{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/21","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"21","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21. (0-1)\nNa wykresie przedstawiono prognozę\nna lata 2020-2050 współczynnika\nobciążenia demograficznego ludności\nPolski osobami starszymi oraz dziećmi\nw podziale na miasta i wieś.\nosób\nNa podstawie: Prognoza ludności Polski na lata 2014-2050, Warszawa 2015.\nCałkowity współczynnik obciążenia demograficznego oznacza liczbę dzieci (0-14 lat) i osób\nstarszych (65 lat i więcej) przypadającą na 100 osób w wieku produkcyjnym.\nNa podstawie wykresu sformułuj wniosek dotyczący tendencji prognozowanego na lata\n2020-2050 całkowitego obciążenia demograficznego ludności Polski, w odniesieniu\nłącznie do miast i wsi.\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 21. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nII. Analiza i wyjaśnianie problemów\ndemograficznych społeczeństw.\nIV etap edukacyjny\n11.1) Zdający charakteryzuje rozwój\ndemograficzny Polski […] na podstawie\ndanych statystycznych […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za sformułowanie poprawnego wniosku.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowa odpowiedź\nObciążenie demograficzne grupy ludności w wieku produkcyjnym zwiększy się głównie\nz powodu wzrostu udziału ludności w wieku poprodukcyjnym.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nW latach 2020-2050 całkowity współczynnik obciążenia demograficznego ludności Polski będzie **systematycznie rósł** - głównie za sprawą rosnącego udziału osób w wieku poprodukcyjnym (powyżej 65. roku życia).\n\n## Sposób 1 - Odczyt trendu z wykresu + interpretacja demograficzna\n\n**Krok 1 - Odczytaj kierunek krzywej współczynnika obciążenia.**\n\nZ wykresu wynika, że krzywa całkowitego współczynnika obciążenia demograficznego w latach 2020-2050 ma **stały kierunek wzrostowy** - wartość wskaźnika zwiększa się każdej dekadzie.\n\n**Krok 2 - Zidentyfikuj przyczynę wzrostu.**\n\nCałkowity współczynnik obciążenia = liczba osób w wieku **przed**produkcyjnym (0-17 lat) **plus** w wieku **po**produkcyjnym (65+ lat) na 100 osób w wieku produkcyjnym (18-64 lata).\n\nMediana wieku (druga krzywa na wykresie) również rośnie - oznacza to starzenie się społeczeństwa. Polska jest w **IV/V fazie przejścia demograficznego**: urodzenia niskie (TFR ≈ 1,3-1,5 < 2,1), więc:\n- liczba dzieci (wiek przedprodukcyjny) **nie rośnie**,\n- liczba emerytów (wiek poprodukcyjny) **dynamicznie rośnie** - wyż demograficzny lat 50.-60. XX wieku wchodzi w wiek 65+.\n\n**Krok 3 - Sformułuj wniosek.**\n\nRosnący współczynnik obciążenia wynika **przede wszystkim z przyrostu grupy poprodukcyjnej**, a nie przedprodukcyjnej. Na 100 osób pracujących przypada coraz więcej emerytów - co bezpośrednio obciąża system emerytalny i rynek pracy.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez odwołanie do mediany wieku\n\nMediana wieku ludności Polski rośnie z ok. 40 lat (2020) do ok. 50 lat (2050) - odczyt z drugiej krzywej wykresu.\n\nWzrost mediany wieku oznacza, że **typowy Polak jest coraz starszy** - połowa populacji przekroczy 50 lat. To potwierdza, że wzrost obciążenia pochodzi ze strony **starszej** części społeczeństwa (poprodukcyjnej), a nie młodszej. Wniosek z Sposobu 1 jest zatem spójny z analizą mediany.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 21, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za sformułowanie poprawnego wniosku zawierającego **dwa elementy**:\n> 1. **tendencja wzrostowa** współczynnika obciążenia demograficznego w latach 2020-2050,\n> 2. wskazanie, że wzrost wynika **głównie z grupy poprodukcyjnej** (starszej / emerytów / osób 65+).\n> - **0 pkt** - za wniosek ogólnikowy (np. \"społeczeństwo się starzeje\" bez odniesienia do obciążenia), za odwołanie tylko do mediany wieku bez wniosku o współczynniku obciążenia, za wniosek błędny lub niekompletny.\n>\n> **Akceptowane sformułowania:** \"wzrost obciążenia demograficznego\", \"zwiększy się liczba osób w wieku poprodukcyjnym na 100 pracujących\", \"wzrost udziału starszych grup wiekowych\".\n>\n> **Wykluczone:** samo stwierdzenie \"Polska się starzeje\" bez powiązania ze współczynnikiem obciążenia; opis samej mediany wieku bez wniosku o obciążeniu.\n\n> ⚠️ **Kluczowa wskazówka:** Musisz napisać BOTH: (1) trend wzrostowy + (2) przyczynę - wzrost grupy poprodukcyjnej. Samo \"obciążenie rośnie\" to za mało.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Współczynnik obciążenia demograficznego:**\n> \\[\\text{WOD} = \\frac{\\text{osoby w wieku 0-17 lat} + \\text{osoby w wieku 65+ lat}}{\\text{osoby w wieku 18-64 lat}} \\cdot 100\\]\n> Wartość np. 75 oznacza: na 100 osób pracujących przypada 75 osób nieaktywnych zawodowo (dzieci + emeryci).\n\n> 👤 **Mediana wieku** - wartość, powyżej i poniżej której znajduje się po 50% populacji. Rosnąca mediana = starzejące się społeczeństwo.\n\n> 🌍 **V faza przejścia demograficznego (Lesthaeghe)**: urodzenia poniżej zastępowalności (TFR < 2,1), przyrost naturalny ujemny lub bliski 0, rosnący udział osób 65+ → typowe dla Polski po 2010 roku.\n\nW tym zadaniu nie ma obliczeń - wystarczy wiedza z demografii + umiejętność odczytu i interpretacji wykresu.\n\n## Dlaczego błędne podejścia nie przynoszą punktu\n\n| Błędne podejście | Treść | Dlaczego nie wystarczy |\n| Tylko trend | „Współczynnik będzie rósł\" | Brak wskazania przyczyny (wzrost gr. poprodukcyjnej) |\n| Tylko mediana | „Mediana wieku rośnie, więc Polacy się starzeją\" | Nie odnosi się do współczynnika obciążenia demograficznego |\n| Zamiana grup | „Wzrośnie z powodu dużej liczby dzieci\" | Błąd: to grupa poprodukcyjna (emeryci), nie przedprodukcyjna (dzieci) napędza wzrost |\n| Ogólnik | „Sytuacja demograficzna Polski się pogorszy\" | Brak konkretnego wniosku z wykresu, brak wskaźnika |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Współczynnik obciążenia ma **dwie składowe** - przedprodukcyjną i poprodukcyjną. W Polsce to **poprodukcyjna** odpowiada za wzrost wskaźnika po 2020 r. - nie myl z wysoką dzietnością (Polska ma TFR ≈ 1,3-1,5).\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Zadanie pyta o lata **2020-2050** (prognoza), a nie o dane historyczne. Wniosek musi dotyczyć przyszłości - użyj czasu przyszłego lub trybu przypuszczającego: \"wzrośnie\", \"będzie rosło\", \"prognozuje się wzrost\".\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Zadanie wymaga wniosku **łącznie dla miast i wsi** - nie rozdzielaj; wykres pokazuje dane zagregowane dla całej Polski.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-21.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 21. (0-1)<br>Na wykresie przedstawiono prognozę<br>na lata 2020-2050 współczynnika<br>obciążenia demograficznego ludności<br>Polski osobami starszymi oraz dziećmi<br>w podziale na miasta i wieś.<br>osób<br>Na podstawie: Prognoza ludności Polski na lata 2014-2050, Warszawa 2015.<br>Całkowity współczynnik obciążenia demograficznego oznacza liczbę dzieci (0-14 lat) i osób<br>starszych (65 lat i więcej) przypadającą na 100 osób w wieku produkcyjnym.<br>Na podstawie wykresu sformułuj wniosek dotyczący tendencji prognozowanego na lata<br>2020-2050 całkowitego obciążenia demograficznego ludności Polski, w odniesieniu<br>łącznie do miast i wsi.<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 21. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>II. Analiza i wyjaśnianie problemów<br>demograficznych społeczeństw.<br>IV etap edukacyjny<br>11.1) Zdający charakteryzuje rozwój<br>demograficzny Polski […] na podstawie<br>danych statystycznych […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za sformułowanie poprawnego wniosku.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Obciążenie demograficzne grupy ludności w wieku produkcyjnym zwiększy się głównie<br>z powodu wzrostu udziału ludności w wieku poprodukcyjnym.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>W latach 2020-2050 całkowity współczynnik obciążenia demograficznego ludności Polski będzie <strong>systematycznie rósł</strong> - głównie za sprawą rosnącego udziału osób w wieku poprodukcyjnym (powyżej 65. roku życia).</p>\n<h4>Sposób 1 - Odczyt trendu z wykresu + interpretacja demograficzna</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Odczytaj kierunek krzywej współczynnika obciążenia.</strong></p>\n<p>Z wykresu wynika, że krzywa całkowitego współczynnika obciążenia demograficznego w latach 2020-2050 ma <strong>stały kierunek wzrostowy</strong> - wartość wskaźnika zwiększa się każdej dekadzie.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Zidentyfikuj przyczynę wzrostu.</strong></p>\n<p>Całkowity współczynnik obciążenia = liczba osób w wieku <strong>przed</strong>produkcyjnym (0-17 lat) <strong>plus</strong> w wieku <strong>po</strong>produkcyjnym (65+ lat) na 100 osób w wieku produkcyjnym (18-64 lata).</p>\n<p>Mediana wieku (druga krzywa na wykresie) również rośnie - oznacza to starzenie się społeczeństwa. Polska jest w <strong>IV/V fazie przejścia demograficznego</strong>: urodzenia niskie (TFR ≈ 1,3-1,5 &lt; 2,1), więc:</p>\n<ul><li>liczba dzieci (wiek przedprodukcyjny) <strong>nie rośnie</strong>,</li><li>liczba emerytów (wiek poprodukcyjny) <strong>dynamicznie rośnie</strong> - wyż demograficzny lat 50.-60. XX wieku wchodzi w wiek 65+.</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - Sformułuj wniosek.</strong></p>\n<p>Rosnący współczynnik obciążenia wynika <strong>przede wszystkim z przyrostu grupy poprodukcyjnej</strong>, a nie przedprodukcyjnej. Na 100 osób pracujących przypada coraz więcej emerytów - co bezpośrednio obciąża system emerytalny i rynek pracy.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez odwołanie do mediany wieku</h4>\n<p>Mediana wieku ludności Polski rośnie z ok. 40 lat (2020) do ok. 50 lat (2050) - odczyt z drugiej krzywej wykresu.</p>\n<p>Wzrost mediany wieku oznacza, że <strong>typowy Polak jest coraz starszy</strong> - połowa populacji przekroczy 50 lat. To potwierdza, że wzrost obciążenia pochodzi ze strony <strong>starszej</strong> części społeczeństwa (poprodukcyjnej), a nie młodszej. Wniosek z Sposobu 1 jest zatem spójny z analizą mediany.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 21, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za sformułowanie poprawnego wniosku zawierającego <strong>dwa elementy</strong>:<br>1. <strong>tendencja wzrostowa</strong> współczynnika obciążenia demograficznego w latach 2020-2050,<br>2. wskazanie, że wzrost wynika <strong>głównie z grupy poprodukcyjnej</strong> (starszej / emerytów / osób 65+).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za wniosek ogólnikowy (np. &quot;społeczeństwo się starzeje&quot; bez odniesienia do obciążenia), za odwołanie tylko do mediany wieku bez wniosku o współczynniku obciążenia, za wniosek błędny lub niekompletny.<br><br><strong>Akceptowane sformułowania:</strong> &quot;wzrost obciążenia demograficznego&quot;, &quot;zwiększy się liczba osób w wieku poprodukcyjnym na 100 pracujących&quot;, &quot;wzrost udziału starszych grup wiekowych&quot;.<br><br><strong>Wykluczone:</strong> samo stwierdzenie &quot;Polska się starzeje&quot; bez powiązania ze współczynnikiem obciążenia; opis samej mediany wieku bez wniosku o obciążeniu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Kluczowa wskazówka:</strong> Musisz napisać BOTH: (1) trend wzrostowy + (2) przyczynę - wzrost grupy poprodukcyjnej. Samo &quot;obciążenie rośnie&quot; to za mało.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>📐 <strong>Współczynnik obciążenia demograficznego:</strong><br><math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"block\"><mrow><mtext>WOD</mtext><mo>&#x0003D;</mo><mfrac><mrow><mtext>osoby&#x000A0;w&#x000A0;wieku&#x000A0;0-17&#x000A0;lat</mtext><mo>&#x0002B;</mo><mtext>osoby&#x000A0;w&#x000A0;wieku&#x000A0;65+&#x000A0;lat</mtext></mrow><mrow><mtext>osoby&#x000A0;w&#x000A0;wieku&#x000A0;18-64&#x000A0;lat</mtext></mrow></mfrac><mo>&#x000B7;</mo><mn>100</mn></mrow></math><br>Wartość np. 75 oznacza: na 100 osób pracujących przypada 75 osób nieaktywnych zawodowo (dzieci + emeryci).</blockquote>\n<blockquote>👤 <strong>Mediana wieku</strong> - wartość, powyżej i poniżej której znajduje się po 50% populacji. Rosnąca mediana = starzejące się społeczeństwo.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>V faza przejścia demograficznego (Lesthaeghe)</strong>: urodzenia poniżej zastępowalności (TFR &lt; 2,1), przyrost naturalny ujemny lub bliski 0, rosnący udział osób 65+ → typowe dla Polski po 2010 roku.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie ma obliczeń - wystarczy wiedza z demografii + umiejętność odczytu i interpretacji wykresu.</p>\n<h4>Dlaczego błędne podejścia nie przynoszą punktu</h4>\n<p>| Błędne podejście | Treść | Dlaczego nie wystarczy |<br>| Tylko trend | „Współczynnik będzie rósł&quot; | Brak wskazania przyczyny (wzrost gr. poprodukcyjnej) |<br>| Tylko mediana | „Mediana wieku rośnie, więc Polacy się starzeją&quot; | Nie odnosi się do współczynnika obciążenia demograficznego |<br>| Zamiana grup | „Wzrośnie z powodu dużej liczby dzieci&quot; | Błąd: to grupa poprodukcyjna (emeryci), nie przedprodukcyjna (dzieci) napędza wzrost |<br>| Ogólnik | „Sytuacja demograficzna Polski się pogorszy&quot; | Brak konkretnego wniosku z wykresu, brak wskaźnika |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Współczynnik obciążenia ma <strong>dwie składowe</strong> - przedprodukcyjną i poprodukcyjną. W Polsce to <strong>poprodukcyjna</strong> odpowiada za wzrost wskaźnika po 2020 r. - nie myl z wysoką dzietnością (Polska ma TFR ≈ 1,3-1,5).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Zadanie pyta o lata <strong>2020-2050</strong> (prognoza), a nie o dane historyczne. Wniosek musi dotyczyć przyszłości - użyj czasu przyszłego lub trybu przypuszczającego: &quot;wzrośnie&quot;, &quot;będzie rosło&quot;, &quot;prognozuje się wzrost&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Zadanie wymaga wniosku <strong>łącznie dla miast i wsi</strong> - nie rozdzielaj; wykres pokazuje dane zagregowane dla całej Polski.</blockquote>"}]}