{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19. (0-1)\nNa wykresie przedstawiono zmiany liczby ludności w latach 1950-2010 wybranych miast\nświata.\nmln\nNa podstawie: W. Mizerski, J. Żukowski, Tablice geograficzne, Warszawa 2014.\nWyjaśnij, dlaczego przedstawiony na wykresie rozwój demograficzny miast w krajach\nwysoko rozwiniętych przebiega odmiennie niż rozwój takich miast jak Bombaj\ni Meksyk.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n17.1.\n17.2.\n18.\n19.\nMaks. liczba pkt\n1\n2\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nII. Analiza i wyjaśnianie problemów\ndemograficznych społeczeństw.\nIV etap edukacyjny\n8.5) Zdający ocenia konsekwencje eksplozji\ndemograficznej lub regresu\ndemograficznego w wybranych państwach.\n8.6) Zdający charakteryzuje przyczyny\ni konsekwencje migracji ludności w różnych\npaństwach.\n8.7) Zdający przedstawia procesy\nurbanizacyjne na świecie […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowa odpowiedź\nW większości krajów wysoko rozwiniętych występuje niski przyrost naturalny i zachodzi\nproces dezurbanizacji, wskutek czego w miastach ubywa ludności lub - jak w Paryżu - przyrost\nludności jest powolny. W Indiach i Meksyku przyrost naturalny jest wysoki i zachodzi\nsuburbanizacja, która przyczynia się do szybkiego rozwoju miast na płaszczyźnie\ndemograficznej.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nW krajach wysoko rozwiniętych (Paryż, Londyn, Indianapolis) przyrost demograficzny miast jest powolny lub ludność miast maleje, ponieważ panuje **niski przyrost naturalny** i zachodzi **dezurbanizacja**. W krajach rozwijających się (Bombaj, Meksyk) miasta rosną dynamicznie, bo łączy się tam **wysoki przyrost naturalny** z intensywną **migracją ze wsi do miast** (urbanizacja).\n\n## Sposób 1 - Analiza przez fazę przejścia demograficznego i fazę urbanizacji\n\n**Krok 1 - Zidentyfikuj typ kraju i fazę przejścia demograficznego.**\n\nKraje wysoko rozwinięte (Francja, Wielka Brytania, USA) są w **IV lub V fazie przejścia demograficznego**:\n- Urodzenia niskie (TFR ≈ 1,5-2,0), zgony niskie → przyrost naturalny bliski zeru lub **ujemny**.\n- Naturalny przyrost ludności nie „zasila\" więc miast nową populacją.\n\nIndie i Meksyk (w latach 1950-2010) były w **II-III fazie przejścia demograficznego**:\n- Urodzenia wciąż wysokie, zgony już niskie → **eksplozja demograficzna**, TFR ≈ 3-6 (szczyt okresu).\n- Sama nadwyżka urodzeń nad zgonami generuje miliony nowych mieszkańców rocznie.\n\n**Krok 2 - Zidentyfikuj fazę urbanizacji.**\n\nUrbanizacja przebiega przez kolejne fazy:\n\n| Faza | Kraj (przykład 1950-2010) | Co się dzieje z miastem |\n| Urbanizacja właściwa | Indie, Meksyk | Masowy napływ ze wsi do miasta - miasto rośnie bardzo szybko |\n| Suburbanizacja | USA, częściowo UK | Ludność wyprowadza się z centrum na przedmieścia → centrum może maleć, ale metropolia rośnie |\n| Dezurbanizacja | Europa Zachodnia | Odpływ z miast (w tym z metropolii) na wieś i do małych miast; centrum i cała aglomeracja może notować ubytek |\n| Reurbanizacja | Nieliczne metropolie | Powrót do centrum (rewitalizacja, gentryfikacja) |\n\nParyż i Londyn w latach 1970-2010 były **w fazie dezurbanizacji** lub stagnacji: ludzie wyprowadzali się do podmiejskich stref i małych miast (niższe koszty życia, ekologia, praca zdalna). Dlatego wykres pokazuje powolny lub żaden wzrost ich populacji.\n\n**Krok 3 - Połącz oba czynniki.**\n\nW Bombaju i Meksyku jednocześnie działają **dwa motory wzrostu**:\n1. **Wysoki przyrost naturalny** - w samym mieście rodzi się o wiele więcej dzieci niż umiera.\n2. **Migracja ze wsi** - ruralne przeludnienie, brak pracy na wsi, \"efekt ciągnienia\" miasta (szansa na zatrudnienie, dostęp do usług) → miliony migrantów rocznie.\n\nW Paryżu i Londynie oba te motory są słabe: przyrost naturalny niski, a samo miasto odpycha ludność (koszty, hałas, zanieczyszczenie) na peryferia lub do mniejszych ośrodków.\n\n**Wynik końcowy:** Różnica polega na tym, że w krajach rozwijających się na przyrost demograficzny miast składa się zarówno **wysoki przyrost naturalny**, jak i **masowa imigracja wewnętrzna ze wsi**, a w krajach wysoko rozwiniętych oba te czynniki są nieobecne lub słabe, a dodatkowo działa **dezurbanizacja**.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez wykres (analiza danych)\n\nZ wykresu (lata 1950-2010):\n- **Londyn i Paryż**: liczba ludności praktycznie nie rośnie lub rośnie minimalnie → potwierdza powolny rozwój demograficzny (dezurbanizacja + niski przyrost naturalny).\n- **Indianapolis**: małe miasto USA - wzrost umiarkowany (suburbanizacja, napływ migrantów, ale TFR niski).\n- **Meksyk**: gwałtowny wzrost z ok. 3 mln (1950) do ponad 20 mln (2010) → potwierdza eksplozję demograficzną + urbanizację.\n\nBombaj (poza wykresem) - analogiczna trajektoria: z ok. 3 mln (1950) do ponad 20 mln (2010).\n\nPorównanie potwierdza mechanizm opisany w Sposobie 1.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawne wyjaśnienie odnoszące się do **obu** elementów:\n> - Wskazanie **niskiego przyrostu naturalnego i/lub dezurbanizacji** jako przyczyn powolnego/ujemnego wzrostu miast w krajach wysoko rozwiniętych,\n> - ORAZ wskazanie **wysokiego przyrostu naturalnego i/lub urbanizacji / napływu migracyjnego ze wsi** jako przyczyn szybkiego wzrostu Bombaju i Meksyku.\n> - **0 pkt** - za odpowiedź, która spełnia tylko jeden z powyższych warunków lub jest zbyt ogólna (np. \"bo są biedniejsze\" bez wyjaśnienia mechanizmu).\n> - **Akceptowane warianty:** \"suburbanizacja\" zamiast \"dezurbanizacja\" (wyjaśnienie: suburbanizacja = odpływ z centrum, ale nadal w ramach metropolii; dezurbanizacja = odpływ z całej metropolii do mniejszych miast/wsi - oba terminy CKE traktuje szeroko w tym kontekście); \"eksplozja demograficzna\"; \"migracje ze wsi do miast\"; \"wyż demograficzny\".\n> - **Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:** wymień (a) niski przyrost naturalny + dezurbanizacja (kraje rozwinięte) ORAZ (b) wysoki przyrost naturalny + urbanizacja/napływ migracyjny (Bombaj, Meksyk). Sam jedno z dwóch = 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Faza przejścia demograficznego (Notestein):**\n> Kraje rozwinięte: **IV faza** - \\(U\\) niskie, \\(Z\\) niskie, \\(PN = U - Z \\approx 0\\) lub ujemny.\n> Indie, Meksyk (1950-2010): **II-III faza** - \\(U\\) wysokie, \\(Z\\) spada → \\(PN\\) duży (eksplozja demograficzna).\n\n> 🌍 **Fazy urbanizacji:** urbanizacja właściwa → suburbanizacja → **dezurbanizacja** → reurbanizacja.\n> Kraje Europy Zachodniej i USA (dojrzałe): dezurbanizacja lub suburbanizacja bez przyrostu centrum.\n> Indie, Meksyk (1950-2010): urbanizacja właściwa - silny napływ ze wsi.\n\n> 🇵🇱 **TFR (współczynnik dzietności):** próg zastępowalności = 2,1.\n> Francja/UK/USA ≈ 1,5-2,0 → brak naturalnego wzrostu.\n> Indie/Meksyk (1970-1990) ≈ 4-6 → silny wzrost naturalny.\n\n## Dlaczego typowe błędy nie przynoszą punktu\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego niewystarczająca |\n| \"Bo Indie i Meksyk są biedniejsze\" | Nie tłumaczy mechanizmu - nie ma związku przyczynowego z tempem wzrostu miast |\n| \"W Europie miasta są starsze i już się rozwinęły\" | Nie odnosi się do przyrostu naturalnego ani do procesów urbanizacyjnych |\n| \"W Europie ludzie się nie rozmnażają\" | Prawdziwe, ale niekompletne - brakuje wzmianki o dezurbanizacji / migracjach |\n| \"W Meksyku i Indiach jest więcej ludzi\" | Opis skutku, nie przyczyny - nie wyjaśnia DLACZEGO miasta tam rosną |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** CKE wymaga dwóch elementów w jednej odpowiedzi - jeśli napiszesz tylko o przyroście naturalnym (bez dezurbanizacji) lub tylko o migracjach (bez przyrostu naturalnego), prawdopodobnie dostaniesz 0 pkt. Skonstruuj zdanie zawierające OBYDWA czynniki.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Nie mylić suburbanizacji z dezurbanizacją. Suburbanizacja = wyprowadzka z centrum na przedmieścia (metropolia jako całość nadal może rosnąć). Dezurbanizacja = ludzie opuszczają całą metropolię na rzecz mniejszych miast i wsi. W krajach Europy Zachodniej w tym okresie zachodziła dezurbanizacja, stąd Paryż i Londyn rosły minimalnie lub kurczyły się.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Meksyk na wykresie rośnie bardzo szybko - to nie błąd zadania. Meksyk jest krajem rozwijającym się (choć dziś już środkowego dochodu), dlatego jest zestawiony w pytaniu po stronie Bombaju, nie Paryża.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 19. (0-1)
Na wykresie przedstawiono zmiany liczby ludności w latach 1950-2010 wybranych miast
świata.
mln
Na podstawie: W. Mizerski, J. Żukowski, Tablice geograficzne, Warszawa 2014.
Wyjaśnij, dlaczego przedstawiony na wykresie rozwój demograficzny miast w krajach
wysoko rozwiniętych przebiega odmiennie niż rozwój takich miast jak Bombaj
i Meksyk.
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
17.1.
17.2.
18.
19.
Maks. liczba pkt
1
2
1
1
Uzyskana liczba pkt
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 19. (0-1)
IV etap edukacyjny
II. Analiza i wyjaśnianie problemów
demograficznych społeczeństw.
IV etap edukacyjny
8.5) Zdający ocenia konsekwencje eksplozji
demograficznej lub regresu
demograficznego w wybranych państwach.
8.6) Zdający charakteryzuje przyczyny
i konsekwencje migracji ludności w różnych
państwach.
8.7) Zdający przedstawia procesy
urbanizacyjne na świecie […].
Schemat punktowania
1 p. - za poprawne wyjaśnienie.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowa odpowiedź
W większości krajów wysoko rozwiniętych występuje niski przyrost naturalny i zachodzi
proces dezurbanizacji, wskutek czego w miastach ubywa ludności lub - jak w Paryżu - przyrost
ludności jest powolny. W Indiach i Meksyku przyrost naturalny jest wysoki i zachodzi
suburbanizacja, która przyczynia się do szybkiego rozwoju miast na płaszczyźnie
demograficznej.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

W krajach wysoko rozwiniętych (Paryż, Londyn, Indianapolis) przyrost demograficzny miast jest powolny lub ludność miast maleje, ponieważ panuje niski przyrost naturalny i zachodzi dezurbanizacja. W krajach rozwijających się (Bombaj, Meksyk) miasta rosną dynamicznie, bo łączy się tam wysoki przyrost naturalny z intensywną migracją ze wsi do miast (urbanizacja).

\n

Sposób 1 - Analiza przez fazę przejścia demograficznego i fazę urbanizacji

\n

Krok 1 - Zidentyfikuj typ kraju i fazę przejścia demograficznego.

\n

Kraje wysoko rozwinięte (Francja, Wielka Brytania, USA) są w IV lub V fazie przejścia demograficznego:

\n\n

Indie i Meksyk (w latach 1950-2010) były w II-III fazie przejścia demograficznego:

\n\n

Krok 2 - Zidentyfikuj fazę urbanizacji.

\n

Urbanizacja przebiega przez kolejne fazy:

\n

| Faza | Kraj (przykład 1950-2010) | Co się dzieje z miastem |
| Urbanizacja właściwa | Indie, Meksyk | Masowy napływ ze wsi do miasta - miasto rośnie bardzo szybko |
| Suburbanizacja | USA, częściowo UK | Ludność wyprowadza się z centrum na przedmieścia → centrum może maleć, ale metropolia rośnie |
| Dezurbanizacja | Europa Zachodnia | Odpływ z miast (w tym z metropolii) na wieś i do małych miast; centrum i cała aglomeracja może notować ubytek |
| Reurbanizacja | Nieliczne metropolie | Powrót do centrum (rewitalizacja, gentryfikacja) |

\n

Paryż i Londyn w latach 1970-2010 były w fazie dezurbanizacji lub stagnacji: ludzie wyprowadzali się do podmiejskich stref i małych miast (niższe koszty życia, ekologia, praca zdalna). Dlatego wykres pokazuje powolny lub żaden wzrost ich populacji.

\n

Krok 3 - Połącz oba czynniki.

\n

W Bombaju i Meksyku jednocześnie działają dwa motory wzrostu:

\n
  1. Wysoki przyrost naturalny - w samym mieście rodzi się o wiele więcej dzieci niż umiera.
  2. Migracja ze wsi - ruralne przeludnienie, brak pracy na wsi, "efekt ciągnienia" miasta (szansa na zatrudnienie, dostęp do usług) → miliony migrantów rocznie.
\n

W Paryżu i Londynie oba te motory są słabe: przyrost naturalny niski, a samo miasto odpycha ludność (koszty, hałas, zanieczyszczenie) na peryferia lub do mniejszych ośrodków.

\n

Wynik końcowy: Różnica polega na tym, że w krajach rozwijających się na przyrost demograficzny miast składa się zarówno wysoki przyrost naturalny, jak i masowa imigracja wewnętrzna ze wsi, a w krajach wysoko rozwiniętych oba te czynniki są nieobecne lub słabe, a dodatkowo działa dezurbanizacja.

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez wykres (analiza danych)

\n

Z wykresu (lata 1950-2010):

\n\n

Bombaj (poza wykresem) - analogiczna trajektoria: z ok. 3 mln (1950) do ponad 20 mln (2010).

\n

Porównanie potwierdza mechanizm opisany w Sposobie 1.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19, max 1 pkt):
- 1 pkt - za poprawne wyjaśnienie odnoszące się do obu elementów:
- Wskazanie niskiego przyrostu naturalnego i/lub dezurbanizacji jako przyczyn powolnego/ujemnego wzrostu miast w krajach wysoko rozwiniętych,
- ORAZ wskazanie wysokiego przyrostu naturalnego i/lub urbanizacji / napływu migracyjnego ze wsi jako przyczyn szybkiego wzrostu Bombaju i Meksyku.
- 0 pkt - za odpowiedź, która spełnia tylko jeden z powyższych warunków lub jest zbyt ogólna (np. "bo są biedniejsze" bez wyjaśnienia mechanizmu).
- Akceptowane warianty: "suburbanizacja" zamiast "dezurbanizacja" (wyjaśnienie: suburbanizacja = odpływ z centrum, ale nadal w ramach metropolii; dezurbanizacja = odpływ z całej metropolii do mniejszych miast/wsi - oba terminy CKE traktuje szeroko w tym kontekście); "eksplozja demograficzna"; "migracje ze wsi do miast"; "wyż demograficzny".
- Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt: wymień (a) niski przyrost naturalny + dezurbanizacja (kraje rozwinięte) ORAZ (b) wysoki przyrost naturalny + urbanizacja/napływ migracyjny (Bombaj, Meksyk). Sam jedno z dwóch = 0 pkt.
\n

Wzory i referencje

\n
📐 Faza przejścia demograficznego (Notestein):
Kraje rozwinięte: IV faza - U niskie, Z niskie, PN=U−Z≈0 lub ujemny.
Indie, Meksyk (1950-2010): II-III faza - U wysokie, Z spada → PN duży (eksplozja demograficzna).
\n
🌍 Fazy urbanizacji: urbanizacja właściwa → suburbanizacja → dezurbanizacja → reurbanizacja.
Kraje Europy Zachodniej i USA (dojrzałe): dezurbanizacja lub suburbanizacja bez przyrostu centrum.
Indie, Meksyk (1950-2010): urbanizacja właściwa - silny napływ ze wsi.
\n
🇵🇱 TFR (współczynnik dzietności): próg zastępowalności = 2,1.
Francja/UK/USA ≈ 1,5-2,0 → brak naturalnego wzrostu.
Indie/Meksyk (1970-1990) ≈ 4-6 → silny wzrost naturalny.
\n

Dlaczego typowe błędy nie przynoszą punktu

\n

| Błędna odpowiedź | Dlaczego niewystarczająca |
| "Bo Indie i Meksyk są biedniejsze" | Nie tłumaczy mechanizmu - nie ma związku przyczynowego z tempem wzrostu miast |
| "W Europie miasta są starsze i już się rozwinęły" | Nie odnosi się do przyrostu naturalnego ani do procesów urbanizacyjnych |
| "W Europie ludzie się nie rozmnażają" | Prawdziwe, ale niekompletne - brakuje wzmianki o dezurbanizacji / migracjach |
| "W Meksyku i Indiach jest więcej ludzi" | Opis skutku, nie przyczyny - nie wyjaśnia DLACZEGO miasta tam rosną |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: CKE wymaga dwóch elementów w jednej odpowiedzi - jeśli napiszesz tylko o przyroście naturalnym (bez dezurbanizacji) lub tylko o migracjach (bez przyrostu naturalnego), prawdopodobnie dostaniesz 0 pkt. Skonstruuj zdanie zawierające OBYDWA czynniki.
\n
⚠️ Uwaga 2: Nie mylić suburbanizacji z dezurbanizacją. Suburbanizacja = wyprowadzka z centrum na przedmieścia (metropolia jako całość nadal może rosnąć). Dezurbanizacja = ludzie opuszczają całą metropolię na rzecz mniejszych miast i wsi. W krajach Europy Zachodniej w tym okresie zachodziła dezurbanizacja, stąd Paryż i Londyn rosły minimalnie lub kurczyły się.
\n
⚠️ Uwaga 3: Meksyk na wykresie rośnie bardzo szybko - to nie błąd zadania. Meksyk jest krajem rozwijającym się (choć dziś już środkowego dochodu), dlatego jest zestawiony w pytaniu po stronie Bombaju, nie Paryża.
"}]}