{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/17.1","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"17.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.1. (0-1)\nUzasadnij, dlaczego obszary położone w południowej Polsce są bardziej zagrożone\nwystępowaniem wezbrań opadowych niż Pojezierze Pomorskie i Pojezierze Mazurskie.\nPodaj dwa argumenty.\n1\n2","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n10.5) Zdający charakteryzuje składowe\nbilansu wodnego Polski […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za dwa poprawne argumenty.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n Rzeźba terenu w południowej Polsce sprzyja występowaniu opadów atmosferycznych.\nCzęstsze niż na pozostałym obszarze Polski są tam krótkotrwałe ulewne opady\ni kilkudniowe opady o dużym natężeniu.\n Karpaty i Sudety charakteryzują się budową geologiczną niesprzyjającą infiltracji wód\nopadowych, dużymi deniwelacjami i stokami o dużym nachyleniu, co sprzyja szybkiemu\nspływowi powierzchniowemu wody.\n Północna Polska charakteryzuje się wysoką jeziornością i występowaniem zagłębień\nbezodpływowych, sprzyjających retencji.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Argument 1:** W południowej Polsce (Karpaty, Sudety) rzeźba górska wymusza intensywne opady orograficzne i strome stoki o dużym nachyleniu przyspieszają spływ powierzchniowy.\n\n**Argument 2:** Podłoże geologiczne gór jest słabo przepuszczalne (skały lite - łupki, piaskowce, granity), co utrudnia wsiąkanie wody i potęguje szybki odpływ do rzek.\n\n## Sposób 1 - analiza czynników fizycznogeograficznych południa Polski\n\n**Krok 1 - rzeźba terenu i opady:**\n\nKarpaty i Sudety to tereny górskie o znacznych **deniwelacjach** i **stromych stokach**. Wilgotne masy powietrza napływające znad Atlantyku lub Morza Śródziemnomorskiego natrafiają na bariery górskie i unoszą się ku górze - to mechanizm **opadów orograficznych**. Efektem są:\n- krótkotrwałe, lecz bardzo intensywne **ulewy latem**,\n- kilkudniowe opady nawalne (np. tzw. „powódź tysiąclecia\" 1997 r. - Sudety, zlewnia Odry).\n\nDuże ilości wody spływają po stromych zboczach w krótkim czasie bezpośrednio do koryt rzek (Soła, Dunajec, Raba, Nysa Kłodzka), powodując gwałtowny wzrost stanów.\n\n**Krok 2 - budowa geologiczna i infiltracja:**\n\nSkały górskie - **flisz karpacki** (naprzemianległe piaskowce i łupki), granity Sudetów, skały zwięzłe Tatr - charakteryzują się **niską przepuszczalnością**. Woda opadowa nie wsiąka w głąb gruntu, lecz w całości trafia na powierzchnię → **spływ powierzchniowy jest dominującym procesem**. Brakuje tu retencji glebowej i gruntowej spowalniającej odpływ.\n\n**Krok 3 - kontrast z Polską Północną:**\n\nNa Pojezierzu Mazurskim, Pomorskim i Wielkopolskim:\n- liczne **jeziora polodowcowe** i **zagłębienia bezodpływowe** pełnią rolę naturalnych zbiorników retencyjnych - pochłaniają nadmiar wody,\n- gleby przepuszczalne (piaski sandrowe) sprzyjają infiltracji,\n- teren nizinny → wolniejszy spływ, mniejszy gradient hydrauliczny rzek.\n\nEfekt: ta sama ilość deszczu na południu wywołuje wezbranie, na północy jest w dużej mierze „pochłaniana\" przez ekosystem.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez bilans wodny\n\nDla potwierdzenia sprawdź składowe bilansu wodnego \\(P = E + H + R \\pm \\Delta S\\):\n\n- **Opady** \\(P\\): w Karpatach i Sudetach powyżej 1000-1500 mm/rok (Kasprowy Wierch ~1800 mm), na nizinach centralnej Polski 500-600 mm - **południe otrzymuje 2-3× więcej wody**.\n- **Parowanie** \\(E\\): na południu niższe niż na ciepłych nizinach w lecie (niższe temperatury w górach) → więcej wody pozostaje jako odpływ.\n- **Retencja** \\(R\\): minimalna w górach (brak jezior, mało lasów chłonnych w wyższych partiach, duże nachylenie).\n- **Odpływ** \\(H\\): wysoki współczynnik odpływu \\(\\alpha = H/P \\approx 0{,}5\\text{-}0{,}7\\) w górach vs. \\(\\approx 0{,}1\\text{-}0{,}2\\) na nizinach.\n\nWniosek: więcej wody + szybszy spływ + mało retencji = warunki idealne do wezbrań opadowych.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za **dwa** poprawne, merytorycznie uzasadnione argumenty wyjaśniające większe zagrożenie wezbraniami opadowymi na południu Polski\n> - **0 pkt** - za jeden argument zamiast dwóch; za odpowiedź ogólnikową bez geograficznego uzasadnienia; za samo stwierdzenie „bo tam góry\" bez wyjaśnienia mechanizmu\n\n> **Akceptowane warianty (przykładowe odpowiedzi klucza):**\n> - Rzeźba terenu w południowej Polsce sprzyja opadom orograficznym; częstsze tam krótkotrwałe ulewy i kilkudniowe opady o dużym natężeniu\n> - Karpaty i Sudety mają budowę geologiczną niesprzyjającą infiltracji, duże deniwelacje i strome stoki → szybki spływ powierzchniowy\n> - Północna Polska ma wysoką jeziorność i zagłębienia bezodpływowe → sprzyja retencji (jako kontrast/argument pośredni)\n\n> **Wykluczone / niewystarczające:**\n> - „Na południu jest więcej rzek\" - bez mechanizmu\n> - „Są tam góry\" - bez wyjaśnienia jak góry wpływają na wezbrania\n> - Podanie tylko jednego argumentu zamiast dwóch\n\n> ⚠️ **Ważne:** klucz wymaga **dwóch** argumentów za **1 punkt łączny** - oba muszą być poprawne.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Bilans wodny:** \\(P = E + H + R \\pm \\Delta S\\), gdzie \\(P\\) - opad, \\(E\\) - parowanie, \\(H\\) - odpływ, \\(R\\) - retencja, \\(\\Delta S\\) - zmiana zasobów. Wysokie \\(P\\) i niska \\(R\\) w górach → wysoki \\(H\\) → wezbrania.\n\n> 📐 **Współczynnik odpływu:** \\(\\alpha = H / P\\). W Karpatach \\(\\alpha \\approx 0{,}5\\text{-}0{,}7\\), na nizinach centralnych \\(\\alpha \\approx 0{,}1\\text{-}0{,}2\\).\n\n> 🌍 **Opady orograficzne:** mechanizm - wilgotne powietrze napotyka barierę górską → unosi się → chłodzi → kondensacja → intensywny opad po stronie nawietrznej. Karpaty - główna bariera dla cyrkulacji z SW i SE.\n\n> 🇵🇱 **Krainy geograficzne Polski:** pas gór (Karpaty: Tatry, Beskidy, Bieszczady; Sudety) - południe. Pas pojezierzy (Mazurskie, Pomorskie) - północ. Kontrastujące warunki retencji wodnej.\n\n> W tym zadaniu **nie stosujemy wzoru na wysokość Słońca ani stref czasowych** - wystarczy wiedza z hydrologii i geomorfologii Polski.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Pisanie wyłącznie „bo tam są góry\" - to za mało. Klucz wymaga **mechanizmu**: opady orograficzne / strome stoki / szybki spływ / skały lite niesprzyjające infiltracji.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Mylenie **wezbrań opadowych** z **wezbraniami roztopowymi** - wezbrania roztopowe (wiosenne, ze śniegu) to inny typ. Zadanie pyta specyficznie o opadowe.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Zapomnienie o **kontraście z północną Polską** - argument o retencji na pojezierzach wzmacnia odpowiedź i jest akceptowany przez klucz CKE jako jeden z argumentów.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-17.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 17.1. (0-1)
Uzasadnij, dlaczego obszary położone w południowej Polsce są bardziej zagrożone
występowaniem wezbrań opadowych niż Pojezierze Pomorskie i Pojezierze Mazurskie.
Podaj dwa argumenty.
1
2

","answer_text_html":"

Zadanie 17.1. (0-1)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej
[…].
IV etap edukacyjny
10.5) Zdający charakteryzuje składowe
bilansu wodnego Polski […].
Schemat punktowania
1 p. - za dwa poprawne argumenty.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowe odpowiedzi
 Rzeźba terenu w południowej Polsce sprzyja występowaniu opadów atmosferycznych.
Częstsze niż na pozostałym obszarze Polski są tam krótkotrwałe ulewne opady
i kilkudniowe opady o dużym natężeniu.
 Karpaty i Sudety charakteryzują się budową geologiczną niesprzyjającą infiltracji wód
opadowych, dużymi deniwelacjami i stokami o dużym nachyleniu, co sprzyja szybkiemu
spływowi powierzchniowemu wody.
 Północna Polska charakteryzuje się wysoką jeziornością i występowaniem zagłębień
bezodpływowych, sprzyjających retencji.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Argument 1: W południowej Polsce (Karpaty, Sudety) rzeźba górska wymusza intensywne opady orograficzne i strome stoki o dużym nachyleniu przyspieszają spływ powierzchniowy.

\n

Argument 2: Podłoże geologiczne gór jest słabo przepuszczalne (skały lite - łupki, piaskowce, granity), co utrudnia wsiąkanie wody i potęguje szybki odpływ do rzek.

\n

Sposób 1 - analiza czynników fizycznogeograficznych południa Polski

\n

Krok 1 - rzeźba terenu i opady:

\n

Karpaty i Sudety to tereny górskie o znacznych deniwelacjach i stromych stokach. Wilgotne masy powietrza napływające znad Atlantyku lub Morza Śródziemnomorskiego natrafiają na bariery górskie i unoszą się ku górze - to mechanizm opadów orograficznych. Efektem są:

\n\n

Duże ilości wody spływają po stromych zboczach w krótkim czasie bezpośrednio do koryt rzek (Soła, Dunajec, Raba, Nysa Kłodzka), powodując gwałtowny wzrost stanów.

\n

Krok 2 - budowa geologiczna i infiltracja:

\n

Skały górskie - flisz karpacki (naprzemianległe piaskowce i łupki), granity Sudetów, skały zwięzłe Tatr - charakteryzują się niską przepuszczalnością. Woda opadowa nie wsiąka w głąb gruntu, lecz w całości trafia na powierzchnię → spływ powierzchniowy jest dominującym procesem. Brakuje tu retencji glebowej i gruntowej spowalniającej odpływ.

\n

Krok 3 - kontrast z Polską Północną:

\n

Na Pojezierzu Mazurskim, Pomorskim i Wielkopolskim:

\n\n

Efekt: ta sama ilość deszczu na południu wywołuje wezbranie, na północy jest w dużej mierze „pochłaniana" przez ekosystem.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez bilans wodny

\n

Dla potwierdzenia sprawdź składowe bilansu wodnego P=E+H+R±ΔS:

\n\n

Wniosek: więcej wody + szybszy spływ + mało retencji = warunki idealne do wezbrań opadowych.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17.1, max 1 pkt):
- 1 pkt - za dwa poprawne, merytorycznie uzasadnione argumenty wyjaśniające większe zagrożenie wezbraniami opadowymi na południu Polski
- 0 pkt - za jeden argument zamiast dwóch; za odpowiedź ogólnikową bez geograficznego uzasadnienia; za samo stwierdzenie „bo tam góry" bez wyjaśnienia mechanizmu
\n
Akceptowane warianty (przykładowe odpowiedzi klucza):
- Rzeźba terenu w południowej Polsce sprzyja opadom orograficznym; częstsze tam krótkotrwałe ulewy i kilkudniowe opady o dużym natężeniu
- Karpaty i Sudety mają budowę geologiczną niesprzyjającą infiltracji, duże deniwelacje i strome stoki → szybki spływ powierzchniowy
- Północna Polska ma wysoką jeziorność i zagłębienia bezodpływowe → sprzyja retencji (jako kontrast/argument pośredni)
\n
Wykluczone / niewystarczające:
- „Na południu jest więcej rzek" - bez mechanizmu
- „Są tam góry" - bez wyjaśnienia jak góry wpływają na wezbrania
- Podanie tylko jednego argumentu zamiast dwóch
\n
⚠️ Ważne: klucz wymaga dwóch argumentów za 1 punkt łączny - oba muszą być poprawne.
\n

Wzory i referencje

\n
📐 Bilans wodny: P=E+H+R±ΔS, gdzie P - opad, E - parowanie, H - odpływ, R - retencja, ΔS - zmiana zasobów. Wysokie P i niska R w górach → wysoki H → wezbrania.
\n
📐 Współczynnik odpływu: α=H/P. W Karpatach α≈0,5-0,7, na nizinach centralnych α≈0,1-0,2.
\n
🌍 Opady orograficzne: mechanizm - wilgotne powietrze napotyka barierę górską → unosi się → chłodzi → kondensacja → intensywny opad po stronie nawietrznej. Karpaty - główna bariera dla cyrkulacji z SW i SE.
\n
🇵🇱 Krainy geograficzne Polski: pas gór (Karpaty: Tatry, Beskidy, Bieszczady; Sudety) - południe. Pas pojezierzy (Mazurskie, Pomorskie) - północ. Kontrastujące warunki retencji wodnej.
\n
W tym zadaniu nie stosujemy wzoru na wysokość Słońca ani stref czasowych - wystarczy wiedza z hydrologii i geomorfologii Polski.
\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Pułapka 1: Pisanie wyłącznie „bo tam są góry" - to za mało. Klucz wymaga mechanizmu: opady orograficzne / strome stoki / szybki spływ / skały lite niesprzyjające infiltracji.
\n
⚠️ Pułapka 2: Mylenie wezbrań opadowych z wezbraniami roztopowymi - wezbrania roztopowe (wiosenne, ze śniegu) to inny typ. Zadanie pyta specyficznie o opadowe.
\n
⚠️ Pułapka 3: Zapomnienie o kontraście z północną Polską - argument o retencji na pojezierzach wzmacnia odpowiedź i jest akceptowany przez klucz CKE jako jeden z argumentów.
"}]}