{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/13.2","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"13.2","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.2. (0-2)\nNa podstawie rysunku 3. i własnej wiedzy wyjaśnij powstawanie chmur tworzących\nopady orograficzne.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n11.\n12.\n13.1.\n13.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.2. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n3.1) Zdający […] opisuje przebieg procesów\npogodowych (ruch mas powietrza […]\ni zjawiska im towarzyszące).\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne wyjaśnienie uwzględniające wznoszenie się powietrza wymuszone obecnością\nbariery orograficznej, jego ochładzanie i kondensację pary wodnej w trakcie wznoszenia.\n1 p. - za wyjaśnienie uwzględniające występowanie bariery orograficznej oraz wznoszenie się\npowietrza.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowa odpowiedź\nBariera orograficzna wymusza wznoszenie się wilgotnego powietrza. Wraz z wysokością jego\ntemperatura spada adiabatycznie i dochodzi do kondensacji pary wodnej zawartej w powietrzu,\nczego skutkiem jest powstanie chmur i opadów atmosferycznych.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nWilgotne powietrze napotyka barierę orograficzną (np. pasmo górskie), co wymusza jego wznoszenie. Wraz z wysokością powietrze ochładza się adiabatycznie, para wodna ulega kondensacji i tworzą się chmury dające opady orograficzne.\n\n## Sposób 1 - mechanizm krok po kroku (przyczyna → skutek)\n\n**Krok 1: Bariera orograficzna wymusza wznoszenie**\n\nWilgotna masa powietrza przemieszcza się poziomo i napotyka przeszkodę terenową - grzbiet górski, wyżynę lub pasmo wzniesień. Powietrze nie może przepłynąć pod przeszkodą, więc jest **wymuszone do ruchu wznoszącego** (tzw. unoszenie orograficzne) po stoku dowietrznym.\n\n**Krok 2: Ochładzanie adiabatyczne**\n\nWraz ze wzrostem wysokości ciśnienie atmosferyczne maleje. Wznoszące się powietrze rozszerza się i ochładza - bez wymiany ciepła z otoczeniem (tzw. **ochładzanie adiabatyczne**):\n- powietrze suche (nienasycone) ochładza się z gradientem **\\(1\\,\\text{°C}\\) na 100 m** (suchy gradient adiabatyczny),\n- po osiągnięciu punktu rosy kondensacja zaczyna uwalniać ciepło utajone i dalsze ochładzanie przebiega wolniej: ok. **\\(0{,}6\\,\\text{°C}\\) na 100 m** (wilgotny gradient adiabatyczny).\n\n**Krok 3: Kondensacja pary wodnej → chmury i opady**\n\nGdy temperatura powietrza spada do **punktu rosy**, para wodna kondensuje na jądrach kondensacji (pyłki, cząstki soli). Tworzą się drobne kropelki wody - **chmury**. Przy wystarczającej zawartości wody kropelki łączą się i opadają jako **opady orograficzne** (deszcz lub śnieg) po stronie **nawietrznej** stoku.\n\n**Krok 4 (kontekst z rysunku 3.):** Po przekroczeniu grzbietu powietrze opada po stronie zawietrznej, ogrzewa się (teraz suchym gradientem, bo para skropliła się po nawietrznej stronie) - efektem jest **cień opadowy** (strona zawietrzna jest cieplejsza i sucha → zjawisko halnego/fenu).\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez energetykę atmosferyczną\n\nMożna to samo pokazać od strony energii:\n\n- Powietrze wznoszące traci energię kinetyczną poziomą i zamienia ją na energię potencjalną.\n- Rozprężanie → spadek temperatury → **para wodna osiąga stan nasycenia** (wilgotność względna = 100%).\n- Kondensacja uwalnia **ciepło utajone parowania** (\\(L \\approx 2500\\,\\text{J/g}\\)), co nieco \"hamuje\" ochładzanie (stąd mniejszy gradient wilgotny vs. suchy).\n- Wynik energetyczny: masa powietrza traci więcej wilgoci po stronie nawietrznej niż po zawietrznej → asymetria opadów po obu stronach góry.\n\nTa droga rozumowania daje ten sam wniosek, a jednocześnie tłumaczy, **dlaczego** gradient wilgotny jest mniejszy od suchego.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13.2, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wyjaśnienie zawiera **wszystkie trzy elementy**:\n> 1. obecność bariery orograficznej wymuszającej wznoszenie powietrza,\n> 2. ochładzanie powietrza wraz z wysokością (adiabatyczne),\n> 3. kondensacja pary wodnej → powstanie chmur / opadów.\n> - **1 pkt** - wyjaśnienie zawiera tylko **dwa pierwsze elementy**: bariera orograficzna + wznoszenie się powietrza (bez kondensacji lub ochładzania).\n> - **0 pkt** - odpowiedź ogólnikowa, brak mechanizmu, np. samo \"góry powodują opady\".\n>\n> **Akceptowane warianty:** \"temperatura spada\", \"powietrze się ochładza\", \"adiabatyczne ochładzanie\", \"para wodna skrapla się / kondensuje\", \"tworzą się chmury / opady atmosferyczne\".\n>\n> **Wykluczone:** samo stwierdzenie \"góry blokują powietrze\" bez wyjaśnienia mechanizmu termodynamicznego; samo \"wznoszenie\" bez ochładzania i kondensacji → max 1 pkt.\n\n**Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 pkt:**\n> Użyj słów: **bariera orograficzna → wymuszone wznoszenie → ochładzanie (adiabatyczne) → kondensacja pary wodnej → chmury/opady**. To jest łańcuch przyczynowo-skutkowy wymagany przez klucz.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Gradient adiabatyczny suchy:** \\(1\\,\\text{°C}/100\\,\\text{m}\\) - stosowany dla powietrza nienasyconego (poniżej punktu rosy). W zadaniu kluczowe, że **ochładzanie zachodzi niezależnie od zewnętrznych źródeł ciepła** - to właśnie \"adiabatyczne\".\n\n> 📐 **Gradient adiabatyczny wilgotny (mokry):** \\(\\approx 0{,}6\\,\\text{°C}/100\\,\\text{m}\\) - stosowany po osiągnięciu punktu rosy, gdy kondensacja uwalnia ciepło utajone.\n\n> 🌍 **Opady orograficzne** - jedna z trzech głównych przyczyn opadów (obok konwekcyjnych i frontalnych). Charakterystyczne dla stoków nawietrznych (np. zachodnie stoki Karpat, wschodnie wybrzeże Appalachów, hawajskie wyspy).\n\n> 🇵🇱 **Przykład polski:** Tatry - stok północny (nawietrzny, od W i NW) jest bardziej wilgotny; efekt fenu/halnego obserwuje się po południowej stronie (zawietrznej → Zakopane vs. Orawa).\n\nW tym zadaniu **nie stosuje się wzoru na wysokość Słońca ani skalę mapy** - wystarczy wiedza z klimatologii i fizyki atmosfery (gradient adiabatyczny, kondensacja).\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Uczniowie piszą \"powietrze stygnie, bo jest wyżej i dalej od Słońca\" - to błąd. Ochładzanie jest **adiabatyczne** (rozprężanie), nie radiacyjne. Klucz CKE oczekuje mechanizmu rozprężania lub przynajmniej słowa \"ochładza się\".\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Samo zdanie \"góry powodują opady orograficzne\" to 0 pkt - to tautologia. Musisz napisać **dlaczego**: bariera → wznoszenie → ochładzanie → kondensacja.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Nie myl opadów orograficznych z frontalnymi (zderzenie mas) ani konwekcyjnymi (lokalne przegrzanie gruntu). W zadaniu klucz jest jasny - chodzi o mechanizm **wymuszenia przez rzeźbę terenu**.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-13.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 13.2. (0-2)
Na podstawie rysunku 3. i własnej wiedzy wyjaśnij powstawanie chmur tworzących
opady orograficzne.
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
11.
12.
13.1.
13.2.
Maks. liczba pkt
1
1
1
2
Uzyskana liczba pkt
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 13.2. (0-2)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
3.1) Zdający […] opisuje przebieg procesów
pogodowych (ruch mas powietrza […]
i zjawiska im towarzyszące).
Schemat punktowania
2 p. - za poprawne wyjaśnienie uwzględniające wznoszenie się powietrza wymuszone obecnością
bariery orograficznej, jego ochładzanie i kondensację pary wodnej w trakcie wznoszenia.
1 p. - za wyjaśnienie uwzględniające występowanie bariery orograficznej oraz wznoszenie się
powietrza.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.
Przykładowa odpowiedź
Bariera orograficzna wymusza wznoszenie się wilgotnego powietrza. Wraz z wysokością jego
temperatura spada adiabatycznie i dochodzi do kondensacji pary wodnej zawartej w powietrzu,
czego skutkiem jest powstanie chmur i opadów atmosferycznych.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Wilgotne powietrze napotyka barierę orograficzną (np. pasmo górskie), co wymusza jego wznoszenie. Wraz z wysokością powietrze ochładza się adiabatycznie, para wodna ulega kondensacji i tworzą się chmury dające opady orograficzne.

\n

Sposób 1 - mechanizm krok po kroku (przyczyna → skutek)

\n

Krok 1: Bariera orograficzna wymusza wznoszenie

\n

Wilgotna masa powietrza przemieszcza się poziomo i napotyka przeszkodę terenową - grzbiet górski, wyżynę lub pasmo wzniesień. Powietrze nie może przepłynąć pod przeszkodą, więc jest wymuszone do ruchu wznoszącego (tzw. unoszenie orograficzne) po stoku dowietrznym.

\n

Krok 2: Ochładzanie adiabatyczne

\n

Wraz ze wzrostem wysokości ciśnienie atmosferyczne maleje. Wznoszące się powietrze rozszerza się i ochładza - bez wymiany ciepła z otoczeniem (tzw. ochładzanie adiabatyczne):

\n\n

Krok 3: Kondensacja pary wodnej → chmury i opady

\n

Gdy temperatura powietrza spada do punktu rosy, para wodna kondensuje na jądrach kondensacji (pyłki, cząstki soli). Tworzą się drobne kropelki wody - chmury. Przy wystarczającej zawartości wody kropelki łączą się i opadają jako opady orograficzne (deszcz lub śnieg) po stronie nawietrznej stoku.

\n

Krok 4 (kontekst z rysunku 3.): Po przekroczeniu grzbietu powietrze opada po stronie zawietrznej, ogrzewa się (teraz suchym gradientem, bo para skropliła się po nawietrznej stronie) - efektem jest cień opadowy (strona zawietrzna jest cieplejsza i sucha → zjawisko halnego/fenu).

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez energetykę atmosferyczną

\n

Można to samo pokazać od strony energii:

\n\n

Ta droga rozumowania daje ten sam wniosek, a jednocześnie tłumaczy, dlaczego gradient wilgotny jest mniejszy od suchego.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13.2, max 2 pkt):
- 2 pkt - wyjaśnienie zawiera wszystkie trzy elementy:
1. obecność bariery orograficznej wymuszającej wznoszenie powietrza,
2. ochładzanie powietrza wraz z wysokością (adiabatyczne),
3. kondensacja pary wodnej → powstanie chmur / opadów.
- 1 pkt - wyjaśnienie zawiera tylko dwa pierwsze elementy: bariera orograficzna + wznoszenie się powietrza (bez kondensacji lub ochładzania).
- 0 pkt - odpowiedź ogólnikowa, brak mechanizmu, np. samo "góry powodują opady".

Akceptowane warianty: "temperatura spada", "powietrze się ochładza", "adiabatyczne ochładzanie", "para wodna skrapla się / kondensuje", "tworzą się chmury / opady atmosferyczne".

Wykluczone: samo stwierdzenie "góry blokują powietrze" bez wyjaśnienia mechanizmu termodynamicznego; samo "wznoszenie" bez ochładzania i kondensacji → max 1 pkt.
\n

Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 pkt:

\n
Użyj słów: bariera orograficzna → wymuszone wznoszenie → ochładzanie (adiabatyczne) → kondensacja pary wodnej → chmury/opady. To jest łańcuch przyczynowo-skutkowy wymagany przez klucz.
\n

Wzory i referencje

\n
📐 Gradient adiabatyczny suchy: 1°C/100m - stosowany dla powietrza nienasyconego (poniżej punktu rosy). W zadaniu kluczowe, że ochładzanie zachodzi niezależnie od zewnętrznych źródeł ciepła - to właśnie "adiabatyczne".
\n
📐 Gradient adiabatyczny wilgotny (mokry): ≈0,6°C/100m - stosowany po osiągnięciu punktu rosy, gdy kondensacja uwalnia ciepło utajone.
\n
🌍 Opady orograficzne - jedna z trzech głównych przyczyn opadów (obok konwekcyjnych i frontalnych). Charakterystyczne dla stoków nawietrznych (np. zachodnie stoki Karpat, wschodnie wybrzeże Appalachów, hawajskie wyspy).
\n
🇵🇱 Przykład polski: Tatry - stok północny (nawietrzny, od W i NW) jest bardziej wilgotny; efekt fenu/halnego obserwuje się po południowej stronie (zawietrznej → Zakopane vs. Orawa).
\n

W tym zadaniu nie stosuje się wzoru na wysokość Słońca ani skalę mapy - wystarczy wiedza z klimatologii i fizyki atmosfery (gradient adiabatyczny, kondensacja).

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Uczniowie piszą "powietrze stygnie, bo jest wyżej i dalej od Słońca" - to błąd. Ochładzanie jest adiabatyczne (rozprężanie), nie radiacyjne. Klucz CKE oczekuje mechanizmu rozprężania lub przynajmniej słowa "ochładza się".
\n
⚠️ Uwaga 2: Samo zdanie "góry powodują opady orograficzne" to 0 pkt - to tautologia. Musisz napisać dlaczego: bariera → wznoszenie → ochładzanie → kondensacja.
\n
⚠️ Uwaga 3: Nie myl opadów orograficznych z frontalnymi (zderzenie mas) ani konwekcyjnymi (lokalne przegrzanie gruntu). W zadaniu klucz jest jasny - chodzi o mechanizm wymuszenia przez rzeźbę terenu.
"}]}