{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-1)\nPoniżej przedstawiono fragment mapy geologicznej Sudetów i Przedgórza Sudeckiego.\nW obrębie pasm zaznaczono przeważające skały. Ukośnie zakreskowano wybrane obszary\nobniżeń terenu.\nNa podstawie: Atlas form i typów rzeźby terenu Polski, Warszawa 1960.\nSpośród wymienionych poniżej pasm górskich wybierz pasmo, które zostało\nwyrzeźbione w skałach najstarszych, i pasmo, które zostało wyrzeźbione w skałach\nnajmłodszych. Wpisz we właściwe miejsca litery, którymi te pasma oznaczono.\nA. Góry Sowie\nB. Góry Krucze\nC. Góry Stołowe\nD. Góry Bardzkie\nE. Góry Kamienne\nPasmo górskie o skałach najstarszych , pasmo górskie o skałach najmłodszych\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n5.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze\nwydarzenia geologiczne […] w dziejach\nZiemi […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za dwie poprawne odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawne odpowiedzi\nA., C.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Pasmo górskie o skałach najstarszych: A (Góry Sowie)**\n**Pasmo górskie o skałach najmłodszych: C (Góry Stołowe)**\n\n## Sposób 1 - Chronologia geologiczna: od najstarszych do najmłodszych\n\nKluczem do rozwiązania jest uszeregowanie skał wymienionych w legendzie mapy według **czasu geologicznego** - od najstarszych (Prekambr) do najmłodszych (Mezozoik).\n\n**Krok 1 - odczytaj rodzaje skał z legendy i przyporządkuj je erom geologicznym:**\n\n| Skała | Era / Okres geologiczny | Wiek [mln lat] |\n| Gnejsy **proterozoiczne** | Prekambr (proterozoik) | >541 mln lat |\n| Łupki **sylurskie** | Paleozoik - sylur | ~444-419 mln lat |\n| Porfiry i skały magmowe **permskie** | Paleozoik - perm | ~299-252 mln lat |\n| Piaskowce **kredowe** | Mezozoik - kreda | ~145-66 mln lat |\n\n**Krok 2 - wskaż skrajne ogniwa:**\n\n- **Najstarsze skały** → gnejsy **proterozoiczne** (Prekambr - ponad 541 mln lat temu)\n- **Najmłodsze skały** → piaskowce **kredowe** (Mezozoik - ok. 100 mln lat temu)\n\n**Krok 3 - powiąż pasma z legendą mapy:**\n\n- **Góry Sowie (A)** są zbudowane z gnejsów proterozoicznych - to najstarszy masyw krystaliczny Sudetów, tzw. blok sowiogórski. Gnejsy powstały z przeobrażenia skał osadowych lub magmowych w warunkach wysokiego ciśnienia i temperatury w Prekambrze.\n- **Góry Stołowe (C)** to charakterystyczne pasmo o płaskich, tabelarycznych wierzchołkach, wyrzeźbione właśnie w **piaskowcach kredowych** - najmłodszych skałach na mapie. Piaskowce odkładały się na dnie morza kredowego (~90 mln lat temu), a po wypiętrzeniu uległy erozji tworząc niezwykły krajobraz skalnych grzybów i labiryntów (np. Błędne Skały, Szczeliniec Wielki).\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację pozostałych pasm\n\nSprawdź, że pozostałe trzy pasma mają skały **pośrednie wiekiem** - ani najstarsze, ani najmłodsze:\n\n| Pasmo | Skała (z mapy) | Wiek | Kwalifikacja |\n| B - Góry Kruczne | porfiry i skały magmowe **permskie** | ~290 mln lat | środkowe - perm |\n| D - Góry Bystrzyckie | łupki **sylurskie** | ~430 mln lat | środkowe - sylur |\n| E - Góry Kamienne | porfiry i skały magmowe **permskie** | ~290 mln lat | środkowe - perm |\n\nŻadne z pasm B, D, E nie reprezentuje ani najstarszych (proterozoik), ani najmłodszych (kreda) skał → **nie mogą być prawidłową odpowiedzią**.\n\nJedyne pasmo z piaskowcami kredowymi to **C (Góry Stołowe)**, jedyne z gnejsami proterozoicznymi to **A (Góry Sowie)** - co potwierdza odpowiedź z Kroku 3.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 7, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie **obu** poprawnych odpowiedzi jednocześnie: pasmo najstarszych skał = **A**, pasmo najmłodszych skał = **C**.\n> - **0 pkt** - za podanie tylko jednej z dwóch poprawnych odpowiedzi, za odwrotne przypisanie (A najmłodsze, C najstarsze), lub za wymienienie liter innych pasm (B, D, E).\n> - **Akceptowane warianty:** wystarczy wpisać litery A i C we właściwych miejscach; nie ma wymogu uzasadnienia słownego.\n> - **Wykluczone:** podanie samej nazwy pasma bez litery (choć litera i nazwa są tożsame - warto trzymać się liter z zadania), podanie więcej niż jednej litery w każdym miejscu.\n\n⚠️ Zadanie jest za **1 punkt, ale tylko za dwie poprawne odpowiedzi łącznie** - jedna prawidłowa litera bez drugiej daje **0 punktów**. Nie ma oceniania cząstkowego.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🪨 **Skala czasu geologicznego** - kolejność er od najstarszej do najmłodszej:\n> Prekambr (hadejk → archaik → proterozoik, >541 mln lat) → Paleozoik (kambr, ordowik, **sylur**, dewon, karbon, **perm**, 541-252 mln) → Mezozoik (trias, jura, **kreda**, 252-66 mln) → Kenozoik (66 mln-dziś).\n\n> 🏔️ **Góry Sowie** - masyw krystaliczny w środkowych Sudetach, zbudowany z **gnejsów i łupków krystalicznych proterozoicznych**. Najstarsze skały odsłonięte na powierzchni w Sudetach; wiek metamorfizmu >500 mln lat. Charakterystyczna nieregularna rzeźba (brak tablic skalnych - odmienna od Gór Stołowych).\n\n> 🗿 **Góry Stołowe** - monoklina kredowa; piaskowce kredowe (cenoman-turon) zalegają poziomo lub lekko pochylone, co daje topografię tabelaryczną z pionowymi ścianami. Erozja selektywna wzdłuż szczelin → skalny labirynt. Jedyny Park Narodowy o tak specyficznej rzeźbie strukturalnej w Polsce.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Pasmo | Skała | Typowy błąd ucznia |\n| **B - Góry Kruczne** | Porfiry permskie (~290 mln lat) | Mylenie skał magmowych permskich z \"starymi\" - perm to Paleozoik, ale NIE najstarszy (proterozoik jest starszy o ponad 200 mln lat) |\n| **D - Góry Bystrzyckie** | Łupki sylurskie (~430 mln lat) | Sylur starszy niż perm i kreda, ale MŁODSZY niż proterozoik; uczeń może błędnie uznać sylur za \"najstarszy\" w Paleozoiku |\n| **E - Góry Kamienne** | Porfiry permskie (~290 mln lat) | Jak w przypadku Gór Krucznych; Góry Kamienne to wulkany permskie, młodsze od gnejsów proterozoicznych o ponad 250 mln lat |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1 - \"stary\" ≠ \"twardy\" ani \"metamorficzny\":** Uczniowie często mylą wiek geologiczny z twardością skały lub jej genezą. Gnejsy są skałami metamorficznymi i twardymi - ale to ich wiek proterozoiczny (Prekambr) czyni je najstarszymi, nie rodzaj metamorfizmu.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2 - Sylur to NIE jest \"prapoczątki\":** Sylur (~430 mln lat) leży w ŚRODKU skali Paleozoiku. Wśród skał wymienionych w zadaniu proterozoik (>541 mln lat) jest bezsprzecznie najstarszy - różnica to ponad 100 mln lat.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3 - oba miejsca muszą być wypełnione poprawnie:** Schemat CKE nie przyznaje punktów za jedną prawidłową odpowiedź. Jeśli pamiętasz tylko, że Góry Stołowe to piaskowce kredowe (najmłodsze), a nie masz pewności co do najstarszych - eliminuj systematycznie: Proterozoik jest zawsze starszy niż jakikolwiek okres Paleozoiku.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 7. (0-1)<br>Poniżej przedstawiono fragment mapy geologicznej Sudetów i Przedgórza Sudeckiego.<br>W obrębie pasm zaznaczono przeważające skały. Ukośnie zakreskowano wybrane obszary<br>obniżeń terenu.<br>Na podstawie: Atlas form i typów rzeźby terenu Polski, Warszawa 1960.<br>Spośród wymienionych poniżej pasm górskich wybierz pasmo, które zostało<br>wyrzeźbione w skałach najstarszych, i pasmo, które zostało wyrzeźbione w skałach<br>najmłodszych. Wpisz we właściwe miejsca litery, którymi te pasma oznaczono.<br>A. Góry Sowie<br>B. Góry Krucze<br>C. Góry Stołowe<br>D. Góry Bardzkie<br>E. Góry Kamienne<br>Pasmo górskie o skałach najstarszych , pasmo górskie o skałach najmłodszych<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 7. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej […].<br>IV etap edukacyjny<br>5.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze<br>wydarzenia geologiczne […] w dziejach<br>Ziemi […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawne odpowiedzi<br>A., C.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Pasmo górskie o skałach najstarszych: A (Góry Sowie)</strong><br><strong>Pasmo górskie o skałach najmłodszych: C (Góry Stołowe)</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - Chronologia geologiczna: od najstarszych do najmłodszych</h4>\n<p>Kluczem do rozwiązania jest uszeregowanie skał wymienionych w legendzie mapy według <strong>czasu geologicznego</strong> - od najstarszych (Prekambr) do najmłodszych (Mezozoik).</p>\n<p><strong>Krok 1 - odczytaj rodzaje skał z legendy i przyporządkuj je erom geologicznym:</strong></p>\n<p>| Skała | Era / Okres geologiczny | Wiek [mln lat] |<br>| Gnejsy <strong>proterozoiczne</strong> | Prekambr (proterozoik) | &gt;541 mln lat |<br>| Łupki <strong>sylurskie</strong> | Paleozoik - sylur | ~444-419 mln lat |<br>| Porfiry i skały magmowe <strong>permskie</strong> | Paleozoik - perm | ~299-252 mln lat |<br>| Piaskowce <strong>kredowe</strong> | Mezozoik - kreda | ~145-66 mln lat |</p>\n<p><strong>Krok 2 - wskaż skrajne ogniwa:</strong></p>\n<ul><li><strong>Najstarsze skały</strong> → gnejsy <strong>proterozoiczne</strong> (Prekambr - ponad 541 mln lat temu)</li><li><strong>Najmłodsze skały</strong> → piaskowce <strong>kredowe</strong> (Mezozoik - ok. 100 mln lat temu)</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - powiąż pasma z legendą mapy:</strong></p>\n<ul><li><strong>Góry Sowie (A)</strong> są zbudowane z gnejsów proterozoicznych - to najstarszy masyw krystaliczny Sudetów, tzw. blok sowiogórski. Gnejsy powstały z przeobrażenia skał osadowych lub magmowych w warunkach wysokiego ciśnienia i temperatury w Prekambrze.</li><li><strong>Góry Stołowe (C)</strong> to charakterystyczne pasmo o płaskich, tabelarycznych wierzchołkach, wyrzeźbione właśnie w <strong>piaskowcach kredowych</strong> - najmłodszych skałach na mapie. Piaskowce odkładały się na dnie morza kredowego (~90 mln lat temu), a po wypiętrzeniu uległy erozji tworząc niezwykły krajobraz skalnych grzybów i labiryntów (np. Błędne Skały, Szczeliniec Wielki).</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację pozostałych pasm</h4>\n<p>Sprawdź, że pozostałe trzy pasma mają skały <strong>pośrednie wiekiem</strong> - ani najstarsze, ani najmłodsze:</p>\n<p>| Pasmo | Skała (z mapy) | Wiek | Kwalifikacja |<br>| B - Góry Kruczne | porfiry i skały magmowe <strong>permskie</strong> | ~290 mln lat | środkowe - perm |<br>| D - Góry Bystrzyckie | łupki <strong>sylurskie</strong> | ~430 mln lat | środkowe - sylur |<br>| E - Góry Kamienne | porfiry i skały magmowe <strong>permskie</strong> | ~290 mln lat | środkowe - perm |</p>\n<p>Żadne z pasm B, D, E nie reprezentuje ani najstarszych (proterozoik), ani najmłodszych (kreda) skał → <strong>nie mogą być prawidłową odpowiedzią</strong>.</p>\n<p>Jedyne pasmo z piaskowcami kredowymi to <strong>C (Góry Stołowe)</strong>, jedyne z gnejsami proterozoicznymi to <strong>A (Góry Sowie)</strong> - co potwierdza odpowiedź z Kroku 3.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 7, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>obu</strong> poprawnych odpowiedzi jednocześnie: pasmo najstarszych skał = <strong>A</strong>, pasmo najmłodszych skał = <strong>C</strong>.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za podanie tylko jednej z dwóch poprawnych odpowiedzi, za odwrotne przypisanie (A najmłodsze, C najstarsze), lub za wymienienie liter innych pasm (B, D, E).<br>- <strong>Akceptowane warianty:</strong> wystarczy wpisać litery A i C we właściwych miejscach; nie ma wymogu uzasadnienia słownego.<br>- <strong>Wykluczone:</strong> podanie samej nazwy pasma bez litery (choć litera i nazwa są tożsame - warto trzymać się liter z zadania), podanie więcej niż jednej litery w każdym miejscu.</blockquote>\n<p>⚠️ Zadanie jest za <strong>1 punkt, ale tylko za dwie poprawne odpowiedzi łącznie</strong> - jedna prawidłowa litera bez drugiej daje <strong>0 punktów</strong>. Nie ma oceniania cząstkowego.</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🪨 <strong>Skala czasu geologicznego</strong> - kolejność er od najstarszej do najmłodszej:<br>Prekambr (hadejk → archaik → proterozoik, &gt;541 mln lat) → Paleozoik (kambr, ordowik, <strong>sylur</strong>, dewon, karbon, <strong>perm</strong>, 541-252 mln) → Mezozoik (trias, jura, <strong>kreda</strong>, 252-66 mln) → Kenozoik (66 mln-dziś).</blockquote>\n<blockquote>🏔️ <strong>Góry Sowie</strong> - masyw krystaliczny w środkowych Sudetach, zbudowany z <strong>gnejsów i łupków krystalicznych proterozoicznych</strong>. Najstarsze skały odsłonięte na powierzchni w Sudetach; wiek metamorfizmu &gt;500 mln lat. Charakterystyczna nieregularna rzeźba (brak tablic skalnych - odmienna od Gór Stołowych).</blockquote>\n<blockquote>🗿 <strong>Góry Stołowe</strong> - monoklina kredowa; piaskowce kredowe (cenoman-turon) zalegają poziomo lub lekko pochylone, co daje topografię tabelaryczną z pionowymi ścianami. Erozja selektywna wzdłuż szczelin → skalny labirynt. Jedyny Park Narodowy o tak specyficznej rzeźbie strukturalnej w Polsce.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Pasmo | Skała | Typowy błąd ucznia |<br>| <strong>B - Góry Kruczne</strong> | Porfiry permskie (~290 mln lat) | Mylenie skał magmowych permskich z &quot;starymi&quot; - perm to Paleozoik, ale NIE najstarszy (proterozoik jest starszy o ponad 200 mln lat) |<br>| <strong>D - Góry Bystrzyckie</strong> | Łupki sylurskie (~430 mln lat) | Sylur starszy niż perm i kreda, ale MŁODSZY niż proterozoik; uczeń może błędnie uznać sylur za &quot;najstarszy&quot; w Paleozoiku |<br>| <strong>E - Góry Kamienne</strong> | Porfiry permskie (~290 mln lat) | Jak w przypadku Gór Krucznych; Góry Kamienne to wulkany permskie, młodsze od gnejsów proterozoicznych o ponad 250 mln lat |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1 - &quot;stary&quot; ≠ &quot;twardy&quot; ani &quot;metamorficzny&quot;:</strong> Uczniowie często mylą wiek geologiczny z twardością skały lub jej genezą. Gnejsy są skałami metamorficznymi i twardymi - ale to ich wiek proterozoiczny (Prekambr) czyni je najstarszymi, nie rodzaj metamorfizmu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2 - Sylur to NIE jest &quot;prapoczątki&quot;:</strong> Sylur (~430 mln lat) leży w ŚRODKU skali Paleozoiku. Wśród skał wymienionych w zadaniu proterozoik (&gt;541 mln lat) jest bezsprzecznie najstarszy - różnica to ponad 100 mln lat.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3 - oba miejsca muszą być wypełnione poprawnie:</strong> Schemat CKE nie przyznaje punktów za jedną prawidłową odpowiedź. Jeśli pamiętasz tylko, że Góry Stołowe to piaskowce kredowe (najmłodsze), a nie masz pewności co do najstarszych - eliminuj systematycznie: Proterozoik jest zawsze starszy niż jakikolwiek okres Paleozoiku.</blockquote>"}]}