkowej bywają mylone z astrefowymi, bo też zależą od lokalnego czynnika (zasolenie). W klasycznej polskiej klasyfikacji maturalnej solonczaki zalicza się do gleb **śródstrefowych** (intrazonal), nie astrefowych - astrefowe to przede wszystkim mady i rędziny.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 20, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie odpowiedzi **C**\n> - **0 pkt** - za każdą inną odpowiedź (A, B, D) lub brak odpowiedzi\n> - Akceptowane warianty: tylko **C**\n> - Wykluczone: A, B, D\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu wystarczy znajomość klasyfikacji typów gleb (geografia fizyczna - gleboznawstwo).\n\n> 🌍 **Klasyfikacja gleb ze względu na strefowość:**\n>\n> - **Gleby strefowe (zonalne)** - rozwijają się zgodnie z szerokościową strefą klimatyczno-roślinną: bielice (strefa borealna), gleby brunatne (strefa umiarkowana), czarnoziemy (step), laterytowe (tropik), tundrowe.\n>\n> - **Gleby śródstrefowe (intrazonal)** - wewnątrz stref, pod wpływem lokalnego czynnika wilgoci lub zasolenia: gleby glejowe, solonczaki, rędziny (niekiedy klasyfikowane tu lub w astrefowych zależnie od podręcznika).\n>\n> - **Gleby astrefowe (azonalne)** - niezależnie od strefy, wynik lokalnego czynnika fizycznego:\n> - **Mady** (gleby aluwialne) - doliny rzek i delty.\n> - **Rędziny** - na wapiennej skale macierzystej.\n> - **Gleby inicjalne / litosole / rankery** - płytkie gleby na skałach litych (tereny górskie, wyżyny).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna (typowy błąd ucznia) |\n| **A** | 1 i 3 | Obszar 1 (Syberia) ma gleby **strefowe** - tundrowe i bielicowe, ściśle powiązane z klimatem i roślinnością iglastą. Uczeń myli \"specyficzne środowisko\" z \"astrefowością\". |\n| **B** | 2 i 4 | Obszar 2 (Azja Środkowa) ma gleby **strefowe pustynno-stepowe** (sierozemy) lub co najwyżej śródstrefowe (solonczaki). Uczeń błędnie utożsamia pustynię z azonalnym charakterem gleb. |\n| **D** | 2 i 5 | Oba obszary mają gleby **strefowe**: Azja Środkowa = gleby suche strefowe, Indonezja = ferrality/laterytowe (strefa równikowa). Brak astrefowego czynnika dominującego. |\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - mylenie \"wyjątkowe środowisko\" z \"astrefowe\":** Uczniowie często myślą, że Syberia (obszar 1) z permafrostem albo Azja Środkowa (obszar 2) z pustynią to gleby astrefowe, bo \"wyjątkowe\". Tymczasem te gleby **ściśle odpowiadają strefie klimatycznej** - są wzorcowymi przykładami gleb strefowych (bielice, sierozemy).\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - solonczaki jako astrefowe:** Solonczaki w Azji Środkowej (obszar 2) mogą kojarzyć się z glebami azonalnymi, bo wynikają z zasolenia. W polskim nazewnictwie maturalnym zalicza się je do **gleb śródstrefowych (intrazonal)** - to nie jest ta sama kategoria co astrefowe. Gleby astrefowe to przede wszystkim **mady i litosole górskie**.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - nieznajomość mad jako przykładu astrefowego:** Klasyczny przykład gleby astrefowej - **mady** - to gleby aluwialne w dolinach dużych rzek. Chiny wschodnie to kraina wielkich rzek (Huanghe, Jangcy) z rozległymi równinami akumulacji rzecznej. Bez tej wiedzy uczeń pomija obszar 4 i szuka błędnych kombinacji.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - Tybet jako \"klimat kontynentalny\" = strefowe:** Wyżyna Tybetańska leży w umiarkowanej strefie klimatycznej, co może sugerować strefowe gleby brunatne. Ale na Tybecie **dominuje rzeźba** (4 000-5 000 m n.p.m.) - gleby są płytkie, szkieletowe, typowo górskie. To właśnie przykład astrefowości przez czynnik hipsometryczny.","image":"img/geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-20.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 20. (0-1)<br>Na mapie numerami od 1 do 5 oznaczono wybrane obszary.<br>Na podstawie: Atlas geograficzny dla szkół ponadgimnazjalnych, Warszawa 2012.<br>Zaznacz poprawne dokończenie zdania.<br>Obszary, na których dominują gleby astrefowe, oznaczono na mapie numerami<br>A. 1 i 3.<br>B. 2 i 4.<br>C. 3 i 4.<br>D. 2 i 5.<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 20. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego […].<br>IV etap edukacyjny<br>6.1) Zdający […] omawia cechy głównych<br>rodzajów gleb strefowych i niestrefowych<br>[…].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawną odpowiedź.<br>0 p.- za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>C.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>C. 3 i 4.</strong></p>\n<p>Obszary zdominowane przez gleby astrefowe to obszar 3 (Wyżyna Tybetańska - gleby górskie/szkieletowe) oraz obszar 4 (niziny Chin wschodnich - mady rzeczne).</p>\n<h4>Sposób 1 - Eliminacja strefowa: co dominuje w każdym obszarze?</h4>\n<p><strong>Kluczowy krok</strong>: odróżnij gleby strefowe (zależne od klimatu i roślinności) od astrefowych (zależne od lokalnych czynników - rzeźby terenu, skały macierzystej, wód).</p>\n<p>Przeanalizuj każdy obszar z mapy:</p>\n<p>| Nr | Lokalizacja | Dominujący czynnik glebotwórczy | Typ gleby | Strefowe czy astrefowe? |<br>| 1 | Syberia (tundra/tajga) | Klimat (mróz, permafrost, iglaste) | Gleby tundrowe / bielicowe | <strong>STREFOWE</strong> |<br>| 2 | Azja Środkowa (Kazachstan, step i pustynia) | Klimat (suchość) | Sierozemy, solonczaki | <strong>STREFOWE</strong> |<br>| 3 | Wyżyna Tybetańska | <strong>Rzeźba terenu</strong> (wysokość 4 000-5 000 m n.p.m.) | Gleby szkieletowe, górskie litogeniczne | <strong>ASTREFOWE</strong> ✅ |<br>| 4 | Chiny Wschodnie (niziny Huanghe, Jangcy) | <strong>Akumulacja rzeczna</strong> (aluwialna) | Mady (gleby aluwialne) | <strong>ASTREFOWE</strong> ✅ |<br>| 5 | Indonezja / Filipiny | Klimat (wilgotny równikowy) | Ferralityczne / laterytowe | <strong>STREFOWE</strong> |</p>\n<p><strong>Wniosek</strong>: obszary 3 i 4 mają gleby zdeterminowane lokalnym czynnikiem (rzeźba + skała macierzysta / depozycja rzeczna), niezależnym od strefy klimatycznej - to definicja gleb astrefowych. <strong>Odpowiedź C</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez definicję i kontrargument dla pozornie mylących opcji</h4>\n<p><strong>Definicja</strong>: Gleby astrefowe (azona) to gleby, których właściwości są zdominowane przez lokalny czynnik niebiologiczny (rzeźba, skała macierzysta, wody gruntowe), a nie przez szerokostrefowy klimat i szatę roślinną.</p>\n<p><strong>Weryfikacja obszarów 3 i 4:</strong></p>\n<ul><li><strong>Obszar 3 (Tybet)</strong>: Wyżyna Tybetańska leży w strefie klimatu umiarkowanego, lecz jej gleby to szkieletowe, płytkie gleby górskie (litosole / rankery) - wynik mechanicznego wietrzenia skał w warunkach ekstremalnego zimna i suchości wysokogórskiej. <strong>Czynnik determinujący = rzeźba</strong>, nie strefa klimatyczna → astrefowe.</li></ul>\n<ul><li><strong>Obszar 4 (Chiny wschodnie)</strong>: rozległe niziny rzek Huanghe i Jangcy pokryte grubą warstwą aluwialnych naniesień. <strong>Mady</strong> to gleby aluwialne - astrefowe, bo niezależnie od klimatu wszędzie gdzie rzeka niesie osady, powstają mady (np. delta Nilu w suchym Egipcie, dolina Missisipi).</li></ul>\n<p><strong>Kontrargument dla obszaru 2</strong> (typowa pułapka): Solonczaki w Azji Środkowej bywają mylone z astrefowymi, bo też zależą od lokalnego czynnika (zasolenie). W klasycznej polskiej klasyfikacji maturalnej solonczaki zalicza się do gleb <strong>śródstrefowych</strong> (intrazonal), nie astrefowych - astrefowe to przede wszystkim mady i rędziny.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 20, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za zaznaczenie odpowiedzi <strong>C</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - za każdą inną odpowiedź (A, B, D) lub brak odpowiedzi<br>- Akceptowane warianty: tylko <strong>C</strong><br>- Wykluczone: A, B, D</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu wystarczy znajomość klasyfikacji typów gleb (geografia fizyczna - gleboznawstwo).</p>\n<blockquote>🌍 <strong>Klasyfikacja gleb ze względu na strefowość:</strong><br><br>- <strong>Gleby strefowe (zonalne)</strong> - rozwijają się zgodnie z szerokościową strefą klimatyczno-roślinną: bielice (strefa borealna), gleby brunatne (strefa umiarkowana), czarnoziemy (step), laterytowe (tropik), tundrowe.<br><br>- <strong>Gleby śródstrefowe (intrazonal)</strong> - wewnątrz stref, pod wpływem lokalnego czynnika wilgoci lub zasolenia: gleby glejowe, solonczaki, rędziny (niekiedy klasyfikowane tu lub w astrefowych zależnie od podręcznika).<br><br>- <strong>Gleby astrefowe (azonalne)</strong> - niezależnie od strefy, wynik lokalnego czynnika fizycznego:<br>- <strong>Mady</strong> (gleby aluwialne) - doliny rzek i delty.<br>- <strong>Rędziny</strong> - na wapiennej skale macierzystej.<br>- <strong>Gleby inicjalne / litosole / rankery</strong> - płytkie gleby na skałach litych (tereny górskie, wyżyny).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna (typowy błąd ucznia) |<br>| <strong>A</strong> | 1 i 3 | Obszar 1 (Syberia) ma gleby <strong>strefowe</strong> - tundrowe i bielicowe, ściśle powiązane z klimatem i roślinnością iglastą. Uczeń myli &quot;specyficzne środowisko&quot; z &quot;astrefowością&quot;. |<br>| <strong>B</strong> | 2 i 4 | Obszar 2 (Azja Środkowa) ma gleby <strong>strefowe pustynno-stepowe</strong> (sierozemy) lub co najwyżej śródstrefowe (solonczaki). Uczeń błędnie utożsamia pustynię z azonalnym charakterem gleb. |<br>| <strong>D</strong> | 2 i 5 | Oba obszary mają gleby <strong>strefowe</strong>: Azja Środkowa = gleby suche strefowe, Indonezja = ferrality/laterytowe (strefa równikowa). Brak astrefowego czynnika dominującego. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - mylenie &quot;wyjątkowe środowisko&quot; z &quot;astrefowe&quot;:</strong> Uczniowie często myślą, że Syberia (obszar 1) z permafrostem albo Azja Środkowa (obszar 2) z pustynią to gleby astrefowe, bo &quot;wyjątkowe&quot;. Tymczasem te gleby <strong>ściśle odpowiadają strefie klimatycznej</strong> - są wzorcowymi przykładami gleb strefowych (bielice, sierozemy).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - solonczaki jako astrefowe:</strong> Solonczaki w Azji Środkowej (obszar 2) mogą kojarzyć się z glebami azonalnymi, bo wynikają z zasolenia. W polskim nazewnictwie maturalnym zalicza się je do <strong>gleb śródstrefowych (intrazonal)</strong> - to nie jest ta sama kategoria co astrefowe. Gleby astrefowe to przede wszystkim <strong>mady i litosole górskie</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - nieznajomość mad jako przykładu astrefowego:</strong> Klasyczny przykład gleby astrefowej - <strong>mady</strong> - to gleby aluwialne w dolinach dużych rzek. Chiny wschodnie to kraina wielkich rzek (Huanghe, Jangcy) z rozległymi równinami akumulacji rzecznej. Bez tej wiedzy uczeń pomija obszar 4 i szuka błędnych kombinacji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4 - Tybet jako &quot;klimat kontynentalny&quot; = strefowe:</strong> Wyżyna Tybetańska leży w umiarkowanej strefie klimatycznej, co może sugerować strefowe gleby brunatne. Ale na Tybecie <strong>dominuje rzeźba</strong> (4 000-5 000 m n.p.m.) - gleby są płytkie, szkieletowe, typowo górskie. To właśnie przykład astrefowości przez czynnik hipsometryczny.</blockquote>"}]}