{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-1)\nW tekście i na rysunkach przedstawiono powstawanie Hawajów.\nHawaje są dziełem plamy gorąca usytuowanej w płaszczu ziemskim i jednoczesnego ruchu\npłyt litosfery. Gdy płyta przemieszcza się ponad plamą gorąca, litosfera pęka, a na powierzchni\ntworzą się wulkany. Łańcuch wulkanów tworzy się równolegle do kierunku ruchu płyty,\na rozciągnięte wyspy wulkaniczne są świadectwem przesuwania się płyty.\nNa podstawie: T. H. van Andel, Najnowsze spojrzenie na naszą planetę, Warszawa 1977.\nNa poniższych rysunkach literą X oznaczono najmłodszy - spośród przedstawionych -\nwulkan powstający nad plamą gorąca. Na rysunku 2. podano wiek wulkanów w milionach lat.\nNa każdym z rysunków tylko jedna strzałka (1-4) wskazuje poprawny kierunek\nprzemieszczania się płyty litosfery.\n1.\n2.\nNa podstawie: T. H. van Andel, Najnowsze spojrzenie na naszą planetę, Warszawa 1977.\nZaznacz poprawne dokończenie zdania.\nNa rysunkach kierunek przemieszczania się płyty, na której położony jest łańcuch wulkanów\nna Hawajach, wyznaczają strzałki oznaczone numerami\nA. 1 i 4. B. 1 i 3. C. 2 i 3. D. 2 i 4.","answer":"C","answer_text":"Zadanie 11. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy\nwewnętrzne prowadzące do urozmaicenia\npowierzchni Ziemi  wulkanizm, […] ruchy\nskorupy ziemskiej […] oraz formy powstałe\nw ich wyniku.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nC.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C. 2 i 3.**\n\nPłyta pacyficzna przesuwa się w kierunku **północno-zachodnim** nad nieruchomą gorącą plamą - strzałki 2 i 3 wyznaczają ten właśnie kierunek na rysunkach kolejnych faz (A→B→C) oraz na przekroju poziomym łańcucha.\n\n## Sposób 1 - analiza mechanizmu gorącej plamy i budowy łańcucha\n\n**Krok 1. Zrozum mechanizm gorącej plamy (hotspot).**\n\nGorąca plama jest **nieruchoma** - to komin płaszczowy stale tkwiący w jednym miejscu pod płytą litosfery. Płyta pacyficzna przesuwa się nad tym kominem, jak papier nad płomieniem świecy:\n- Wulkan aktywny tworzy się **dokładnie nad gorącą plamą**.\n- Z biegiem czasu płyta przesuwa go **poza obszar gorącej plamy** - wulkan wygasa, stygnie, ulega erozji i stopniowo tonie.\n- Na jego miejsce nad plamą pojawia się **nowy wulkan**.\n\n**Krok 2. Odczytaj, co oznaczają rysunki A, B, C.**\n\nRysunki A → B → C pokazują trzy kolejne momenty w czasie:\n- W czasie A: jeden wulkan właśnie wyrósł nad gorącą plamą.\n- W czasie B: pierwotny wulkan przesunął się, a nad plamą tworzy się następny.\n- W czasie C: mamy już łańcuch - najstarszy wulkan jest najdalej od plamy, najmłodszy leży dokładnie nad nią.\n\nStrzałka wskazująca ruch płyty musi w każdej chwili wskazywać **ten sam kierunek** - ku NW (w lewo i do góry na rysunku, w stronę od plamy ku starszym wulkanom). To strzałka nr **2** na rysunkach faz.\n\n**Krok 3. Odczytaj przekrój poziomy łańcucha.**\n\nNa przekroju wzdłuż łańcucha widać, że:\n- wulkany stają się coraz starsze i bardziej zerodowane w kierunku **NW** (lewy koniec łańcucha),\n- najmłodszy aktywny wulkan jest po stronie **SE** (prawy koniec = aktualna pozycja nad gorącą plamą).\n\nPłyta przesuwa się więc od SE ku NW - strzałka **3** wskazuje ten kierunek na przekroju.\n\n**Wniosek: strzałki 2 i 3 → odpowiedź C.**\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację\n\nKlucz pytania: płyta pacyficzna przesuwa się nad nieruchomą plamą w kierunku **NW**.\n\nStrzałki 1 i 4 wskazują kierunek **przeciwny** - SE, czyli od starszych wulkanów ku plamie. To by oznaczało, że wulkany „cofają się\" na plamę, co jest sprzeczne z mechaniką: raz oddalony wulkan **nigdy nie wraca** nad gorącą plamę, bo płyta porusza się jednostajnie.\n\n| Opcja | Co zakłada | Błąd |\n| A (1 i 4) | ruch w kierunku SE i SE | odwrotny kierunek płyty |\n| B (1 i 3) | ruch w kierunku SE (czas) + NW (przekrój) | sprzeczne kierunki w tej samej sytuacji |\n| **C (2 i 3)** | **ruch NW na obu rysunkach** | **poprawne - spójne z mechaniką** |\n| D (2 i 4) | ruch NW (czas) + SE (przekrój) | sprzeczne kierunki |\n\nTylko odpowiedź C jest **wewnętrznie spójna**: ta sama płyta musi poruszać się w tym samym kierunku niezależnie od tego, czy patrzymy na przekrój poprzeczny, czy na schemat kolejnych faz.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie odpowiedzi **C**\n> - **0 pkt** - za każdą inną odpowiedź lub brak odpowiedzi\n>\n> **Uwaga:** zadanie jest zamknięte - wystarczy zaznaczyć C, nie ma wymagania pisemnego uzasadnienia. Nie ma oceniania częściowego.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌋 **Gorąca plama (hotspot) - mechanizm:**\n> Komin płaszczowy jest **nieruchomy względem płyty**. Plutoniczne wznoszenie magmy tworzy bazaltowe stożki wulkaniczne bezpośrednio nad kominem. Przesuwająca się płyta wynosi kolejne wulkany poza plamę - powstaje łańcuch wysp. Wiek wysp rośnie wraz z odległością od aktywnej gorącej plamy.\n>\n> 🌍 **Hawaje - fakty geologiczne:**\n> Płyta pacyficzna przemieszcza się ku NW z prędkością ok. \\(7{,}5 \\text{ cm/rok}\\). Wyspy Hawajskie mają chronologię: **Big Island** (Hawai'i) - czynny, najmłodszy → **Maui, Moloka'i, O'ahu, Kaua'i** → starsze, bardziej zerodowane → dalej na NW podmorskie gujoty (całkowicie zatopione dawne wulkany). To klasyczny dowód na ruch płyty nad stacjonarną gorącą plamą.\n>\n> 🗺️ **Referencja: geologia endogeniczna** - sekcja *Tektonika płyt*, *Wulkanizm tarczowy* (płyta pacyficzna, typ hawajski - spokojne wylewy bazaltowe, niski indeks wybuchowości VEI).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |\n| A | 1 i 4 | Obie strzałki wskazują kierunek SE - odwrotny do faktycznego ruchu płyty pacyficznej; zakłada, że wulkany przemieszczają się z powrotem ku gorącej plamie |\n| B | 1 i 3 | Strzałka 1 wskazuje SE (na schemacie faz), strzałka 3 wskazuje NW (na przekroju) - sprzeczne kierunki dla tej samej płyty w tym samym procesie |\n| D | 2 i 4 | Strzałka 2 poprawna (NW na schemacie faz), ale strzałka 4 wskazuje SE na przekroju - ponowna sprzeczność wewnętrzna |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Uczniowie mylą, co się porusza: to **płyta** przesuwa się nad nieruchomą gorącą plamą, a NIE gorąca plama wędruje pod płytą. Kierunek strzałki = kierunek ruchu płyty.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Kierunek NW na rysunku może wyglądać jak \"w lewo\" lub \"w lewo i w górę\" - zależy od orientacji schematu. Kluczem jest to, że najstarsze, najbardziej zerodowane wyspy zawsze są **dalej w kierunku ruchu płyty** od aktywnego wulkanu.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Nie mylić gorącej plamy (hotspot, wewnątrzpłytowy) ze strefą subdukcji (gdzie płyta zanurza się pod inną i też powstają wulkany). Hawaje leżą w centrum płyty pacyficznej, daleko od jej krawędzi - to charakterystyczna cecha hotspotu.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 11. (0-1)
W tekście i na rysunkach przedstawiono powstawanie Hawajów.
Hawaje są dziełem plamy gorąca usytuowanej w płaszczu ziemskim i jednoczesnego ruchu
płyt litosfery. Gdy płyta przemieszcza się ponad plamą gorąca, litosfera pęka, a na powierzchni
tworzą się wulkany. Łańcuch wulkanów tworzy się równolegle do kierunku ruchu płyty,
a rozciągnięte wyspy wulkaniczne są świadectwem przesuwania się płyty.
Na podstawie: T. H. van Andel, Najnowsze spojrzenie na naszą planetę, Warszawa 1977.
Na poniższych rysunkach literą X oznaczono najmłodszy - spośród przedstawionych -
wulkan powstający nad plamą gorąca. Na rysunku 2. podano wiek wulkanów w milionach lat.
Na każdym z rysunków tylko jedna strzałka (1-4) wskazuje poprawny kierunek
przemieszczania się płyty litosfery.
1.
2.
Na podstawie: T. H. van Andel, Najnowsze spojrzenie na naszą planetę, Warszawa 1977.
Zaznacz poprawne dokończenie zdania.
Na rysunkach kierunek przemieszczania się płyty, na której położony jest łańcuch wulkanów
na Hawajach, wyznaczają strzałki oznaczone numerami
A. 1 i 4. B. 1 i 3. C. 2 i 3. D. 2 i 4.

","answer_text_html":"

Zadanie 11. (0-1)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej
[…].
IV etap edukacyjny
5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy
wewnętrzne prowadzące do urozmaicenia
powierzchni Ziemi  wulkanizm, […] ruchy
skorupy ziemskiej […] oraz formy powstałe
w ich wyniku.
Schemat punktowania
1 p. - za poprawną odpowiedź.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Poprawna odpowiedź
C.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

C. 2 i 3.

\n

Płyta pacyficzna przesuwa się w kierunku północno-zachodnim nad nieruchomą gorącą plamą - strzałki 2 i 3 wyznaczają ten właśnie kierunek na rysunkach kolejnych faz (A→B→C) oraz na przekroju poziomym łańcucha.

\n

Sposób 1 - analiza mechanizmu gorącej plamy i budowy łańcucha

\n

Krok 1. Zrozum mechanizm gorącej plamy (hotspot).

\n

Gorąca plama jest nieruchoma - to komin płaszczowy stale tkwiący w jednym miejscu pod płytą litosfery. Płyta pacyficzna przesuwa się nad tym kominem, jak papier nad płomieniem świecy:

\n\n

Krok 2. Odczytaj, co oznaczają rysunki A, B, C.

\n

Rysunki A → B → C pokazują trzy kolejne momenty w czasie:

\n\n

Strzałka wskazująca ruch płyty musi w każdej chwili wskazywać ten sam kierunek - ku NW (w lewo i do góry na rysunku, w stronę od plamy ku starszym wulkanom). To strzałka nr 2 na rysunkach faz.

\n

Krok 3. Odczytaj przekrój poziomy łańcucha.

\n

Na przekroju wzdłuż łańcucha widać, że:

\n\n

Płyta przesuwa się więc od SE ku NW - strzałka 3 wskazuje ten kierunek na przekroju.

\n

Wniosek: strzałki 2 i 3 → odpowiedź C.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację

\n

Klucz pytania: płyta pacyficzna przesuwa się nad nieruchomą plamą w kierunku NW.

\n

Strzałki 1 i 4 wskazują kierunek przeciwny - SE, czyli od starszych wulkanów ku plamie. To by oznaczało, że wulkany „cofają się" na plamę, co jest sprzeczne z mechaniką: raz oddalony wulkan nigdy nie wraca nad gorącą plamę, bo płyta porusza się jednostajnie.

\n

| Opcja | Co zakłada | Błąd |
| A (1 i 4) | ruch w kierunku SE i SE | odwrotny kierunek płyty |
| B (1 i 3) | ruch w kierunku SE (czas) + NW (przekrój) | sprzeczne kierunki w tej samej sytuacji |
| C (2 i 3) | ruch NW na obu rysunkach | poprawne - spójne z mechaniką |
| D (2 i 4) | ruch NW (czas) + SE (przekrój) | sprzeczne kierunki |

\n

Tylko odpowiedź C jest wewnętrznie spójna: ta sama płyta musi poruszać się w tym samym kierunku niezależnie od tego, czy patrzymy na przekrój poprzeczny, czy na schemat kolejnych faz.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11, max 1 pkt):
- 1 pkt - za zaznaczenie odpowiedzi C
- 0 pkt - za każdą inną odpowiedź lub brak odpowiedzi

Uwaga: zadanie jest zamknięte - wystarczy zaznaczyć C, nie ma wymagania pisemnego uzasadnienia. Nie ma oceniania częściowego.
\n

Wzory i referencje

\n
🌋 Gorąca plama (hotspot) - mechanizm:
Komin płaszczowy jest nieruchomy względem płyty. Plutoniczne wznoszenie magmy tworzy bazaltowe stożki wulkaniczne bezpośrednio nad kominem. Przesuwająca się płyta wynosi kolejne wulkany poza plamę - powstaje łańcuch wysp. Wiek wysp rośnie wraz z odległością od aktywnej gorącej plamy.

🌍 Hawaje - fakty geologiczne:
Płyta pacyficzna przemieszcza się ku NW z prędkością ok. 7,5 cm/rok. Wyspy Hawajskie mają chronologię: Big Island (Hawai'i) - czynny, najmłodszy → Maui, Moloka'i, O'ahu, Kaua'i → starsze, bardziej zerodowane → dalej na NW podmorskie gujoty (całkowicie zatopione dawne wulkany). To klasyczny dowód na ruch płyty nad stacjonarną gorącą plamą.

🗺️ Referencja: geologia endogeniczna - sekcja Tektonika płyt, Wulkanizm tarczowy (płyta pacyficzna, typ hawajski - spokojne wylewy bazaltowe, niski indeks wybuchowości VEI).
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |
| A | 1 i 4 | Obie strzałki wskazują kierunek SE - odwrotny do faktycznego ruchu płyty pacyficznej; zakłada, że wulkany przemieszczają się z powrotem ku gorącej plamie |
| B | 1 i 3 | Strzałka 1 wskazuje SE (na schemacie faz), strzałka 3 wskazuje NW (na przekroju) - sprzeczne kierunki dla tej samej płyty w tym samym procesie |
| D | 2 i 4 | Strzałka 2 poprawna (NW na schemacie faz), ale strzałka 4 wskazuje SE na przekroju - ponowna sprzeczność wewnętrzna |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Uczniowie mylą, co się porusza: to płyta przesuwa się nad nieruchomą gorącą plamą, a NIE gorąca plama wędruje pod płytą. Kierunek strzałki = kierunek ruchu płyty.
\n
⚠️ Uwaga 2: Kierunek NW na rysunku może wyglądać jak "w lewo" lub "w lewo i w górę" - zależy od orientacji schematu. Kluczem jest to, że najstarsze, najbardziej zerodowane wyspy zawsze są dalej w kierunku ruchu płyty od aktywnego wulkanu.
\n
⚠️ Uwaga 3: Nie mylić gorącej plamy (hotspot, wewnątrzpłytowy) ze strefą subdukcji (gdzie płyta zanurza się pod inną i też powstają wulkany). Hawaje leżą w centrum płyty pacyficznej, daleko od jej krawędzi - to charakterystyczna cecha hotspotu.
"}]}