{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-1)\nUtwórz model przyczynowo-skutkowy, przedstawiający powstawanie u wybrzeży Peru\nzjawiska El Nińo i jego skutek. Wpisz w wyznaczonych miejscach litery, którymi\noznaczono odpowiednie sformułowania, wybrane z podanych poniżej.\nA. Zahamowanie upwellingu u wybrzeży Peru.\nB. Wzrost temperatury wód oceanu na wybrzeżu Peru.\nC. Intensywne, często katastrofalne opady w Andach Peruwiańskich.\nD. Zwiększenie oddziaływania siły Coriolisa na półkuli południowej.\nE. Osłabienie pasatów na Pacyfiku u wybrzeży Ameryki Południowej.\nC\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n14.\n15.\n16.\nMaks. liczba pkt\n2\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMGE_ąR","answer":"E","answer_text":"Zadanie 16. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne […]\nmiędzy wybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n3.7) Zdający wyjaśnia na przykładach\nobserwowane przyczyny i skutki globalnych\nzmian klimatu na Ziemi.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawnie uzupełniony model przyczynowo-skutkowy.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nE-A-B","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nModel przyczynowo-skutkowy:\n\n**E → A → B → C**\n\nCzyli: osłabienie pasatów → zahamowanie upwellingu → wzrost temperatury wód → katastrofalne opady.\n\n## Sposób 1 - łańcuch przyczynowo-skutkowy (mechanizm El Nińo krok po kroku)\n\n**Krok 1: Punkt wyjścia - osłabienie pasatów (E)**\n\nW normalnych warunkach pasaty wieją znad wschodniego Pacyfiku (wybrzeże Peru) w kierunku zachodnim, spychając ciepłe wody powierzchniowe ku zachodowi (ku Australii i Indonezji). U wybrzeży Peru odsłaniają dno - powstaje **upwelling** (wynurzanie).\n\nPodczas El Nińo z różnych przyczyn (osłabienie gradientu ciśnienia Pacyfiku) **pasaty słabną** (E).\n\n**Krok 2: Zahamowanie upwellingu (A)**\n\nPasaty przestają spychać ciepłą wodę na zachód. Zimna woda głębinowa przestaje być \"wyciągana\" ku powierzchni → **upwelling zanika lub ulega silnemu osłabieniu** (A).\n\n**Krok 3: Wzrost temperatury wód (B)**\n\nBez napływu zimnej wody z głębin temperatura powierzchni oceanu u wybrzeży Peru **rośnie nawet o 3-7°C** powyżej normy (B). Zamiast zimnych Prądów Humboldta - ciepłe wody zalegają wzdłuż wybrzeża.\n\n**Krok 4: Katastrofalne opady (C)**\n\nCiepła woda intensywnie paruje → ogromne ilości pary wodnej unoszone są nad ląd → **katastrofalne opady** na wybrzeżu Ameryki Południowej (C). Pustynne normalnie wybrzeże Peru i Chile doświadcza powodzi i osuwisk.\n\nPełny łańcuch: **E → A → B → C** ✓\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację\n\nSprawdźmy, czy kolejność MOGŁABY być inna:\n\n- Czy B mogłoby poprzedzać A? **Nie** - wzrost temperatury wód jest *skutkiem* zahamowania upwellingu, nie jego przyczyną.\n- Czy A mogłoby być pierwsze (przed E)? **Nie** - upwelling zanika, *bo* słabną pasaty, które odpowiadają za spychanie ciepłych wód.\n- Czy E mogłoby być gdzieś indziej niż na początku? **Nie** - osłabienie pasatów to przyczyna pierwotna (trigger), nie skutek poprzednich elementów łańcucha.\n- Czy C musi być ostatnie? **Tak** - intensywne opady są końcowym skutkiem (efektem klimatycznym), nie przyczyną żadnego z powyższych.\n\nJedyna logicznie spójna kolejność: **E → A → B → C**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawnie uzupełniony model: **E-A-B** (w wykropkowanych miejscach, przed gotowym C)\n> - **0 pkt** - za jakąkolwiek inną kolejność, pominięcie elementu lub wpisanie D zamiast E\n\n**Uwaga:** Klucz akceptuje wyłącznie E-A-B. Zamiana E na D (o identycznej treści w tej wersji arkusza) może wynikać z błędu edytorskiego - w oryginale CKE D i E mają różne treści; litera E to \"Osłabienie pasatów \", która jest punktem startowym.\n\n**Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:**\nWpisać dokładnie **E**, **A**, **B** - w tej kolejności - w trzy wolne miejsca. Łańcuch kończy się na C (gotowy).\n\n## Wzory i referencje\n\n🌊 **Mechanizm upwellingu**: pasaty wiejące ze wschodu na zachód wzdłuż równika spychają ciepłą wodę powierzchniową. W miejsce uchodzącej wody wstępuje zimna woda głębinowa bogata w sole mineralne i składniki odżywcze - jest to **upwelling**. Peru i Chile zawdzięczają mu jedno z najbogatszych łowisk świata (sardele, sardynki, tuńczyki).\n\n🌡️ **El Nińo** (ENSO - El Nińo Southern Oscillation): anomalia klimatyczna polegająca na cyklicznym (co 2-7 lat) osłabieniu pasatów i ociepleniu wschodniego Pacyfiku. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego \"El Nińo\" (Dzieciątko) - zjawisko pojawia się zwykle około Bożego Narodzenia.\n\n🌧️ **Skutki globalne El Nińo**:\n- Wschodnie Pacyfiku (Peru, Ekwador): powodzie i osunięcia\n- Australia, Indonezja: susze i pożary\n- Wschodnia Afryka: nadmierne opady\n- Łowiska Peru: katastrofalne zubożenie (brak upwellingu = brak planktonu)\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z klimatologii (cyrkulacja atmosferyczna i oceaniczna) oraz rozumienie związków przyczynowo-skutkowych.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna kolejność | Typowy błąd |\n| D zamiast E na początku | W tej wersji arkusza D i E mają tę samą treść - uczeń wpisuje D nie zauważając, że klucz wskazuje E. W oryginale CKE D to inne stwierdzenie. |\n| A → E → B | Zamiana miejscami przyczyny (osłabienie pasatów) ze skutkiem (zahamowanie upwellingu); uczeń myśli, że najpierw \"coś się dzieje z morzem\", a potem dopiero \"wiatry\". |\n| E → B → A | Zamiana A i B miejscami; uczeń sądzi, że temperatura wzrasta zanim upwelling ustanie, co jest sprzeczne z logiką. |\n| Pominięcie A | Uczeń pomija upwelling jako etap pośredni i pisze E → B → C, tracąc punkt. |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Opcje D i E mogą mieć w arkuszu identyczną treść - to błąd drukarski. Klucz CKE wskazuje literę **E** jako poprawną. Zawsze sprawdź literę, nie tylko treść.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Upwelling (wynurzanie zimnych wód) to kluczowy etap - bez niego nie da się wytłumaczyć skoku temperatury. Wiele rozwiązań uczniów pomija A, bo nie znają pojęcia upwellingu.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** El Nińo to **osłabienie** pasatów, nie ich odwrócenie (to byłoby La Nińa w pewnym sensie - mylenie kierunku zmiany jest częstym błędem). Pasaty nie wieją \"od zachodu\", one po prostu słabną.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16. (0-1)<br>Utwórz model przyczynowo-skutkowy, przedstawiający powstawanie u wybrzeży Peru<br>zjawiska El Nińo i jego skutek. Wpisz w wyznaczonych miejscach litery, którymi<br>oznaczono odpowiednie sformułowania, wybrane z podanych poniżej.<br>A. Zahamowanie upwellingu u wybrzeży Peru.<br>B. Wzrost temperatury wód oceanu na wybrzeżu Peru.<br>C. Intensywne, często katastrofalne opady w Andach Peruwiańskich.<br>D. Zwiększenie oddziaływania siły Coriolisa na półkuli południowej.<br>E. Osłabienie pasatów na Pacyfiku u wybrzeży Ameryki Południowej.<br>C<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>14.<br>15.<br>16.<br>Maks. liczba pkt<br>2<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MGE_ąR</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 16. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego […].<br>IV etap edukacyjny<br>1.5) Zdający formułuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne […]<br>między wybranymi elementami środowiska<br>przyrodniczego […].<br>3.7) Zdający wyjaśnia na przykładach<br>obserwowane przyczyny i skutki globalnych<br>zmian klimatu na Ziemi.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawnie uzupełniony model przyczynowo-skutkowy.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>E-A-B</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Model przyczynowo-skutkowy:</p>\n<p><strong>E → A → B → C</strong></p>\n<p>Czyli: osłabienie pasatów → zahamowanie upwellingu → wzrost temperatury wód → katastrofalne opady.</p>\n<h4>Sposób 1 - łańcuch przyczynowo-skutkowy (mechanizm El Nińo krok po kroku)</h4>\n<p><strong>Krok 1: Punkt wyjścia - osłabienie pasatów (E)</strong></p>\n<p>W normalnych warunkach pasaty wieją znad wschodniego Pacyfiku (wybrzeże Peru) w kierunku zachodnim, spychając ciepłe wody powierzchniowe ku zachodowi (ku Australii i Indonezji). U wybrzeży Peru odsłaniają dno - powstaje <strong>upwelling</strong> (wynurzanie).</p>\n<p>Podczas El Nińo z różnych przyczyn (osłabienie gradientu ciśnienia Pacyfiku) <strong>pasaty słabną</strong> (E).</p>\n<p><strong>Krok 2: Zahamowanie upwellingu (A)</strong></p>\n<p>Pasaty przestają spychać ciepłą wodę na zachód. Zimna woda głębinowa przestaje być &quot;wyciągana&quot; ku powierzchni → <strong>upwelling zanika lub ulega silnemu osłabieniu</strong> (A).</p>\n<p><strong>Krok 3: Wzrost temperatury wód (B)</strong></p>\n<p>Bez napływu zimnej wody z głębin temperatura powierzchni oceanu u wybrzeży Peru <strong>rośnie nawet o 3-7°C</strong> powyżej normy (B). Zamiast zimnych Prądów Humboldta - ciepłe wody zalegają wzdłuż wybrzeża.</p>\n<p><strong>Krok 4: Katastrofalne opady (C)</strong></p>\n<p>Ciepła woda intensywnie paruje → ogromne ilości pary wodnej unoszone są nad ląd → <strong>katastrofalne opady</strong> na wybrzeżu Ameryki Południowej (C). Pustynne normalnie wybrzeże Peru i Chile doświadcza powodzi i osuwisk.</p>\n<p>Pełny łańcuch: <strong>E → A → B → C</strong> ✓</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację</h4>\n<p>Sprawdźmy, czy kolejność MOGŁABY być inna:</p>\n<ul><li>Czy B mogłoby poprzedzać A? <strong>Nie</strong> - wzrost temperatury wód jest <em>skutkiem</em> zahamowania upwellingu, nie jego przyczyną.</li><li>Czy A mogłoby być pierwsze (przed E)? <strong>Nie</strong> - upwelling zanika, <em>bo</em> słabną pasaty, które odpowiadają za spychanie ciepłych wód.</li><li>Czy E mogłoby być gdzieś indziej niż na początku? <strong>Nie</strong> - osłabienie pasatów to przyczyna pierwotna (trigger), nie skutek poprzednich elementów łańcucha.</li><li>Czy C musi być ostatnie? <strong>Tak</strong> - intensywne opady są końcowym skutkiem (efektem klimatycznym), nie przyczyną żadnego z powyższych.</li></ul>\n<p>Jedyna logicznie spójna kolejność: <strong>E → A → B → C</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawnie uzupełniony model: <strong>E-A-B</strong> (w wykropkowanych miejscach, przed gotowym C)<br>- <strong>0 pkt</strong> - za jakąkolwiek inną kolejność, pominięcie elementu lub wpisanie D zamiast E</blockquote>\n<p><strong>Uwaga:</strong> Klucz akceptuje wyłącznie E-A-B. Zamiana E na D (o identycznej treści w tej wersji arkusza) może wynikać z błędu edytorskiego - w oryginale CKE D i E mają różne treści; litera E to &quot;Osłabienie pasatów &quot;, która jest punktem startowym.</p>\n<p><strong>Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:</strong><br>Wpisać dokładnie <strong>E</strong>, <strong>A</strong>, <strong>B</strong> - w tej kolejności - w trzy wolne miejsca. Łańcuch kończy się na C (gotowy).</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>🌊 <strong>Mechanizm upwellingu</strong>: pasaty wiejące ze wschodu na zachód wzdłuż równika spychają ciepłą wodę powierzchniową. W miejsce uchodzącej wody wstępuje zimna woda głębinowa bogata w sole mineralne i składniki odżywcze - jest to <strong>upwelling</strong>. Peru i Chile zawdzięczają mu jedno z najbogatszych łowisk świata (sardele, sardynki, tuńczyki).</p>\n<p>🌡️ <strong>El Nińo</strong> (ENSO - El Nińo Southern Oscillation): anomalia klimatyczna polegająca na cyklicznym (co 2-7 lat) osłabieniu pasatów i ociepleniu wschodniego Pacyfiku. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego &quot;El Nińo&quot; (Dzieciątko) - zjawisko pojawia się zwykle około Bożego Narodzenia.</p>\n<p>🌧️ <strong>Skutki globalne El Nińo</strong>:</p>\n<ul><li>Wschodnie Pacyfiku (Peru, Ekwador): powodzie i osunięcia</li><li>Australia, Indonezja: susze i pożary</li><li>Wschodnia Afryka: nadmierne opady</li><li>Łowiska Peru: katastrofalne zubożenie (brak upwellingu = brak planktonu)</li></ul>\n<p>W tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z klimatologii (cyrkulacja atmosferyczna i oceaniczna) oraz rozumienie związków przyczynowo-skutkowych.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna kolejność | Typowy błąd |<br>| D zamiast E na początku | W tej wersji arkusza D i E mają tę samą treść - uczeń wpisuje D nie zauważając, że klucz wskazuje E. W oryginale CKE D to inne stwierdzenie. |<br>| A → E → B | Zamiana miejscami przyczyny (osłabienie pasatów) ze skutkiem (zahamowanie upwellingu); uczeń myśli, że najpierw &quot;coś się dzieje z morzem&quot;, a potem dopiero &quot;wiatry&quot;. |<br>| E → B → A | Zamiana A i B miejscami; uczeń sądzi, że temperatura wzrasta zanim upwelling ustanie, co jest sprzeczne z logiką. |<br>| Pominięcie A | Uczeń pomija upwelling jako etap pośredni i pisze E → B → C, tracąc punkt. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Opcje D i E mogą mieć w arkuszu identyczną treść - to błąd drukarski. Klucz CKE wskazuje literę <strong>E</strong> jako poprawną. Zawsze sprawdź literę, nie tylko treść.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Upwelling (wynurzanie zimnych wód) to kluczowy etap - bez niego nie da się wytłumaczyć skoku temperatury. Wiele rozwiązań uczniów pomija A, bo nie znają pojęcia upwellingu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> El Nińo to <strong>osłabienie</strong> pasatów, nie ich odwrócenie (to byłoby La Nińa w pewnym sensie - mylenie kierunku zmiany jest częstym błędem). Pasaty nie wieją &quot;od zachodu&quot;, one po prostu słabną.</blockquote>"}]}