{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-1)\nNa rysunku przedstawiono wartości średniej rocznej temperatury powietrza, sumy opadów\nrocznych i średniego czasu trwania okresu wegetacyjnego w Azji wzdłuż odcinka wybranego\npołudnika.\nNa podstawie: A. Dylikowa, D. Makowska, J. Makowski, T. Olszewski, Ziemia i człowiek, Warszawa 1994.\nUzupełnij rysunek. Wpisz w wykropkowanych miejscach nazwy czterech formacji\nroślinnych, wybrane z podanych poniżej, tak aby rysunek poprawnie przedstawiał\nzależność formacji roślinnych od warunków klimatycznych.\nlas mieszany lasotundra makia tajga tundra","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne […]\nmiędzy wybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n6.3) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie\nformacji roślinnych na Ziemi […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawnie uzupełniony rysunek.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nOd lewej: tundra, lasotundra, tajga, las mieszany","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nCztery formacje roślinne wpisane w wykropkowane miejsca (od lewej, czyli od najkrótszego okresu wegetacyjnego):\n\n**tundra → lasotundra → tajga → las mieszany**\n\n(Formacja **makia** zostaje pominięta - nie pasuje do przedstawionej zależności.)\n\n## Sposób 1 - odczyt z wykresu według czasu trwania okresu wegetacyjnego\n\nOś pozioma wykresu to **długość okresu wegetacyjnego** - rośnie od lewej (ok. 1 miesiąca) do prawej (ok. 9-12 miesięcy). Im dłuższy okres wegetacyjny, tym wyższa średnia temperatura i zazwyczaj wyższe opady.\n\nZasada jest prosta: **formacje roślinne uszereguj od biegunowych (krótki sezon) do umiarkowanych ciepłych (długi sezon)**:\n\n| Pozycja na wykresie (od lewej) | Czas wegetacji | Temperatura średnia | Formacja |\n| 1 | ~1 miesiąc | kilka °C poniżej 0 / blisko 0 | **tundra** |\n| 2 | ~3 miesiące | 0-5 °C | **lasotundra** |\n| 3 | ~6 miesięcy | 5-10 °C | **tajga** |\n| 4 | ~9 miesięcy | 10-15 °C | **las mieszany** |\n\nKrok po kroku:\n\n1. **Tundra** - najkrótszy okres wegetacyjny (ok. 1 miesiąca), bardzo niska temperatura, skąpe opady. Roślinność bezkrzewinkowa (mchy, porosty, turzyce). Strefa polarna i subpolarna Azji (Syberia Północna, Czukotka). ✅\n\n2. **Lasotundra** - przejściowa strefa między tundrą a tajgą. Okres wegetacyjny ok. 3 miesięcy. Rzadkie drzewa (modrzew syberyjski, brzoza karłowata) wmieszane w roślinność tundrową. ✅\n\n3. **Tajga** - borealne lasy iglaste (świerk, jodła, sosna, modrzew). Okres wegetacyjny ok. 4-6 miesięcy. Temperatura letnia wystarczająca dla drzew iglastych. Dominuje w środkowej i południowej Syberii. ✅\n\n4. **Las mieszany** - lasy iglasto-liściaste (dąb, lipa, klon + świerk, sosna). Okres wegetacyjny ok. 7-9 miesięcy. Wyższa temperatura, więcej opadów. Strefa umiarkowana Azji (Daleki Wschód, Mandżuria). ✅\n\n**Makia** - to zarośla śródziemnomorskie (wrzos, mirta, oleander), charakterystyczne dla klimatu Cs (suche gorące lato, łagodna mokra zima). W kontynentalnym wnętrzu Azji wzdłuż wybranego południka (środkowa/wschodnia Syberia → Chiny) **makia nie występuje** - klimat jest kontynentalny, nie śródziemnomorski. ❌\n\n## Sposób 2 - eliminacja przez charakterystykę klimatyczną\n\n**Makia** to formacja śródziemnomorska - wymaga:\n- lata suchego i gorącego (T > 20 °C, P_lato < 40 mm/miesiąc),\n- zimy łagodnej i wilgotnej.\n\nTymczasem wykres przedstawia azjatycki odcinek południka przebiegający przez **wnętrze kontynentu** (klimat wybitnie kontynentalny: mroźne zimy, letnie maksimum opadów). Warunki dla makii nie są spełnione → **makia wypada z zestawu**.\n\nSpośród pozostałych czterech: **tundra, lasotundra, tajga, las mieszany** - gradacja od najzimniejszych do cieplejszych warunków jest oczywista i pokrywa się z klasyczną strefowością pionową/szerokościową Azji.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawnie uzupełniony rysunek: wszystkie cztery miejsca wypełnione prawidłowo, w kolejności: **tundra, lasotundra, tajga, las mieszany** (od lewej, tj. od najkrótszego do najdłuższego okresu wegetacyjnego).\n> - **0 pkt** - za jakikolwiek błąd (choćby jedna formacja nie na swoim miejscu), za dopisanie makii, za inną kolejność.\n> - **Uwaga:** klucz nie akceptuje odpowiedzi częściowych - to zadanie 1-punktowe \"wszystko albo nic\".\n\n**Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:**\nWpisać dokładnie: tundra (pozycja 1), lasotundra (pozycja 2), tajga (pozycja 3), las mieszany (pozycja 4). Żadne inne kombinacje nie są akceptowane.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Strefowość roślinności** - formacje roślinne układają się strefowo wraz ze wzrostem temperatury i długości sezonu wegetacyjnego:\n> Tundra (T_śr < 0-2 °C, 1-2 mies. wegetacji) → Lasotundra (1-3 mies.) → Tajga (3-6 mies.) → Las mieszany (6-9 mies.) → Las liściasty (7-10 mies.) → Roślinność śródziemnomorska/sawanna/las równikowy.\n\n> 🗺️ **Odcinek południka w Azji** - typy klimatów od N do S w głębi kontynentu (np. południk 80-100°E przez Syberię, Kazachstan, Chiny):\n> - Strefa polarna/subpolarna → tundra\n> - Strefa subarktyczna → lasotundra + tajga\n> - Strefa umiarkowana → las mieszany + las liściasty/step\n> - Strefa subtropikalna/tropikalna → monsunowa roślinność (nie makia!)\n\n> 🌿 **Makia (maquis)** - formacja śródziemnomorska klimatu **Csa/Csb** (Köppena). Wymaga suchego, gorącego lata. Typowe stanowiska: Półwysep Iberyjski, Apeniny, Grecja, Turcja zachodnia. **W Azji środkowej i wschodniej nie występuje.**\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Formacja | Dlaczego błędna |\n| ❌ Makia | Zarośla śródziemnomorskie | Wymaga klimatu Cs (suche lato), który w osi kontynentalnej Azji nie występuje; makia to pułapka - brzmi egzotycznie, ale jest z innej strefy geograficznej |\n| ❌ Kolejność odwrotna (las mieszany → tundra) | - | Oś pozioma rośnie od lewej (krótki sezon) do prawej (długi sezon); odwrócenie kolejności to błąd czytania wykresu |\n| ❌ Pominięcie lasotundry | - | Lasotundra to OBOWIĄZKOWA strefa przejściowa - jeśli uczeń pominie ją i wstawi tajgę bezpośrednio po tundrze, odpowiedź jest niepełna |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Makia to \"fałszywy przyjaciel\" - uczniowie często ją wybierają, bo kojarzy się z Azją Mniejszą (Turcja, Liban). Ale zadanie dotyczy kontynentalnego wnętrza Azji, nie śródziemnomorskich wybrzeży.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Lasotundra to samodzielna formacja - NIE mylić z \"tundrą z drzewami\" (traktowaną jako podtyp tundry). W kluczu CKE lasotundra i tundra to osobne odpowiedzi na osobnych pozycjach.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** To zadanie \"wszystko albo nic\" (1 punkt za całość). Wpisanie trzech prawidłowych i jednej błędnej formacji daje 0 punktów - warto sprawdzić każdą z czterech pozycji przed oddaniem arkusza.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 15. (0-1)
Na rysunku przedstawiono wartości średniej rocznej temperatury powietrza, sumy opadów
rocznych i średniego czasu trwania okresu wegetacyjnego w Azji wzdłuż odcinka wybranego
południka.
Na podstawie: A. Dylikowa, D. Makowska, J. Makowski, T. Olszewski, Ziemia i człowiek, Warszawa 1994.
Uzupełnij rysunek. Wpisz w wykropkowanych miejscach nazwy czterech formacji
roślinnych, wybrane z podanych poniżej, tak aby rysunek poprawnie przedstawiał
zależność formacji roślinnych od warunków klimatycznych.
las mieszany lasotundra makia tajga tundra

","answer_text_html":"

Zadanie 15. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
1.5) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne […]
między wybranymi elementami środowiska
przyrodniczego […].
6.3) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie
formacji roślinnych na Ziemi […].
Schemat punktowania
1 p. - za poprawnie uzupełniony rysunek.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Poprawna odpowiedź
Od lewej: tundra, lasotundra, tajga, las mieszany

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Cztery formacje roślinne wpisane w wykropkowane miejsca (od lewej, czyli od najkrótszego okresu wegetacyjnego):

\n

tundra → lasotundra → tajga → las mieszany

\n

(Formacja makia zostaje pominięta - nie pasuje do przedstawionej zależności.)

\n

Sposób 1 - odczyt z wykresu według czasu trwania okresu wegetacyjnego

\n

Oś pozioma wykresu to długość okresu wegetacyjnego - rośnie od lewej (ok. 1 miesiąca) do prawej (ok. 9-12 miesięcy). Im dłuższy okres wegetacyjny, tym wyższa średnia temperatura i zazwyczaj wyższe opady.

\n

Zasada jest prosta: formacje roślinne uszereguj od biegunowych (krótki sezon) do umiarkowanych ciepłych (długi sezon):

\n

| Pozycja na wykresie (od lewej) | Czas wegetacji | Temperatura średnia | Formacja |
| 1 | ~1 miesiąc | kilka °C poniżej 0 / blisko 0 | tundra |
| 2 | ~3 miesiące | 0-5 °C | lasotundra |
| 3 | ~6 miesięcy | 5-10 °C | tajga |
| 4 | ~9 miesięcy | 10-15 °C | las mieszany |

\n

Krok po kroku:

\n
  1. Tundra - najkrótszy okres wegetacyjny (ok. 1 miesiąca), bardzo niska temperatura, skąpe opady. Roślinność bezkrzewinkowa (mchy, porosty, turzyce). Strefa polarna i subpolarna Azji (Syberia Północna, Czukotka). ✅
\n
  1. Lasotundra - przejściowa strefa między tundrą a tajgą. Okres wegetacyjny ok. 3 miesięcy. Rzadkie drzewa (modrzew syberyjski, brzoza karłowata) wmieszane w roślinność tundrową. ✅
\n
  1. Tajga - borealne lasy iglaste (świerk, jodła, sosna, modrzew). Okres wegetacyjny ok. 4-6 miesięcy. Temperatura letnia wystarczająca dla drzew iglastych. Dominuje w środkowej i południowej Syberii. ✅
\n
  1. Las mieszany - lasy iglasto-liściaste (dąb, lipa, klon + świerk, sosna). Okres wegetacyjny ok. 7-9 miesięcy. Wyższa temperatura, więcej opadów. Strefa umiarkowana Azji (Daleki Wschód, Mandżuria). ✅
\n

Makia - to zarośla śródziemnomorskie (wrzos, mirta, oleander), charakterystyczne dla klimatu Cs (suche gorące lato, łagodna mokra zima). W kontynentalnym wnętrzu Azji wzdłuż wybranego południka (środkowa/wschodnia Syberia → Chiny) makia nie występuje - klimat jest kontynentalny, nie śródziemnomorski. ❌

\n

Sposób 2 - eliminacja przez charakterystykę klimatyczną

\n

Makia to formacja śródziemnomorska - wymaga:

\n\n

Tymczasem wykres przedstawia azjatycki odcinek południka przebiegający przez wnętrze kontynentu (klimat wybitnie kontynentalny: mroźne zimy, letnie maksimum opadów). Warunki dla makii nie są spełnione → makia wypada z zestawu.

\n

Spośród pozostałych czterech: tundra, lasotundra, tajga, las mieszany - gradacja od najzimniejszych do cieplejszych warunków jest oczywista i pokrywa się z klasyczną strefowością pionową/szerokościową Azji.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15, max 1 pkt):
- 1 pkt - za poprawnie uzupełniony rysunek: wszystkie cztery miejsca wypełnione prawidłowo, w kolejności: tundra, lasotundra, tajga, las mieszany (od lewej, tj. od najkrótszego do najdłuższego okresu wegetacyjnego).
- 0 pkt - za jakikolwiek błąd (choćby jedna formacja nie na swoim miejscu), za dopisanie makii, za inną kolejność.
- Uwaga: klucz nie akceptuje odpowiedzi częściowych - to zadanie 1-punktowe "wszystko albo nic".
\n

Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:
Wpisać dokładnie: tundra (pozycja 1), lasotundra (pozycja 2), tajga (pozycja 3), las mieszany (pozycja 4). Żadne inne kombinacje nie są akceptowane.

\n

Wzory i referencje

\n
🌍 Strefowość roślinności - formacje roślinne układają się strefowo wraz ze wzrostem temperatury i długości sezonu wegetacyjnego:
Tundra (T_śr < 0-2 °C, 1-2 mies. wegetacji) → Lasotundra (1-3 mies.) → Tajga (3-6 mies.) → Las mieszany (6-9 mies.) → Las liściasty (7-10 mies.) → Roślinność śródziemnomorska/sawanna/las równikowy.
\n
🗺️ Odcinek południka w Azji - typy klimatów od N do S w głębi kontynentu (np. południk 80-100°E przez Syberię, Kazachstan, Chiny):
- Strefa polarna/subpolarna → tundra
- Strefa subarktyczna → lasotundra + tajga
- Strefa umiarkowana → las mieszany + las liściasty/step
- Strefa subtropikalna/tropikalna → monsunowa roślinność (nie makia!)
\n
🌿 Makia (maquis) - formacja śródziemnomorska klimatu Csa/Csb (Köppena). Wymaga suchego, gorącego lata. Typowe stanowiska: Półwysep Iberyjski, Apeniny, Grecja, Turcja zachodnia. W Azji środkowej i wschodniej nie występuje.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Opcja | Formacja | Dlaczego błędna |
| ❌ Makia | Zarośla śródziemnomorskie | Wymaga klimatu Cs (suche lato), który w osi kontynentalnej Azji nie występuje; makia to pułapka - brzmi egzotycznie, ale jest z innej strefy geograficznej |
| ❌ Kolejność odwrotna (las mieszany → tundra) | - | Oś pozioma rośnie od lewej (krótki sezon) do prawej (długi sezon); odwrócenie kolejności to błąd czytania wykresu |
| ❌ Pominięcie lasotundry | - | Lasotundra to OBOWIĄZKOWA strefa przejściowa - jeśli uczeń pominie ją i wstawi tajgę bezpośrednio po tundrze, odpowiedź jest niepełna |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga 1: Makia to "fałszywy przyjaciel" - uczniowie często ją wybierają, bo kojarzy się z Azją Mniejszą (Turcja, Liban). Ale zadanie dotyczy kontynentalnego wnętrza Azji, nie śródziemnomorskich wybrzeży.
\n
⚠️ Uwaga 2: Lasotundra to samodzielna formacja - NIE mylić z "tundrą z drzewami" (traktowaną jako podtyp tundry). W kluczu CKE lasotundra i tundra to osobne odpowiedzi na osobnych pozycjach.
\n
⚠️ Uwaga 3: To zadanie "wszystko albo nic" (1 punkt za całość). Wpisanie trzech prawidłowych i jednej błędnej formacji daje 0 punktów - warto sprawdzić każdą z czterech pozycji przed oddaniem arkusza.
"}]}