{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/17.2","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"17.2","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.2. (0-2)\nPodaj po jednej głównej przyrodniczej przyczynie występowania deficytu wody\nna obszarach poniżej wymienionych regionów geograficznych.\nKujawy:\nWyżyna Śląska:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.2. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego, życia\ni gospodarki człowieka oraz wzajemnych\npowiązań i zależności w systemie człowiek\n- przyroda - gospodarka.\nIV etap edukacyjny\n10.7) Zdający wyjaśnia przyczyny\nniedoboru wody w wybranych regionach\n[…].\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie poprawnej głównej przyczyny dla każdego z dwóch regionów.\n1 p. - za podanie poprawnej głównej przyczyny dla jednego regionu.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nKujawy:\n Występowanie niskich rocznych sum opadów atmosferycznych z powodu położenia\nw cieniu opadowym wzniesień morenowych Pojezierza Pomorskiego i równinnej rzeźby\nterenu, niesprzyjającej powstawaniu opadów.\nWyżyna Śląska:\n Położenie na głównym dziale wodnym Polski, przyczyniające się do małej gęstości sieci\nrzecznej.\n Występowanie przepuszczalnego podłoża, sprzyjającego infiltracji wód powierzchniowych.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Kujawy:** Niskie roczne sumy opadów atmosferycznych - region leży w cieniu opadowym wzniesień morenowych Pojezierza Pomorskiego, a równinna rzeźba terenu nie sprzyja powstawaniu opadów konwekcyjnych.\n\n**Wyżyna Śląska:** Położenie na głównym dziale wodnym Polski powoduje małą gęstość sieci rzecznej i szybki odpływ wody; dodatkowo przepuszczalne podłoże (wapienie, dolomity) sprzyja infiltracji wód powierzchniowych w głąb ziemi.\n\n## Sposób 1 - analiza czynników przyrodniczych region po regionie\n\n### Kujawy\n\n**Krok 1 - lokalizacja i rzeźba terenu.**\nKujawy to nizinny region w centralnej Polsce, na południe od Pojezierza Pomorskiego. Teren jest płaski - pofalowany krajobraz sandrowy i moreny denne. Taka rzeźba **nie sprzyja powstawaniu opadów konwekcyjnych** (brak wypiętrzeń wymuszających unoszenie się powietrza).\n\n**Krok 2 - cień opadowy.**\nWilgotne masy powietrza napływające z zachodu (z Atlantyku) tracą część wilgoci, przechodząc nad Pojezierzem Pomorskim. Kujawy leżą po **zawietrznej stronie** tych wzniesień morenowych → efekt cienia opadowego → mniejsze sumy opadów.\n\n**Krok 3 - liczby.**\nRoczna suma opadów na Kujawach wynosi zaledwie **450-550 mm** (jedne z najniższych w Polsce). Dla porównania: Polska średnia to ok. 600 mm, góry >1000 mm. Niska suma opadów przy stosunkowo wysokim parowaniu (ciepłe, suche lata) → deficyt wody.\n\n**Wniosek dla Kujaw:** Główna przyczyna przyrodnicza - **niskie opady** (cień opadowy Pojezierza + równinna rzeźba).\n\n### Wyżyna Śląska\n\n**Krok 1 - dział wodny.**\nWyżyna Śląska leży na **Europejskim Dziale Wodnym** (Bałtyk-Morze Czarne) i **Głównym Dziale Wodnym Polski**. Na działach wodnych rzeki mają krótkie, młode biegi - **mała gęstość sieci rzecznej** → mało naturalnych zbiorników wody powierzchniowej.\n\n**Krok 2 - podłoże geologiczne.**\nWyżyna Śląska zbudowana jest z wapieni, dolomitów i dolomitów triasowych (tzw. wapień muszlowy) - skały **dobrze przepuszczalne**. Woda opadowa szybko wsiąka w głąb ziemi (infiltracja), zamiast spływać powierzchniowo. To klasyczny proces **krasowienia** - woda \"ucieka\" pod ziemię.\n\n**Krok 3 - skutek.**\nMała ilość wody w rzekach + szybka infiltracja = chroniczny deficyt wody powierzchniowej, mimo że same opady nie są dramatycznie niskie.\n\n**Wniosek dla Wyżyny Śląskiej:** Dwie nakładające się przyczyny przyrodnicze:\n1. **Główny dział wodny** → mała gęstość sieci rzecznej.\n2. **Przepuszczalne podłoże** → infiltracja wód powierzchniowych.\n\n> ⚠️ Klucz CKE za Wyżynę Śląską akceptuje **każdą z tych dwóch** jako samodzielną odpowiedź - nie trzeba pisać obu.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację innych czynników\n\nMożna sprawdzić, czy nie mylisz przyczyny przyrodniczej z antropogeniczną:\n\n| Typ przyczyny | Kujawy | Wyżyna Śląska |\n| **Przyrodnicza (akceptowana)** | niskie opady / cień opadowy | dział wodny / przepuszczalne podłoże |\n| **Antropogeniczna (NIE!) ** | nadmierne pobory przemysłowe | zanieczyszczenie wód przez przemysł |\n| **Przyrodnicza, ale drugorzędna** | wysoka ewapotranspiracja latem | brak retencji naturalnej |\n\nZadanie pyta o **główną przyrodniczą** przyczynę - nie podawaj zanieczyszczenia przemysłowego ani melioracji, bo to przyczyny antropogeniczne, za które klucz CKE **nie przyznaje punktu**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17.2, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - za podanie poprawnej głównej przyczyny **przyrodniczej** dla **obu** regionów.\n> - **1 pkt** - za podanie poprawnej głównej przyczyny przyrodniczej dla **jednego** regionu.\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niespełniającą kryteriów (np. podano tylko przyczyny antropogeniczne, lub przyczyny ogólnikowe bez związku z konkretnym regionem).\n>\n> **Akceptowane odpowiedzi - Kujawy:**\n> - \"niskie opady atmosferyczne\" + odwołanie do cienia opadowego Pojezierza Pomorskiego LUB równinnej rzeźby terenu\n> - sama wzmianka o \"niskich opadach\" może być niewystarczająca bez podania mechanizmu - bądź konkretny\n>\n> **Akceptowane odpowiedzi - Wyżyna Śląska:**\n> - \"położenie na głównym dziale wodnym\" → mała gęstość sieci rzecznej\n> - \"przepuszczalne podłoże\" → infiltracja wód powierzchniowych\n> - **wystarczy JEDNA z tych dwóch**\n>\n> **Wykluczone:**\n> - \"zanieczyszczenie przemysłowe\" - to przyczyna antropogeniczna\n> - \"brak deszczu\" bez wyjaśnienia dlaczego (zbyt ogólnikowe)\n> - \"dużo fabryk pobiera wodę\" - antropogeniczne\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Potrzebna wiedza:\n\n> 🌍 **Cień opadowy (deszcze orograficzne odwrotnie):** Gdy masy powietrza natrafiają na przeszkodę (wzniesienie), unoszą się, ochładzają i wytrącają opady po stronie nawietrznej. Po stronie zawietrznej powietrze opada i ogrzewa się - mniej opadów. Kujawy leżą właśnie po zawietrznej stronie Pojezierza Pomorskiego.\n\n> 🗺️ **Główny Dział Wodny Polski:** linia, od której wody spływają ku Bałtykowi lub ku Morzom Czarnemu/Adriatyku. Przebiega przez Wyżynę Śląską. Na działach wodnych rzeki są krótkie, małe, odpływ powierzchniowy - ograniczony.\n\n> 🪨 **Infiltracja krasowa:** Wapienie i dolomity (budujące Wyżynę Śląską) to skały **krasowiejące** - kwas węglowy rozpuszcza węglan wapnia, tworząc szczeliny i jaskinie, przez które woda szybko wsiąka. To wyjaśnia brak większych rzek i jezior na wyżynach węglanowych.\n\n> 🇵🇱 **Krainy geograficzne:** Kujawy - pas nizin środkowopolskich; Wyżyna Śląska - pas wyżyn południowych (obok Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżyny Małopolskiej).\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1 - nie myć przyczyn przyrodniczych z antropogenicznymi.** Wyżyna Śląska słynie z przemysłu i zanieczyszczeń. Ale pytanie dotyczy przyczyn *przyrodniczych* - dział wodny i przepuszczalne skały, nie kopalnie ani fabryki.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2 - Kujawy ≠ Mazury.** Mazury mają dużo jezior (retencja polodowcowa) i wystarczające opady. Kujawy to jeden z najsuchszych regionów Polski - łatwo mylić oba regiony pojeziernych Polski.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3 - \"niskie opady\" to za mało dla Kujaw.** Klucz CKE oczekuje mechanizmu (cień opadowy / równinna rzeźba). Samo napisanie \"mało pada\" może dać 0 punktów. Napisz: *niskie sumy opadów spowodowane położeniem w cieniu opadowym Pojezierza Pomorskiego*.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-17.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 17.2. (0-2)<br>Podaj po jednej głównej przyrodniczej przyczynie występowania deficytu wody<br>na obszarach poniżej wymienionych regionów geograficznych.<br>Kujawy:<br>Wyżyna Śląska:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 17.2. (0-2)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego, życia<br>i gospodarki człowieka oraz wzajemnych<br>powiązań i zależności w systemie człowiek</p>\n<ul><li>przyroda - gospodarka.</li></ul>\n<p>IV etap edukacyjny<br>10.7) Zdający wyjaśnia przyczyny<br>niedoboru wody w wybranych regionach<br>[…].<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za podanie poprawnej głównej przyczyny dla każdego z dwóch regionów.<br>1 p. - za podanie poprawnej głównej przyczyny dla jednego regionu.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Przykładowe odpowiedzi<br>Kujawy:<br> Występowanie niskich rocznych sum opadów atmosferycznych z powodu położenia<br>w cieniu opadowym wzniesień morenowych Pojezierza Pomorskiego i równinnej rzeźby<br>terenu, niesprzyjającej powstawaniu opadów.<br>Wyżyna Śląska:<br> Położenie na głównym dziale wodnym Polski, przyczyniające się do małej gęstości sieci<br>rzecznej.<br> Występowanie przepuszczalnego podłoża, sprzyjającego infiltracji wód powierzchniowych.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Kujawy:</strong> Niskie roczne sumy opadów atmosferycznych - region leży w cieniu opadowym wzniesień morenowych Pojezierza Pomorskiego, a równinna rzeźba terenu nie sprzyja powstawaniu opadów konwekcyjnych.</p>\n<p><strong>Wyżyna Śląska:</strong> Położenie na głównym dziale wodnym Polski powoduje małą gęstość sieci rzecznej i szybki odpływ wody; dodatkowo przepuszczalne podłoże (wapienie, dolomity) sprzyja infiltracji wód powierzchniowych w głąb ziemi.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza czynników przyrodniczych region po regionie</h4>\n<h5>Kujawy</h5>\n<p><strong>Krok 1 - lokalizacja i rzeźba terenu.</strong><br>Kujawy to nizinny region w centralnej Polsce, na południe od Pojezierza Pomorskiego. Teren jest płaski - pofalowany krajobraz sandrowy i moreny denne. Taka rzeźba <strong>nie sprzyja powstawaniu opadów konwekcyjnych</strong> (brak wypiętrzeń wymuszających unoszenie się powietrza).</p>\n<p><strong>Krok 2 - cień opadowy.</strong><br>Wilgotne masy powietrza napływające z zachodu (z Atlantyku) tracą część wilgoci, przechodząc nad Pojezierzem Pomorskim. Kujawy leżą po <strong>zawietrznej stronie</strong> tych wzniesień morenowych → efekt cienia opadowego → mniejsze sumy opadów.</p>\n<p><strong>Krok 3 - liczby.</strong><br>Roczna suma opadów na Kujawach wynosi zaledwie <strong>450-550 mm</strong> (jedne z najniższych w Polsce). Dla porównania: Polska średnia to ok. 600 mm, góry &gt;1000 mm. Niska suma opadów przy stosunkowo wysokim parowaniu (ciepłe, suche lata) → deficyt wody.</p>\n<p><strong>Wniosek dla Kujaw:</strong> Główna przyczyna przyrodnicza - <strong>niskie opady</strong> (cień opadowy Pojezierza + równinna rzeźba).</p>\n<h5>Wyżyna Śląska</h5>\n<p><strong>Krok 1 - dział wodny.</strong><br>Wyżyna Śląska leży na <strong>Europejskim Dziale Wodnym</strong> (Bałtyk-Morze Czarne) i <strong>Głównym Dziale Wodnym Polski</strong>. Na działach wodnych rzeki mają krótkie, młode biegi - <strong>mała gęstość sieci rzecznej</strong> → mało naturalnych zbiorników wody powierzchniowej.</p>\n<p><strong>Krok 2 - podłoże geologiczne.</strong><br>Wyżyna Śląska zbudowana jest z wapieni, dolomitów i dolomitów triasowych (tzw. wapień muszlowy) - skały <strong>dobrze przepuszczalne</strong>. Woda opadowa szybko wsiąka w głąb ziemi (infiltracja), zamiast spływać powierzchniowo. To klasyczny proces <strong>krasowienia</strong> - woda &quot;ucieka&quot; pod ziemię.</p>\n<p><strong>Krok 3 - skutek.</strong><br>Mała ilość wody w rzekach + szybka infiltracja = chroniczny deficyt wody powierzchniowej, mimo że same opady nie są dramatycznie niskie.</p>\n<p><strong>Wniosek dla Wyżyny Śląskiej:</strong> Dwie nakładające się przyczyny przyrodnicze:</p>\n<ol><li><strong>Główny dział wodny</strong> → mała gęstość sieci rzecznej.</li><li><strong>Przepuszczalne podłoże</strong> → infiltracja wód powierzchniowych.</li></ol>\n<blockquote>⚠️ Klucz CKE za Wyżynę Śląską akceptuje <strong>każdą z tych dwóch</strong> jako samodzielną odpowiedź - nie trzeba pisać obu.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację innych czynników</h4>\n<p>Można sprawdzić, czy nie mylisz przyczyny przyrodniczej z antropogeniczną:</p>\n<p>| Typ przyczyny | Kujawy | Wyżyna Śląska |<br>| <strong>Przyrodnicza (akceptowana)</strong> | niskie opady / cień opadowy | dział wodny / przepuszczalne podłoże |<br>| <strong>Antropogeniczna (NIE!) </strong> | nadmierne pobory przemysłowe | zanieczyszczenie wód przez przemysł |<br>| <strong>Przyrodnicza, ale drugorzędna</strong> | wysoka ewapotranspiracja latem | brak retencji naturalnej |</p>\n<p>Zadanie pyta o <strong>główną przyrodniczą</strong> przyczynę - nie podawaj zanieczyszczenia przemysłowego ani melioracji, bo to przyczyny antropogeniczne, za które klucz CKE <strong>nie przyznaje punktu</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17.2, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - za podanie poprawnej głównej przyczyny <strong>przyrodniczej</strong> dla <strong>obu</strong> regionów.<br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie poprawnej głównej przyczyny przyrodniczej dla <strong>jednego</strong> regionu.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niespełniającą kryteriów (np. podano tylko przyczyny antropogeniczne, lub przyczyny ogólnikowe bez związku z konkretnym regionem).<br><br><strong>Akceptowane odpowiedzi - Kujawy:</strong><br>- &quot;niskie opady atmosferyczne&quot; + odwołanie do cienia opadowego Pojezierza Pomorskiego LUB równinnej rzeźby terenu<br>- sama wzmianka o &quot;niskich opadach&quot; może być niewystarczająca bez podania mechanizmu - bądź konkretny<br><br><strong>Akceptowane odpowiedzi - Wyżyna Śląska:</strong><br>- &quot;położenie na głównym dziale wodnym&quot; → mała gęstość sieci rzecznej<br>- &quot;przepuszczalne podłoże&quot; → infiltracja wód powierzchniowych<br>- <strong>wystarczy JEDNA z tych dwóch</strong><br><br><strong>Wykluczone:</strong><br>- &quot;zanieczyszczenie przemysłowe&quot; - to przyczyna antropogeniczna<br>- &quot;brak deszczu&quot; bez wyjaśnienia dlaczego (zbyt ogólnikowe)<br>- &quot;dużo fabryk pobiera wodę&quot; - antropogeniczne</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Potrzebna wiedza:</p>\n<blockquote>🌍 <strong>Cień opadowy (deszcze orograficzne odwrotnie):</strong> Gdy masy powietrza natrafiają na przeszkodę (wzniesienie), unoszą się, ochładzają i wytrącają opady po stronie nawietrznej. Po stronie zawietrznej powietrze opada i ogrzewa się - mniej opadów. Kujawy leżą właśnie po zawietrznej stronie Pojezierza Pomorskiego.</blockquote>\n<blockquote>🗺️ <strong>Główny Dział Wodny Polski:</strong> linia, od której wody spływają ku Bałtykowi lub ku Morzom Czarnemu/Adriatyku. Przebiega przez Wyżynę Śląską. Na działach wodnych rzeki są krótkie, małe, odpływ powierzchniowy - ograniczony.</blockquote>\n<blockquote>🪨 <strong>Infiltracja krasowa:</strong> Wapienie i dolomity (budujące Wyżynę Śląską) to skały <strong>krasowiejące</strong> - kwas węglowy rozpuszcza węglan wapnia, tworząc szczeliny i jaskinie, przez które woda szybko wsiąka. To wyjaśnia brak większych rzek i jezior na wyżynach węglanowych.</blockquote>\n<blockquote>🇵🇱 <strong>Krainy geograficzne:</strong> Kujawy - pas nizin środkowopolskich; Wyżyna Śląska - pas wyżyn południowych (obok Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżyny Małopolskiej).</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1 - nie myć przyczyn przyrodniczych z antropogenicznymi.</strong> Wyżyna Śląska słynie z przemysłu i zanieczyszczeń. Ale pytanie dotyczy przyczyn <em>przyrodniczych</em> - dział wodny i przepuszczalne skały, nie kopalnie ani fabryki.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2 - Kujawy ≠ Mazury.</strong> Mazury mają dużo jezior (retencja polodowcowa) i wystarczające opady. Kujawy to jeden z najsuchszych regionów Polski - łatwo mylić oba regiony pojeziernych Polski.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3 - &quot;niskie opady&quot; to za mało dla Kujaw.</strong> Klucz CKE oczekuje mechanizmu (cień opadowy / równinna rzeźba). Samo napisanie &quot;mało pada&quot; może dać 0 punktów. Napisz: <em>niskie sumy opadów spowodowane położeniem w cieniu opadowym Pojezierza Pomorskiego</em>.</blockquote>"}]}