{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-1)\nPodaj dwie przyrodnicze cechy doliny Młynówki na odcinku od gospodarstwa\nagroturystycznego Biała Sowa (C3) do ujścia tej rzeki do Jeziora Bystrzyckiego (B2).\n1\n2","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy\nśrodowiska przyrodniczego […] na\npodstawie mapy topograficznej […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie dwóch poprawnych cech przyrodniczych doliny.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n Kierunek biegu doliny z SE na NW.\n Przekrój poprzeczny doliny zbliżony do litery V.\n Występowanie form skalnych na lewym stoku.\n Zróżnicowanie zalesienia (stoki doliny są bardziej zalesione niż jej dno).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nDwie przyrodnicze cechy doliny Młynówki na wskazanym odcinku (C3 → B2):\n\n1. **Kierunek biegu doliny z SE na NW** (z południowego wschodu na północny zachód).\n2. **Przekrój poprzeczny doliny zbliżony do litery V** (dolina wciosowa, stoki strome, dno wąskie).\n\nAkceptowane są też inne kombinacje z przykładów klucza - patrz sekcja CKE niżej.\n\n## Sposób 1 - Odczyt mapy topograficznej\n\nPracujemy na mapie topograficznej w skali 1 : 10 000 (lub podobnej), analizując odcinek Młynówki od kwadratu C3 (Biała Sowa) do B2 (ujście do Jeziora Bystrzyckiego).\n\n**Krok 1 - Kierunek biegu doliny:**\nWyznaczamy położenie punktu startowego (C3, górne piętro rzeki przy gospodarstwu) i punktu końcowego (B2, ujście do jeziora). Patrząc na mapę z różą kierunków, punkt startowy leży w kierunku SE względem ujścia → rzeka płynie z **SE ku NW**. To cecha przyrodnicza doliny: jej orientacja w terenie.\n\n**Krok 2 - Kształt przekroju poprzecznego:**\nPoziomice na mapie topograficznej biegną gęsto i prostopadle ku rzece z obu stron - oznacza to **strome stoki**. Dno doliny jest wąskie (poziomice nie „otwierają się\" szeroko). To klasyczny kształt litery **V**, charakterystyczny dla dolin rzecznych w fazie erozji wgłębnej (młode, energiczne cieki w terenach wyniesionych lub górskich).\n\n**Krok 3 - Inne możliwe cechy (weryfikacja z mapą):**\n- Na **lewym stoku** można odczytać symbole skalnych form (urwiska, odsłonięcia skalne) - to cecha przyrodnicza widoczna na mapie topograficznej jako symbol skałek.\n- **Zróżnicowanie zalesienia**: szrafura/kolor lasu na mapie obejmuje stoki doliny, natomiast dno (koryto rzeki) jest niezalesione - to zróżnicowanie szaty roślinnej jest cechą przyrodniczą odczytywaną z mapy.\n\n**Wynik:** Wybieramy dwie z powyższych cech i formułujemy odpowiedź pełnym zdaniem lub równoważnikiem zdania.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację (co NIE jest cechą przyrodniczą)\n\nZadanie pyta o cechy **przyrodnicze** - należy odróżnić je od cech antropogenicznych.\n\n| Typ cechy | Przykład | Liczy się? |\n| Przyrodnicza | kierunek biegu doliny, kształt przekroju, szata roślinna, formy skalne | ✅ TAK |\n| Antropogeniczna | droga w dolinie, młyn, zabudowania, mostek | ❌ NIE |\n\nOdrzucamy więc wszelkie odniesienia do infrastruktury (młyn → nazwa rzeki może mylić!) i skupiamy się wyłącznie na morfologii doliny, roślinności i geologii.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie **dwóch** poprawnych cech przyrodniczych doliny na wskazanym odcinku.\n> - **0 pkt** - za podanie tylko jednej cechy, cech nieprawdziwych, cech antropogenicznych lub za odpowiedź ogólnikową niezwiązaną z mapą.\n>\n> **Akceptowane odpowiedzi (przykłady z klucza):**\n> - Kierunek biegu doliny z SE na NW.\n> - Przekrój poprzeczny doliny zbliżony do litery V.\n> - Występowanie form skalnych na lewym stoku.\n> - Zróżnicowanie zalesienia (stoki doliny są bardziej zalesione niż jej dno).\n>\n> **Ważne:** Klucz podaje te cztery jako przykłady - inne poprawne cechy przyrodnicze odczytane z mapy **również będą akceptowane**. Musisz jednak podać **dokładnie dwie** (nie jedną, nie trzy).\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - opieramy się wyłącznie na umiejętności odczytu mapy topograficznej.\n\n> 🗺️ **Odczyt mapy topograficznej - cechy doliny rzecznej:**\n> - **Kierunek biegu rzeki** → porównaj położenie źródła/punktu startowego i ujścia względem siebie (kompas / róża kierunków na mapie).\n> - **Kształt przekroju doliny**: gęste poziomice po obu stronach + wąskie dno = dolina V-kształtna (erozja wgłębna). Rozstawione poziomice + szerokie dno = dolina U-kształtna (erozja boczna, np. polodowcowa).\n> - **Szata roślinna**: odczytywana z kolorów i szrafu mapy - zieleń = las, brak zabarwienia = łąka/pole.\n> - **Formy skalne**: specjalne symbole na mapie (odsłonięcia skalne, urwiska) - cechy litologiczne i geomorfologiczne.\n\n> 🏔️ **Typy dolin ze względu na przekrój:**\n> - **Dolina V** (wciosowa, przełomowa): erozja wgłębna dominuje, młode cieki w skałach twardych lub na wyniesieniach. Charakterystyczna dla potoków górskich i podgórskich.\n> - **Dolina U** (polodowcowa, skrzynkowa): modelowana przez lodowiec - szerokie, płaskie dno, strome ściany.\n> - **Dolina asymetryczna**: różna stromość stoków (np. ze względu na ekspozycję na nasłonecznienie lub budowę geologiczną).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi mogą być błędne\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie daje punktu |\n| „W dolinie jest rzeka Młynówka\" | To oczywistość, nie cecha przyrodnicza odczytana z mapy - ogólnik. |\n| „Przez dolinę przebiega droga\" | Cecha antropogeniczna, nie przyrodnicza. |\n| „Dolina jest piękna / malownicza\" | Subiektywna ocena, nie opis geograficzny. |\n| „Na dnie płynie rzeka\" | Ogólnik nieoparty na konkretnej obserwacji z mapy. |\n| Podanie tylko jednej cechy | Klucz wymaga **dwóch** - za jedną: 0 pkt. |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1 - „cechy przyrodnicze\" vs. „cechy krajobrazu\":** Uczniowie mylą cechy przyrodnicze z ogólnym opisem krajobrazowym. Cecha przyrodnicza to konkretna, mierzalna lub obserwowalna właściwość środowiska (kształt doliny, kierunek, roślinność, formy skalne) - nie subiektywna ocena widoku.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2 - kierunek biegu:** Częsty błąd to odwrócenie kierunku: „z NW na SE\" zamiast „z SE na NW\". Rzeka **płynie** od wyższego terenu (źródło, C3) ku niższemu (ujście do jeziora, B2). Sprawdź, gdzie jest wyżej na mapie (gęstsze poziomice, wyższe wartości bezwzględne).\n\n> ⚠️ **Uwaga 3 - lewa vs. prawa strona doliny:** Lewy i prawy stok rzeki określamy patrząc **zgodnie z kierunkiem przepływu** (w dół rzeki) - nie z perspektywy mapy. Błędna strona to błędna odpowiedź.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 4. (0-1)<br>Podaj dwie przyrodnicze cechy doliny Młynówki na odcinku od gospodarstwa<br>agroturystycznego Biała Sowa (C3) do ujścia tej rzeki do Jeziora Bystrzyckiego (B2).<br>1<br>2</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 4. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej<br>[…].<br>IV etap edukacyjny<br>1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy<br>środowiska przyrodniczego […] na<br>podstawie mapy topograficznej […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie dwóch poprawnych cech przyrodniczych doliny.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi<br> Kierunek biegu doliny z SE na NW.<br> Przekrój poprzeczny doliny zbliżony do litery V.<br> Występowanie form skalnych na lewym stoku.<br> Zróżnicowanie zalesienia (stoki doliny są bardziej zalesione niż jej dno).</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Dwie przyrodnicze cechy doliny Młynówki na wskazanym odcinku (C3 → B2):</p>\n<ol><li><strong>Kierunek biegu doliny z SE na NW</strong> (z południowego wschodu na północny zachód).</li><li><strong>Przekrój poprzeczny doliny zbliżony do litery V</strong> (dolina wciosowa, stoki strome, dno wąskie).</li></ol>\n<p>Akceptowane są też inne kombinacje z przykładów klucza - patrz sekcja CKE niżej.</p>\n<h4>Sposób 1 - Odczyt mapy topograficznej</h4>\n<p>Pracujemy na mapie topograficznej w skali 1 : 10 000 (lub podobnej), analizując odcinek Młynówki od kwadratu C3 (Biała Sowa) do B2 (ujście do Jeziora Bystrzyckiego).</p>\n<p><strong>Krok 1 - Kierunek biegu doliny:</strong><br>Wyznaczamy położenie punktu startowego (C3, górne piętro rzeki przy gospodarstwu) i punktu końcowego (B2, ujście do jeziora). Patrząc na mapę z różą kierunków, punkt startowy leży w kierunku SE względem ujścia → rzeka płynie z <strong>SE ku NW</strong>. To cecha przyrodnicza doliny: jej orientacja w terenie.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Kształt przekroju poprzecznego:</strong><br>Poziomice na mapie topograficznej biegną gęsto i prostopadle ku rzece z obu stron - oznacza to <strong>strome stoki</strong>. Dno doliny jest wąskie (poziomice nie „otwierają się&quot; szeroko). To klasyczny kształt litery <strong>V</strong>, charakterystyczny dla dolin rzecznych w fazie erozji wgłębnej (młode, energiczne cieki w terenach wyniesionych lub górskich).</p>\n<p><strong>Krok 3 - Inne możliwe cechy (weryfikacja z mapą):</strong></p>\n<ul><li>Na <strong>lewym stoku</strong> można odczytać symbole skalnych form (urwiska, odsłonięcia skalne) - to cecha przyrodnicza widoczna na mapie topograficznej jako symbol skałek.</li><li><strong>Zróżnicowanie zalesienia</strong>: szrafura/kolor lasu na mapie obejmuje stoki doliny, natomiast dno (koryto rzeki) jest niezalesione - to zróżnicowanie szaty roślinnej jest cechą przyrodniczą odczytywaną z mapy.</li></ul>\n<p><strong>Wynik:</strong> Wybieramy dwie z powyższych cech i formułujemy odpowiedź pełnym zdaniem lub równoważnikiem zdania.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację (co NIE jest cechą przyrodniczą)</h4>\n<p>Zadanie pyta o cechy <strong>przyrodnicze</strong> - należy odróżnić je od cech antropogenicznych.</p>\n<p>| Typ cechy | Przykład | Liczy się? |<br>| Przyrodnicza | kierunek biegu doliny, kształt przekroju, szata roślinna, formy skalne | ✅ TAK |<br>| Antropogeniczna | droga w dolinie, młyn, zabudowania, mostek | ❌ NIE |</p>\n<p>Odrzucamy więc wszelkie odniesienia do infrastruktury (młyn → nazwa rzeki może mylić!) i skupiamy się wyłącznie na morfologii doliny, roślinności i geologii.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>dwóch</strong> poprawnych cech przyrodniczych doliny na wskazanym odcinku.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za podanie tylko jednej cechy, cech nieprawdziwych, cech antropogenicznych lub za odpowiedź ogólnikową niezwiązaną z mapą.<br><br><strong>Akceptowane odpowiedzi (przykłady z klucza):</strong><br>- Kierunek biegu doliny z SE na NW.<br>- Przekrój poprzeczny doliny zbliżony do litery V.<br>- Występowanie form skalnych na lewym stoku.<br>- Zróżnicowanie zalesienia (stoki doliny są bardziej zalesione niż jej dno).<br><br><strong>Ważne:</strong> Klucz podaje te cztery jako przykłady - inne poprawne cechy przyrodnicze odczytane z mapy <strong>również będą akceptowane</strong>. Musisz jednak podać <strong>dokładnie dwie</strong> (nie jedną, nie trzy).</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - opieramy się wyłącznie na umiejętności odczytu mapy topograficznej.</p>\n<blockquote>🗺️ <strong>Odczyt mapy topograficznej - cechy doliny rzecznej:</strong><br>- <strong>Kierunek biegu rzeki</strong> → porównaj położenie źródła/punktu startowego i ujścia względem siebie (kompas / róża kierunków na mapie).<br>- <strong>Kształt przekroju doliny</strong>: gęste poziomice po obu stronach + wąskie dno = dolina V-kształtna (erozja wgłębna). Rozstawione poziomice + szerokie dno = dolina U-kształtna (erozja boczna, np. polodowcowa).<br>- <strong>Szata roślinna</strong>: odczytywana z kolorów i szrafu mapy - zieleń = las, brak zabarwienia = łąka/pole.<br>- <strong>Formy skalne</strong>: specjalne symbole na mapie (odsłonięcia skalne, urwiska) - cechy litologiczne i geomorfologiczne.</blockquote>\n<blockquote>🏔️ <strong>Typy dolin ze względu na przekrój:</strong><br>- <strong>Dolina V</strong> (wciosowa, przełomowa): erozja wgłębna dominuje, młode cieki w skałach twardych lub na wyniesieniach. Charakterystyczna dla potoków górskich i podgórskich.<br>- <strong>Dolina U</strong> (polodowcowa, skrzynkowa): modelowana przez lodowiec - szerokie, płaskie dno, strome ściany.<br>- <strong>Dolina asymetryczna</strong>: różna stromość stoków (np. ze względu na ekspozycję na nasłonecznienie lub budowę geologiczną).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi mogą być błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie daje punktu |<br>| „W dolinie jest rzeka Młynówka&quot; | To oczywistość, nie cecha przyrodnicza odczytana z mapy - ogólnik. |<br>| „Przez dolinę przebiega droga&quot; | Cecha antropogeniczna, nie przyrodnicza. |<br>| „Dolina jest piękna / malownicza&quot; | Subiektywna ocena, nie opis geograficzny. |<br>| „Na dnie płynie rzeka&quot; | Ogólnik nieoparty na konkretnej obserwacji z mapy. |<br>| Podanie tylko jednej cechy | Klucz wymaga <strong>dwóch</strong> - za jedną: 0 pkt. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1 - „cechy przyrodnicze&quot; vs. „cechy krajobrazu&quot;:</strong> Uczniowie mylą cechy przyrodnicze z ogólnym opisem krajobrazowym. Cecha przyrodnicza to konkretna, mierzalna lub obserwowalna właściwość środowiska (kształt doliny, kierunek, roślinność, formy skalne) - nie subiektywna ocena widoku.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2 - kierunek biegu:</strong> Częsty błąd to odwrócenie kierunku: „z NW na SE&quot; zamiast „z SE na NW&quot;. Rzeka <strong>płynie</strong> od wyższego terenu (źródło, C3) ku niższemu (ujście do jeziora, B2). Sprawdź, gdzie jest wyżej na mapie (gęstsze poziomice, wyższe wartości bezwzględne).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3 - lewa vs. prawa strona doliny:</strong> Lewy i prawy stok rzeki określamy patrząc <strong>zgodnie z kierunkiem przepływu</strong> (w dół rzeki) - nie z perspektywy mapy. Błędna strona to błędna odpowiedź.</blockquote>"}]}