{"id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/28","paper_id":"geografia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"28","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 28. (0-1)\nPoniższą fotografię wykonano w Uzbekistanie w pobliżu miasta Mujnak, położonego około\n100 km na południe od obecnej linii brzegowej Jeziora Aralskiego. Przedstawiony teren to\nfragment jednego z największych na świecie obszarów klęski ekologicznej, która została\nspowodowana poborem wody z rzek wpadających do tego jeziora.\nwww.ambassadorsilkroaddrive.files.wordpress.com\nPodaj dwie negatywne konsekwencje przyrodnicze i/lub gospodarcze dla obszaru\nprzedstawionego na fotografii, spowodowane poborem wody z rzek wpadających\ndo Jeziora Aralskiego.\n1\n2","answer":null,"answer_text":"Zadanie 28. (0-1)\nIV etap edukacyjny  zakres podstawowy\nIII. Rozumienie relacji człowiek  przyroda\n społeczeństwo w skali globalnej\ni regionalnej.\nIV etap edukacyjny  zakres podstawowy\n3.1) Zdający formułuje problemy\nwynikające z eksploatowania zasobów\nodnawialnych i nieodnawialnych; potrafi\nprzewidzieć przyrodnicze\ni pozaprzyrodnicze przyczyny i skutki\nzakłóceń równowagi ekologicznej.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie dwóch negatywnych konsekwencji przyrodniczych lub gospodarczych.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n Wyginięcie organizmów wodnych na skutek wzrostu zasolenia i wysychania jeziora.\n Upadek funkcji portowych miasta Mujnak na skutek zmniejszenia się zasięgu jeziora.\n Upadek rybołówstwa na skutek zaniku jeziora.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. **Upadek rybołówstwa** - zanik jeziora spowodował wyginięcie ryb i całkowite zniszczenie tego przemysłu w regionie.\n2. **Wyginięcie organizmów wodnych** - wzrost zasolenia i wysychanie jeziora doprowadziły do śmierci fauny i flory wodnej.\n\n*(Akceptowana jest każda para spośród konsekwencji wymienionych w kluczu CKE lub innych, merytorycznie poprawnych.)*\n\n## Sposób 1 - analiza fotografii i przyczyn ekologicznych\n\n**Co widzimy na fotografii?**\nWraki kutrów rybackich osadzone na piaszczystym, pustynnym dnie - dawnym dnie Jeziora Aralskiego. Mujnak leży dziś ~100 km od linii brzegowej, co oznacza drastyczny spadek poziomu wody.\n\n**Mechanizm przyczynowo-skutkowy:**\n\n1. **Pobór wody z Amu-darii i Syr-darii** (główne rzeki zasilające Jezioro Aralskie) → system nawadniający pola bawełny w ZSRR od lat 60. XX w. → rzeki zaczęły wysychać przed ujściem do jeziora.\n\n2. **Skutki przyrodnicze:**\n- Jezioro traciło bilans wodny - parowanie > dopływ → obniżenie lustra wody.\n- Wzrost zasolenia wody (koncentracja soli w coraz mniejszej objętości) → warunki niezdatne dla życia słodkowodnego i słonawowodnego → **wyginięcie ryb i planktonu**.\n- Odsłonięcie dna → tworzenie się nowej pustyni solno-piaszczystej (Aralkum) → **burze piaskowe i solne**, degradacja gleb w okolicy.\n\n3. **Skutki gospodarcze:**\n- Mujnak był portem rybackim - połowy stanowiły podstawę gospodarki. Oddalenie linii brzegowej o 100 km → **statki nie mogły pływać**, port stał się bezużyteczny (wraki widoczne na fotografii to relikt floty rybackiej).\n- **Upadek przetwórstwa rybnego** - zakłady przetwórcze zamknięte, masowe bezrobocie.\n- **Zakłócenie rolnictwa** - gleby przesycone solą zniesioną przez wiatry stają się nieurodzajne.\n\n**Dwie konsekwencje do wpisania:**\n- przyrodnicza: wyginięcie organizmów wodnych (ryb, zooplanktonu) wskutek wzrostu zasolenia i zaniku jeziora\n- gospodarcza: upadek rybołówstwa i funkcji portowych Mujnaka wskutek cofnięcia się linii brzegowej\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez kontekst fotografii\n\nFotografia pełni rolę dowodu: **wraki kutrów rybackich** jednoznacznie wskazują, że:\n- **Kiedyś tu było jezioro** (statki pływały) → teraz jest pustynia → skala cofnięcia się wody jest ogromna.\n- **Kiedyś było rybołówstwo** (kutry rybackie) → teraz nie ma → gospodarcza katastrofa jest faktem.\n\nTen sposób \"czytania fotografii\" pozwala nawet bez wiedzy szczegółowej o Aralu wywnioskować obie klasy konsekwencji:\n- **Przyrodnicze**: zanik jeziora = zanik ekosystemu wodnego = śmierć organizmów.\n- **Gospodarcze**: zanik jeziora = zanik rybołówstwa = upadek portu i związanych z nim gałęzi przemysłu.\n\nWeryfikacja spójności: obie konsekwencje wynikają z **tego samego mechanizmu** (cofnięcie wody) i wzajemnie się potwierdzają - odpowiedź jest wewnętrznie spójna.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 28, max 1 pkt):**\n>\n> - **1 pkt** - za podanie **dwóch** negatywnych konsekwencji przyrodniczych i/lub gospodarczych. Obie muszą być poprawne merytorycznie i powiązane z poborem wody z rzek zasilających Jezioro Aralskie.\n> - **0 pkt** - za podanie tylko jednej konsekwencji, za odpowiedzi ogólnikowe (\"zanieczyszczenie środowiska\", \"problemy ekologiczne\") bez wskazania konkretnego skutku, za odpowiedzi niezwiązane z tematem.\n>\n> **Akceptowane warianty (przykłady z klucza CKE):**\n> - Wyginięcie organizmów wodnych na skutek wzrostu zasolenia i wysychania jeziora.\n> - Upadek funkcji portowych miasta Mujnak na skutek zmniejszenia się zasięgu jeziora.\n> - Upadek rybołówstwa na skutek zaniku jeziora.\n>\n> **Akceptowane też (merytorycznie poprawne, spoza klucza):**\n> - Degradacja gleb przez osadzanie się soli (burze solne).\n> - Pogorszenie jakości wody pitnej w regionie.\n> - Wzrost bezrobocia i wyludnienie Mujnaka (konsekwencja gospodarcza).\n> - Powstanie pustyni Aralkum na dawnym dnie jeziora (konsekwencja przyrodnicza).\n>\n> **Wykluczone:**\n> - Ogólnikowe \"zanieczyszczenie\" bez wskazania mechanizmu.\n> - Odpowiedzi odnoszące się do innych regionów lub innych przyczyn niż pobór wody z rzek.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z **hydrologii i geografii społeczno-ekonomicznej** - nie ma wzorów do zastosowania.\n\nPrzydatne pojęcia kontekstowe:\n\n> 🌍 **Jezioro Aralskie** - Morze Aralskie, niegdyś 4. co do wielkości jezioro świata (~68 000 km² w 1960 r.), dziś skurczyło się do ok. 10% pierwotnej powierzchni. Zasilane przez rzeki **Amu-darię** i **Syr-darię** (Azja Centralna). Katastrofa spowodowana przez sowiecką politykę nawadniania pól bawełny od lat 60. XX w.\n\n> 💧 **Bilans wodny jeziora**: \\[ P = E + H \\pm \\Delta S \\] Przy ograniczeniu dopływu \\(H\\) → parowanie \\(E\\) przewyższa zasilanie → jezioro wysycha. Dokładnie ten mechanizm zaszedł na Aralu.\n\n> 🐟 **Reżim ekologiczny jeziora słonawego**: wzrost zasolenia z ~10 g/l (lata 60.) do >100 g/l (lata 90.) → warunki zbliżone do solanki → wyginięcie 24 z 26 gatunków ryb.\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - podanie tylko JEDNEJ konsekwencji zamiast DWÓCH.**\n> Polecenie wymaga dokładnie dwóch odpowiedzi w dwóch osobnych wierszach. Uczeń, który napisze tylko \"upadek rybołówstwa\", dostanie 0 punktów - mimo że ta odpowiedź sama w sobie jest poprawna. Przeczytaj polecenie dwa razy i upewnij się, że wypełniasz OBA pola.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - zbyt ogólna odpowiedź (\"zanieczyszczenie środowiska\", \"klęska ekologiczna\").**\n> Klucz CKE wymaga **konkretnego skutku** z powiązaniem przyczynowo-skutkowym. \"Zanieczyszczenie\" nie jest odpowiedzią na pytanie o konsekwencje zaniku jeziora - to inny rodzaj degradacji. Pisz konkretnie: **co** zginęło / upadło i **dlaczego** (bo woda się cofnęła / zasolenie wzrosło / jezioro zanikło).\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - mylenie przyczyny ze skutkiem.**\n> Uczeń może napisać \"pobór wody z rzek\" jako konsekwencję - ale to jest **przyczyna**, nie skutek. Pytanie brzmi: co się stało NA OBSZARZE przedstawionym na fotografii W WYNIKU tego poboru. Skutki to: wyginięcie ryb, upadek rybołówstwa, degradacja gleb, powstanie pustyni, cofnięcie linii brzegowej.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - pomijanie konsekwencji gospodarczych i skupienie się wyłącznie na przyrodniczych (lub odwrotnie).**\n> Polecenie mówi \"przyrodnicze **i/lub** gospodarcze\" - obie kategorie są równoprawne. Jeśli nie pamiętasz konsekwencji przyrodniczych, wystarczą dwie gospodarcze (np. upadek rybołówstwa + upadek portu). Nie ograniczaj się do jednej kategorii, skoro masz wybór.","image":"img/geografia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-28.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 28. (0-1)<br>Poniższą fotografię wykonano w Uzbekistanie w pobliżu miasta Mujnak, położonego około<br>100 km na południe od obecnej linii brzegowej Jeziora Aralskiego. Przedstawiony teren to<br>fragment jednego z największych na świecie obszarów klęski ekologicznej, która została<br>spowodowana poborem wody z rzek wpadających do tego jeziora.<br>www.ambassadorsilkroaddrive.files.wordpress.com<br>Podaj dwie negatywne konsekwencje przyrodnicze i/lub gospodarcze dla obszaru<br>przedstawionego na fotografii, spowodowane poborem wody z rzek wpadających<br>do Jeziora Aralskiego.<br>1<br>2</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 28. (0-1)<br>IV etap edukacyjny  zakres podstawowy<br>III. Rozumienie relacji człowiek  przyroda<br> społeczeństwo w skali globalnej<br>i regionalnej.<br>IV etap edukacyjny  zakres podstawowy<br>3.1) Zdający formułuje problemy<br>wynikające z eksploatowania zasobów<br>odnawialnych i nieodnawialnych; potrafi<br>przewidzieć przyrodnicze<br>i pozaprzyrodnicze przyczyny i skutki<br>zakłóceń równowagi ekologicznej.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie dwóch negatywnych konsekwencji przyrodniczych lub gospodarczych.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi<br> Wyginięcie organizmów wodnych na skutek wzrostu zasolenia i wysychania jeziora.<br> Upadek funkcji portowych miasta Mujnak na skutek zmniejszenia się zasięgu jeziora.<br> Upadek rybołówstwa na skutek zaniku jeziora.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li><strong>Upadek rybołówstwa</strong> - zanik jeziora spowodował wyginięcie ryb i całkowite zniszczenie tego przemysłu w regionie.</li><li><strong>Wyginięcie organizmów wodnych</strong> - wzrost zasolenia i wysychanie jeziora doprowadziły do śmierci fauny i flory wodnej.</li></ol>\n<p><em>(Akceptowana jest każda para spośród konsekwencji wymienionych w kluczu CKE lub innych, merytorycznie poprawnych.)</em></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza fotografii i przyczyn ekologicznych</h4>\n<p><strong>Co widzimy na fotografii?</strong><br>Wraki kutrów rybackich osadzone na piaszczystym, pustynnym dnie - dawnym dnie Jeziora Aralskiego. Mujnak leży dziś ~100 km od linii brzegowej, co oznacza drastyczny spadek poziomu wody.</p>\n<p><strong>Mechanizm przyczynowo-skutkowy:</strong></p>\n<ol><li><strong>Pobór wody z Amu-darii i Syr-darii</strong> (główne rzeki zasilające Jezioro Aralskie) → system nawadniający pola bawełny w ZSRR od lat 60. XX w. → rzeki zaczęły wysychać przed ujściem do jeziora.</li></ol>\n<ol><li><strong>Skutki przyrodnicze:</strong></li></ol>\n<ul><li>Jezioro traciło bilans wodny - parowanie &gt; dopływ → obniżenie lustra wody.</li><li>Wzrost zasolenia wody (koncentracja soli w coraz mniejszej objętości) → warunki niezdatne dla życia słodkowodnego i słonawowodnego → <strong>wyginięcie ryb i planktonu</strong>.</li><li>Odsłonięcie dna → tworzenie się nowej pustyni solno-piaszczystej (Aralkum) → <strong>burze piaskowe i solne</strong>, degradacja gleb w okolicy.</li></ul>\n<ol><li><strong>Skutki gospodarcze:</strong></li></ol>\n<ul><li>Mujnak był portem rybackim - połowy stanowiły podstawę gospodarki. Oddalenie linii brzegowej o 100 km → <strong>statki nie mogły pływać</strong>, port stał się bezużyteczny (wraki widoczne na fotografii to relikt floty rybackiej).</li><li><strong>Upadek przetwórstwa rybnego</strong> - zakłady przetwórcze zamknięte, masowe bezrobocie.</li><li><strong>Zakłócenie rolnictwa</strong> - gleby przesycone solą zniesioną przez wiatry stają się nieurodzajne.</li></ul>\n<p><strong>Dwie konsekwencje do wpisania:</strong></p>\n<ul><li>przyrodnicza: wyginięcie organizmów wodnych (ryb, zooplanktonu) wskutek wzrostu zasolenia i zaniku jeziora</li><li>gospodarcza: upadek rybołówstwa i funkcji portowych Mujnaka wskutek cofnięcia się linii brzegowej</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez kontekst fotografii</h4>\n<p>Fotografia pełni rolę dowodu: <strong>wraki kutrów rybackich</strong> jednoznacznie wskazują, że:</p>\n<ul><li><strong>Kiedyś tu było jezioro</strong> (statki pływały) → teraz jest pustynia → skala cofnięcia się wody jest ogromna.</li><li><strong>Kiedyś było rybołówstwo</strong> (kutry rybackie) → teraz nie ma → gospodarcza katastrofa jest faktem.</li></ul>\n<p>Ten sposób &quot;czytania fotografii&quot; pozwala nawet bez wiedzy szczegółowej o Aralu wywnioskować obie klasy konsekwencji:</p>\n<ul><li><strong>Przyrodnicze</strong>: zanik jeziora = zanik ekosystemu wodnego = śmierć organizmów.</li><li><strong>Gospodarcze</strong>: zanik jeziora = zanik rybołówstwa = upadek portu i związanych z nim gałęzi przemysłu.</li></ul>\n<p>Weryfikacja spójności: obie konsekwencje wynikają z <strong>tego samego mechanizmu</strong> (cofnięcie wody) i wzajemnie się potwierdzają - odpowiedź jest wewnętrznie spójna.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 28, max 1 pkt):</strong><br><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>dwóch</strong> negatywnych konsekwencji przyrodniczych i/lub gospodarczych. Obie muszą być poprawne merytorycznie i powiązane z poborem wody z rzek zasilających Jezioro Aralskie.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za podanie tylko jednej konsekwencji, za odpowiedzi ogólnikowe (&quot;zanieczyszczenie środowiska&quot;, &quot;problemy ekologiczne&quot;) bez wskazania konkretnego skutku, za odpowiedzi niezwiązane z tematem.<br><br><strong>Akceptowane warianty (przykłady z klucza CKE):</strong><br>- Wyginięcie organizmów wodnych na skutek wzrostu zasolenia i wysychania jeziora.<br>- Upadek funkcji portowych miasta Mujnak na skutek zmniejszenia się zasięgu jeziora.<br>- Upadek rybołówstwa na skutek zaniku jeziora.<br><br><strong>Akceptowane też (merytorycznie poprawne, spoza klucza):</strong><br>- Degradacja gleb przez osadzanie się soli (burze solne).<br>- Pogorszenie jakości wody pitnej w regionie.<br>- Wzrost bezrobocia i wyludnienie Mujnaka (konsekwencja gospodarcza).<br>- Powstanie pustyni Aralkum na dawnym dnie jeziora (konsekwencja przyrodnicza).<br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- Ogólnikowe &quot;zanieczyszczenie&quot; bez wskazania mechanizmu.<br>- Odpowiedzi odnoszące się do innych regionów lub innych przyczyn niż pobór wody z rzek.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z <strong>hydrologii i geografii społeczno-ekonomicznej</strong> - nie ma wzorów do zastosowania.</p>\n<p>Przydatne pojęcia kontekstowe:</p>\n<blockquote>🌍 <strong>Jezioro Aralskie</strong> - Morze Aralskie, niegdyś 4. co do wielkości jezioro świata (~68 000 km² w 1960 r.), dziś skurczyło się do ok. 10% pierwotnej powierzchni. Zasilane przez rzeki <strong>Amu-darię</strong> i <strong>Syr-darię</strong> (Azja Centralna). Katastrofa spowodowana przez sowiecką politykę nawadniania pól bawełny od lat 60. XX w.</blockquote>\n<blockquote>💧 <strong>Bilans wodny jeziora</strong>: \\[ P = E + H \\pm \\Delta S \\] Przy ograniczeniu dopływu \\(H\\) → parowanie \\(E\\) przewyższa zasilanie → jezioro wysycha. Dokładnie ten mechanizm zaszedł na Aralu.</blockquote>\n<blockquote>🐟 <strong>Reżim ekologiczny jeziora słonawego</strong>: wzrost zasolenia z ~10 g/l (lata 60.) do &gt;100 g/l (lata 90.) → warunki zbliżone do solanki → wyginięcie 24 z 26 gatunków ryb.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - podanie tylko JEDNEJ konsekwencji zamiast DWÓCH.</strong><br>Polecenie wymaga dokładnie dwóch odpowiedzi w dwóch osobnych wierszach. Uczeń, który napisze tylko &quot;upadek rybołówstwa&quot;, dostanie 0 punktów - mimo że ta odpowiedź sama w sobie jest poprawna. Przeczytaj polecenie dwa razy i upewnij się, że wypełniasz OBA pola.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - zbyt ogólna odpowiedź (&quot;zanieczyszczenie środowiska&quot;, &quot;klęska ekologiczna&quot;).</strong><br>Klucz CKE wymaga <strong>konkretnego skutku</strong> z powiązaniem przyczynowo-skutkowym. &quot;Zanieczyszczenie&quot; nie jest odpowiedzią na pytanie o konsekwencje zaniku jeziora - to inny rodzaj degradacji. Pisz konkretnie: <strong>co</strong> zginęło / upadło i <strong>dlaczego</strong> (bo woda się cofnęła / zasolenie wzrosło / jezioro zanikło).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - mylenie przyczyny ze skutkiem.</strong><br>Uczeń może napisać &quot;pobór wody z rzek&quot; jako konsekwencję - ale to jest <strong>przyczyna</strong>, nie skutek. Pytanie brzmi: co się stało NA OBSZARZE przedstawionym na fotografii W WYNIKU tego poboru. Skutki to: wyginięcie ryb, upadek rybołówstwa, degradacja gleb, powstanie pustyni, cofnięcie linii brzegowej.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4 - pomijanie konsekwencji gospodarczych i skupienie się wyłącznie na przyrodniczych (lub odwrotnie).</strong><br>Polecenie mówi &quot;przyrodnicze <strong>i/lub</strong> gospodarcze&quot; - obie kategorie są równoprawne. Jeśli nie pamiętasz konsekwencji przyrodniczych, wystarczą dwie gospodarcze (np. upadek rybołówstwa + upadek portu). Nie ograniczaj się do jednej kategorii, skoro masz wybór.</blockquote>"}]}