{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-1)\nZadanie wykonaj na podstawie mapy, na której przedstawiono zróżnicowanie wieku\ngeologicznego skał budujących dno basenów oceanicznych (strona II barwnego materiału\nźródłowego).\nSformułuj prawidłowość dotyczącą zróżnicowania wieku skał budujących dno basenu\noceanicznego Atlantyku na przykładzie tej części oceanu, przez którą przechodzi\nrównoleżnik 30ºS.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n9.1.\n9.2.\n10.\nMaks. liczba pkt\n1\n2\n1\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy\nwewnętrzne prowadzące do urozmaicenia\npowierzchni Ziemi  […] ruchy skorupy\nziemskiej […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za sformułowanie poprawnej prawidłowości.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowa odpowiedź\nWraz ze wzrostem odległości od strefy ryftowej - położonej w środkowej części oceanu -\nwzrasta wiek geologiczny skał budujących dno basenu oceanicznego.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nWraz ze wzrostem odległości od strefy ryftowej (grzbietu śródoceanicznego), położonej w środkowej części Atlantyku, rośnie wiek geologiczny skał budujących dno basenu oceanicznego. Skały najstarsze występują przy krawędziach kontynentalnych, a najmłodsze - w osi grzbietu śródatlantyckiego.\n\n## Sposób 1 - odczyt mapy + mechanizm spreadingu dna oceanicznego\n\n**Co odczytujemy z barwnej mapy:**\n- W centralnej części Atlantyku (między Ameryką Północną a Europą/Afryką) przebiega **Grzbiet Śródatlantycki** - strefa ryftowa.\n- Na mapie barwnej kolory wskazują wiek skał: przy osi grzbietu skały są **najmłodsze** (kenozoik, często oznaczane kolorem czerwonym/pomarańczowym), a im bliżej kontynentów - **starsze** (mezozoik, jura, kreda).\n- Układ pasm wiekowych jest **symetryczny** po obu stronach grzbietu.\n\n**Mechanizm - spreading dna oceanicznego:**\n\n1. W strefie ryftowej Grzbietu Śródatlantyckiego magma wypływa z płaszcza Ziemi i zastyga, tworząc **nową, młodą skorupę oceaniczną** (skały bazaltowe).\n2. Nowo powstała skorupa jest systematycznie **odsuwana od osi ryftowej** w obu kierunkach - na zachód (ku Ameryce) i na wschód (ku Europie/Afryce). Tempo spreadingu w Atlantyku wynosi ok. 2-3 cm/rok.\n3. Im dalej od osi grzbietu, tym dłużej temu fragmentowi dna minął moment jego powstania - **wiek skał rośnie wraz z odległością od ryftu**.\n4. Przy krawędziach kontynentalnych (szelf, stok) leżą skały najstarsze, powstałe gdy Atlantyk dopiero się otwierał (jura, ok. 180 mln lat temu).\n\n**Prawidłowość:** wiek skał dna oceanicznego wzrasta symetrycznie od osi grzbietu śródoceanicznego ku obu krawędziom basenu.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez symetrię pasm\n\nNa mapie można sprawdzić, czy prawidłowość zachowuje **symetrię lustrzaną** względem grzbietu:\n- Pasmo skał o wieku X po stronie zachodniej (przy Ameryce) powinno mieć odpowiednik o tym samym wieku X po stronie wschodniej (przy Europie/Afryce) - w tej samej odległości od osi.\n- Taka symetria jest bezpośrednim dowodem na spreading i potwierdza sformułowaną prawidłowość.\n- Dla obszaru między równoleżnikiem 30°N: skały przy wybrzeżu Florydy i Sahary mają podobny (mezozoiczny) wiek; skały w osi grzbietu - najmłodszy.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za sformułowanie prawidłowości zawierającej **oba elementy**:\n> 1. wskazanie, że **wiek rośnie wraz z odległością od strefy ryftowej / grzbietu śródoceanicznego / środka oceanu**,\n> 2. wskazanie, że **strefa ryftowa leży w środkowej części oceanu** (lub równoważnie: skały najmłodsze są w centrum, najstarsze przy krawędziach).\n> - **0 pkt** - za odpowiedź ogólnikową (np. \"skały różnią się wiekiem\"), bez wskazania kierunku gradientu lub bez powiązania z ryftem.\n>\n> **Akceptowane warianty sformułowania (na podstawie przykładowej odpowiedzi CKE):**\n> \"Wraz ze wzrostem odległości od strefy ryftowej - położonej w środkowej części oceanu - wzrasta wiek geologiczny skał budujących dno basenu oceanicznego.\"\n>\n> **Wykluczone:**\n> - Sama wzmianka o tym, że \"środek oceanu jest młodszy\" bez odwołania do ryftu / grzbietu jako przyczyny.\n> - Odwrócona prawidłowość (że przy krawędziach jest młodsze - to błąd).\n\n**Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:**\nZawrzyj **dwie informacje w jednym zdaniu**: (1) że jest **grzbiet ryftowy w centrum** i (2) że **wiek rośnie ku krawędziom**. Jedno bez drugiego = 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Spreading dna oceanicznego (Harry Hess, 1960):** Nowa skorupa oceaniczna powstaje w strefie ryftowej grzbietu śródoceanicznego, gdzie magma bazaltowa wypływa z płaszcza. Stary materiał jest odsuwany na boki, a przy strefach subdukcji - wciągany z powrotem w płaszcz. Atlantyk nie ma stref subdukcji na swoich brzegach (bierne krawędzie kontynentalne) → skały nie są niszczone, lecz stopniowo odsuwane i starzejące się.\n\n> 📐 **Wiek maksymalny skał dna Atlantyku:** ok. **180 mln lat** (jura środkowa) - przy krawędziach Ameryki Północnej i Afryki Północnej. Dla porównania: dno Pacyfiku może być starsze (do ~200 mln lat), a Morze Czarne ma dno kenozoiczne (~35 mln lat).\n\n> 🇵🇱 **Lokalizacja grzbietu:** Grzbiet Śródatlantycki przebiega przez cały Atlantyk, ok. równoodległy od obu kontynentów. Na wysokości 30°N jego oś leży ok. 30° długości geograficznej zachodniej.\n\nW tym zadaniu **nie stosujemy wzorów matematycznych** - wymagana jest wiedza z geologii dynamicznej (tektonika płyt, spreading).\n\n## Dlaczego typowe błędne sformułowania nie uzyskują punktu\n\n| Błędne sformułowanie | Dlaczego 0 pkt |\n| \"Skały są starsze w środku oceanu, młodsze przy brzegach\" | Odwrócona prawidłowość - błąd merytoryczny |\n| \"Wiek skał jest różny w zależności od miejsca\" | Zbyt ogólne, brak kierunku gradientu i brak wskazania ryftu |\n| \"Im bliżej Europy, tym skały starsze\" | Połowiczna prawidłowość - przy Ameryce też są starsze; brak odniesienia do osi |\n| \"Skały przy ryftach są młodsze\" | Brak powiązania z odległością - nie jest to prawidłowość gradientowa |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Nie pisz tylko \"środek jest młodszy\" - klucz wymaga wskazania **grzbietu ryftowego jako strefy powstawania nowych skał**. Samo słowo \"środek\" bez \"ryft / grzbiet śródoceaniczny\" może nie wystarczyć.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Prawidłowość jest **symetryczna** - wiek rośnie zarówno ku zachodowi (ku Ameryce), jak i ku wschodowi (ku Europie/Afryce). Nie opisuj jej jednostronnie.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Nie mylić z wiekiem skał kontynentalnych - krawędzie Atlantyku (szelf) mają skały starsze, ale to skały **kontynentalne**, nie oceaniczne. Zadanie dotyczy **dna basenów oceanicznych**, czyli skorupy oceanicznej (bazaltowej).","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 10. (0-1)
Zadanie wykonaj na podstawie mapy, na której przedstawiono zróżnicowanie wieku
geologicznego skał budujących dno basenów oceanicznych (strona II barwnego materiału
źródłowego).
Sformułuj prawidłowość dotyczącą zróżnicowania wieku skał budujących dno basenu
oceanicznego Atlantyku na przykładzie tej części oceanu, przez którą przechodzi
równoleżnik 30ºS.
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
9.1.
9.2.
10.
Maks. liczba pkt
1
2
1
Uzyskana liczba pkt
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 10. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy
wewnętrzne prowadzące do urozmaicenia
powierzchni Ziemi  […] ruchy skorupy
ziemskiej […].
Schemat punktowania
1 p. - za sformułowanie poprawnej prawidłowości.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowa odpowiedź
Wraz ze wzrostem odległości od strefy ryftowej - położonej w środkowej części oceanu -
wzrasta wiek geologiczny skał budujących dno basenu oceanicznego.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Wraz ze wzrostem odległości od strefy ryftowej (grzbietu śródoceanicznego), położonej w środkowej części Atlantyku, rośnie wiek geologiczny skał budujących dno basenu oceanicznego. Skały najstarsze występują przy krawędziach kontynentalnych, a najmłodsze - w osi grzbietu śródatlantyckiego.

\n

Sposób 1 - odczyt mapy + mechanizm spreadingu dna oceanicznego

\n

Co odczytujemy z barwnej mapy:

\n\n

Mechanizm - spreading dna oceanicznego:

\n
  1. W strefie ryftowej Grzbietu Śródatlantyckiego magma wypływa z płaszcza Ziemi i zastyga, tworząc nową, młodą skorupę oceaniczną (skały bazaltowe).
  2. Nowo powstała skorupa jest systematycznie odsuwana od osi ryftowej w obu kierunkach - na zachód (ku Ameryce) i na wschód (ku Europie/Afryce). Tempo spreadingu w Atlantyku wynosi ok. 2-3 cm/rok.
  3. Im dalej od osi grzbietu, tym dłużej temu fragmentowi dna minął moment jego powstania - wiek skał rośnie wraz z odległością od ryftu.
  4. Przy krawędziach kontynentalnych (szelf, stok) leżą skały najstarsze, powstałe gdy Atlantyk dopiero się otwierał (jura, ok. 180 mln lat temu).
\n

Prawidłowość: wiek skał dna oceanicznego wzrasta symetrycznie od osi grzbietu śródoceanicznego ku obu krawędziom basenu.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez symetrię pasm

\n

Na mapie można sprawdzić, czy prawidłowość zachowuje symetrię lustrzaną względem grzbietu:

\n\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10, max 1 pkt):
- 1 pkt - za sformułowanie prawidłowości zawierającej oba elementy:
1. wskazanie, że wiek rośnie wraz z odległością od strefy ryftowej / grzbietu śródoceanicznego / środka oceanu,
2. wskazanie, że strefa ryftowa leży w środkowej części oceanu (lub równoważnie: skały najmłodsze są w centrum, najstarsze przy krawędziach).
- 0 pkt - za odpowiedź ogólnikową (np. "skały różnią się wiekiem"), bez wskazania kierunku gradientu lub bez powiązania z ryftem.

Akceptowane warianty sformułowania (na podstawie przykładowej odpowiedzi CKE):
"Wraz ze wzrostem odległości od strefy ryftowej - położonej w środkowej części oceanu - wzrasta wiek geologiczny skał budujących dno basenu oceanicznego."

Wykluczone:
- Sama wzmianka o tym, że "środek oceanu jest młodszy" bez odwołania do ryftu / grzbietu jako przyczyny.
- Odwrócona prawidłowość (że przy krawędziach jest młodsze - to błąd).
\n

Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:
Zawrzyj dwie informacje w jednym zdaniu: (1) że jest grzbiet ryftowy w centrum i (2) że wiek rośnie ku krawędziom. Jedno bez drugiego = 0 pkt.

\n

Wzory i referencje

\n
🌍 Spreading dna oceanicznego (Harry Hess, 1960): Nowa skorupa oceaniczna powstaje w strefie ryftowej grzbietu śródoceanicznego, gdzie magma bazaltowa wypływa z płaszcza. Stary materiał jest odsuwany na boki, a przy strefach subdukcji - wciągany z powrotem w płaszcz. Atlantyk nie ma stref subdukcji na swoich brzegach (bierne krawędzie kontynentalne) → skały nie są niszczone, lecz stopniowo odsuwane i starzejące się.
\n
📐 Wiek maksymalny skał dna Atlantyku: ok. 180 mln lat (jura środkowa) - przy krawędziach Ameryki Północnej i Afryki Północnej. Dla porównania: dno Pacyfiku może być starsze (do ~200 mln lat), a Morze Czarne ma dno kenozoiczne (~35 mln lat).
\n
🇵🇱 Lokalizacja grzbietu: Grzbiet Śródatlantycki przebiega przez cały Atlantyk, ok. równoodległy od obu kontynentów. Na wysokości 30°N jego oś leży ok. 30° długości geograficznej zachodniej.
\n

W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wymagana jest wiedza z geologii dynamicznej (tektonika płyt, spreading).

\n

Dlaczego typowe błędne sformułowania nie uzyskują punktu

\n

| Błędne sformułowanie | Dlaczego 0 pkt |
| "Skały są starsze w środku oceanu, młodsze przy brzegach" | Odwrócona prawidłowość - błąd merytoryczny |
| "Wiek skał jest różny w zależności od miejsca" | Zbyt ogólne, brak kierunku gradientu i brak wskazania ryftu |
| "Im bliżej Europy, tym skały starsze" | Połowiczna prawidłowość - przy Ameryce też są starsze; brak odniesienia do osi |
| "Skały przy ryftach są młodsze" | Brak powiązania z odległością - nie jest to prawidłowość gradientowa |

\n

Typowe pułapki

\n
⚠️ Uwaga 1: Nie pisz tylko "środek jest młodszy" - klucz wymaga wskazania grzbietu ryftowego jako strefy powstawania nowych skał. Samo słowo "środek" bez "ryft / grzbiet śródoceaniczny" może nie wystarczyć.
\n
⚠️ Uwaga 2: Prawidłowość jest symetryczna - wiek rośnie zarówno ku zachodowi (ku Ameryce), jak i ku wschodowi (ku Europie/Afryce). Nie opisuj jej jednostronnie.
\n
⚠️ Uwaga 3: Nie mylić z wiekiem skał kontynentalnych - krawędzie Atlantyku (szelf) mają skały starsze, ale to skały kontynentalne, nie oceaniczne. Zadanie dotyczy dna basenów oceanicznych, czyli skorupy oceanicznej (bazaltowej).
"}]}