{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/8.1","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"8.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nNa fotografiach przedstawiono trzy skały spośród wymienionych: glina, granit, łupek\nkrystaliczny, piaskowiec i wapień (kolejność nazw skał nie ma związku z kolejnością\nfotografii). Skały poddano działaniu kwasu solnego, co zaprezentowano na fotografiach.\nRozpoznaj skały przedstawione opisem i uzupełnij tabelę. Wpisz obok opisów skał ich\nnazwy oraz numery fotografii, na których te skały zostały przedstawione.\nOpis skały\nNazwa skały\n(dobierz z podanych)\nFotografia\n(wpisz literę)\nSkała przeobrażona o łuskowej budowie i dość\njednolitej barwie. Nie reaguje z kwasem solnym. Ten\nrodzaj skały występuje m.in. w Sudetach i w podłożu\npółnocno-wschodniej części Polski.\nSkała osadowa, pochodzenia organicznego, dla której\ncharakterystyczna jest wyraźna reakcja z kwasem\nsolnym. Ten rodzaj skały występuje m.in. na niektórych\nobszarach położonych w pasie wyżyn Polski.","answer":"C, B","answer_text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n5.1) Zdający opisuje skład mineralogiczny\nskorupy ziemskiej, główne grupy i rodzaje\nskał […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne uzupełnienie całej tabeli.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawne odpowiedzi\nłupek krystaliczny, C\nwapień, B","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Opis skały | Nazwa skały | Fotografia |\n| Skała metamorficzna o strukturze krystalicznej, z wyraźną łupliwością (możliwość podziału na cienkie blaszki) | **łupek krystaliczny** | **C** |\n| Skała osadowa, organiczna, reaguje z kwasem solnym (HCl), charakterystyczna dla obszarów wyżynnych Polski | **wapień** | **B** |\n\n## Sposób 1 - rozpoznawanie skał po cechach diagnostycznych z opisu\n\n### Opis 1 → łupek krystaliczny (foto C)\n\nKluczowe cechy z opisu:\n- **\"skała powstała przez przekształcenie\"** → to cecha skał **metamorficznych** (przeobrażonych). Spośród podanych pięciu skał jedyną metamorficzną jest **łupek krystaliczny**.\n- **\"struktura krystaliczna i doskonała łupliwość\"** → łupek krystaliczny rozszczepia się na cienkie, równoległe płytki (łupliwość) - to jego cecha rozpoznawcza.\n- Pozostałe skały nie są metamorficzne: granit to magmowa głębinowa, wapień i piaskowiec to osadowe, glina to osadowa luźna.\n\n**Wniosek:** opis 1 = **łupek krystaliczny**, fotografia **C**.\n\n### Opis 2 → wapień (foto B)\n\nKluczowe cechy z opisu:\n- **\"skała osadowa, pochodzenia organicznego\"** → wapień tworzy się z nagromadzenia szczątków organizmów morskich (muszle, szkielety, korale) zbudowanych z węglanu wapnia \\(\\text{CaCO}_3\\).\n- **\"reaguje z kwasem solnym\"** → reakcja z HCl to klasyczny test terenowy na obecność węglanu wapnia: \\(\\text{CaCO}_3 + 2\\text{HCl} \\rightarrow \\text{CaCl}_2 + \\text{H}_2\\text{O} + \\text{CO}_2\\uparrow\\). Widoczne musowanie (wydzielanie \\(\\text{CO}_2\\)) to cecha rozpoznawcza wapienia.\n- **\"najczęściej na obszarach wyżynnych Polski\"** → Wyżyna Małopolska (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska - ostańce jurajskie), Wyżyna Lubelska, Góry Świętokrzyskie - to obszary, gdzie wapień jest skałą dominującą.\n- Piaskowiec NIE reaguje z HCl. Glina NIE jest organiczna. Granit NIE jest osadowy.\n\n**Wniosek:** opis 2 = **wapień**, fotografia **B**.\n\n## Sposób 2 - eliminacja pozostałych skał\n\nSprawdźmy, co zostało po przypisaniu łupka i wapienia:\n\n| Skała | Status |\n| łupek krystaliczny | ✅ przypisany (opis 1, foto C) |\n| wapień | ✅ przypisany (opis 2, foto B) |\n| glina | ❌ nie pojawia się w opisach - to skała osadowa luźna (niezlityfikowana), brak struktury krystalicznej, brak reakcji z HCl |\n| granit | ❌ nie pojawia się w opisach - magmowa głębinowa (plutonit), struktura gruboziarnista, brak łupliwości |\n| piaskowiec | ❌ nie pojawia się w opisach - osadowa klastyczna (okruchy kwarcu), brak reakcji z HCl |\n\nSpośród pięciu skał zadanie pokazuje tylko trzy na fotografiach (A, B, C). Trzecia fotografia (A) przedstawia jedną z pozostałych skał: granitut, glinę lub piaskowiec. Zadanie wymaga uzupełnienia tylko opisów 1 i 2 - zadanie do wypełnienia jest kompletne.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawne uzupełnienie **całej** tabeli: obie nazwy skał I obie litery fotografii jednocześnie.\n> - Wymagane dokładnie: wiersz 1: **łupek krystaliczny**, **C** | wiersz 2: **wapień**, **B**\n> - **0 pkt** - za każdą odpowiedź niepełną lub błędną - np. poprawna nazwa bez litery, lub poprawna litera bez nazwy, lub tylko jeden wiersz uzupełniony poprawnie.\n> - **Uwaga:** Klucz nie przyznaje punktów częściowych - albo cała tabela jest poprawna, albo 0 pkt.\n\n**Co musisz napisać, żeby dostać punkt:**\nWpisz dokładnie: *łupek krystaliczny* i *C* w pierwszym wierszu oraz *wapień* i *B* w drugim wierszu. Jedna pomyłka (np. \"łupek\" bez \"krystaliczny\") może nie być akceptowana - pisz pełną nazwę.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🪨 **Podział skał wg genezy:**\n> - **Magmowe** - głębinowe (plutonity): granit, sjenit, gabro; wylewne (wulkanity): bazalt, ryolit.\n> - **Osadowe** - okruchowe: piaskowiec, zlepieniec, glina; organiczne: wapień, węgiel kamienny; chemiczne: gips, anhydryt, sól kamienna.\n> - **Metamorficzne** (przeobrażone): łupek krystaliczny (z ilastych), marmur (z wapienia), kwarcyt (z piaskowca), gnejs (z granitu).\n\n> 🧪 **Test terenowy na wapień:** kilka kropel rozcieńczonego HCl na skałę → musowanie (\\(\\text{CO}_2\\)) = skała zawiera \\(\\text{CaCO}_3\\). Piaskowiec i glina nie reagują.\n\n> 🇵🇱 **Wapień w Polsce:** główne obszary występowania - **Wyżyna Krakowsko-Częstochowska** (Jura Polska, ostańce wapienne - Smolen, Olsztyn), **Wyżyna Lubelska** (opoki kredowe i wapienie), **Tatry** (wapienie triasowe i jurajskie - Tatry Zachodnie), **Góry Świętokrzyskie**.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Skała | Dlaczego NIE pasuje do opisu 1 (metamorficzna, łupliwość) |\n| Granit | Magmowa głębinowa - NIE jest metamorficzna. Brak łupliwości, struktura masywna jawnokrystaliczna (widoczne ziarna kwarcu, skaleni, miki). |\n| Piaskowiec | Osadowa okruchowa - NIE jest metamorficzna. Zbudowana z ziaren kwarcu spojonych lepiszczem, brak łupliwości krystalicznej. |\n| Glina | Osadowa luźna (niezlityfikowana) - brak struktury krystalicznej, brak łupliwości. |\n| Wapień | Osadowa organiczna - NIE metamorficzna, brak łupliwości. Reaguuje z HCl → pasuje do opisu 2, nie 1. |\n\n| Skała | Dlaczego NIE pasuje do opisu 2 (osadowa organiczna, reakcja z HCl, wyżyny) |\n| Piaskowiec | Osadowa, ale **okruchowa** (nie organiczna). NIE reaguje z HCl (brak \\(\\text{CaCO}_3\\)). |\n| Glina | Osadowa, ale okruchowa luźna. NIE reaguje z HCl. Typowa dla nizin, nie wyżyn. |\n| Granit | Magmowa - nie osadowa, nie organiczna. Typowy dla gór (Sudety, Tatry granitowe wschodnie). |\n| Łupek krystaliczny | Metamorficzna - nie osadowa, nie organiczna. NIE reaguje z HCl (brak węglanów). |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Nie pisz skrótowo \"łupek\" - oficjalna nazwa w kluczu to **łupek krystaliczny**. W Polsce mamy też łupki osadowe (łupki ilaste) - skróona forma może być niejasna dla egzaminatora.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Piaskowiec jest też skałą osadową, ale **okruchową** (nie organiczną) i NIE reaguje z kwasem solnym - to najczęstszy błąd: mylenie piaskowca z wapieniem przez uczniów. Kluczowy wyróżnik wapienia to właśnie reakcja z HCl.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** W tym zadaniu 1 punkt = cała tabela poprawna. Jeśli wpiszesz poprawną nazwę, ale pomylisz literę fotografii (np. napiszesz \"wapień, A\" zamiast \"wapień, B\") - dostaniesz **0 punktów**. Obydwa elementy każdego wiersza muszą być zgodne z kluczem.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-8.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 8.1. (0-1)
Na fotografiach przedstawiono trzy skały spośród wymienionych: glina, granit, łupek
krystaliczny, piaskowiec i wapień (kolejność nazw skał nie ma związku z kolejnością
fotografii). Skały poddano działaniu kwasu solnego, co zaprezentowano na fotografiach.
Rozpoznaj skały przedstawione opisem i uzupełnij tabelę. Wpisz obok opisów skał ich
nazwy oraz numery fotografii, na których te skały zostały przedstawione.
Opis skały
Nazwa skały
(dobierz z podanych)
Fotografia
(wpisz literę)
Skała przeobrażona o łuskowej budowie i dość
jednolitej barwie. Nie reaguje z kwasem solnym. Ten
rodzaj skały występuje m.in. w Sudetach i w podłożu
północno-wschodniej części Polski.
Skała osadowa, pochodzenia organicznego, dla której
charakterystyczna jest wyraźna reakcja z kwasem
solnym. Ten rodzaj skały występuje m.in. na niektórych
obszarach położonych w pasie wyżyn Polski.

","answer_text_html":"

Zadanie 8.1. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
5.1) Zdający opisuje skład mineralogiczny
skorupy ziemskiej, główne grupy i rodzaje
skał […].
Schemat punktowania
1 p. - za poprawne uzupełnienie całej tabeli.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Poprawne odpowiedzi
łupek krystaliczny, C
wapień, B

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Opis skały | Nazwa skały | Fotografia |
| Skała metamorficzna o strukturze krystalicznej, z wyraźną łupliwością (możliwość podziału na cienkie blaszki) | łupek krystaliczny | C |
| Skała osadowa, organiczna, reaguje z kwasem solnym (HCl), charakterystyczna dla obszarów wyżynnych Polski | wapień | B |

\n

Sposób 1 - rozpoznawanie skał po cechach diagnostycznych z opisu

\n
Opis 1 → łupek krystaliczny (foto C)
\n

Kluczowe cechy z opisu:

\n\n

Wniosek: opis 1 = łupek krystaliczny, fotografia C.

\n
Opis 2 → wapień (foto B)
\n

Kluczowe cechy z opisu:

\n\n

Wniosek: opis 2 = wapień, fotografia B.

\n

Sposób 2 - eliminacja pozostałych skał

\n

Sprawdźmy, co zostało po przypisaniu łupka i wapienia:

\n

| Skała | Status |
| łupek krystaliczny | ✅ przypisany (opis 1, foto C) |
| wapień | ✅ przypisany (opis 2, foto B) |
| glina | ❌ nie pojawia się w opisach - to skała osadowa luźna (niezlityfikowana), brak struktury krystalicznej, brak reakcji z HCl |
| granit | ❌ nie pojawia się w opisach - magmowa głębinowa (plutonit), struktura gruboziarnista, brak łupliwości |
| piaskowiec | ❌ nie pojawia się w opisach - osadowa klastyczna (okruchy kwarcu), brak reakcji z HCl |

\n

Spośród pięciu skał zadanie pokazuje tylko trzy na fotografiach (A, B, C). Trzecia fotografia (A) przedstawia jedną z pozostałych skał: granitut, glinę lub piaskowiec. Zadanie wymaga uzupełnienia tylko opisów 1 i 2 - zadanie do wypełnienia jest kompletne.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.1, max 1 pkt):
- 1 pkt - za poprawne uzupełnienie całej tabeli: obie nazwy skał I obie litery fotografii jednocześnie.
- Wymagane dokładnie: wiersz 1: łupek krystaliczny, C | wiersz 2: wapień, B
- 0 pkt - za każdą odpowiedź niepełną lub błędną - np. poprawna nazwa bez litery, lub poprawna litera bez nazwy, lub tylko jeden wiersz uzupełniony poprawnie.
- Uwaga: Klucz nie przyznaje punktów częściowych - albo cała tabela jest poprawna, albo 0 pkt.
\n

Co musisz napisać, żeby dostać punkt:
Wpisz dokładnie: łupek krystaliczny i C w pierwszym wierszu oraz wapień i B w drugim wierszu. Jedna pomyłka (np. "łupek" bez "krystaliczny") może nie być akceptowana - pisz pełną nazwę.

\n

Wzory i referencje

\n
🪨 Podział skał wg genezy:
- Magmowe - głębinowe (plutonity): granit, sjenit, gabro; wylewne (wulkanity): bazalt, ryolit.
- Osadowe - okruchowe: piaskowiec, zlepieniec, glina; organiczne: wapień, węgiel kamienny; chemiczne: gips, anhydryt, sól kamienna.
- Metamorficzne (przeobrażone): łupek krystaliczny (z ilastych), marmur (z wapienia), kwarcyt (z piaskowca), gnejs (z granitu).
\n
🧪 Test terenowy na wapień: kilka kropel rozcieńczonego HCl na skałę → musowanie (CO2) = skała zawiera CaCO3. Piaskowiec i glina nie reagują.
\n
🇵🇱 Wapień w Polsce: główne obszary występowania - Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (Jura Polska, ostańce wapienne - Smolen, Olsztyn), Wyżyna Lubelska (opoki kredowe i wapienie), Tatry (wapienie triasowe i jurajskie - Tatry Zachodnie), Góry Świętokrzyskie.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Skała | Dlaczego NIE pasuje do opisu 1 (metamorficzna, łupliwość) |
| Granit | Magmowa głębinowa - NIE jest metamorficzna. Brak łupliwości, struktura masywna jawnokrystaliczna (widoczne ziarna kwarcu, skaleni, miki). |
| Piaskowiec | Osadowa okruchowa - NIE jest metamorficzna. Zbudowana z ziaren kwarcu spojonych lepiszczem, brak łupliwości krystalicznej. |
| Glina | Osadowa luźna (niezlityfikowana) - brak struktury krystalicznej, brak łupliwości. |
| Wapień | Osadowa organiczna - NIE metamorficzna, brak łupliwości. Reaguuje z HCl → pasuje do opisu 2, nie 1. |

\n

| Skała | Dlaczego NIE pasuje do opisu 2 (osadowa organiczna, reakcja z HCl, wyżyny) |
| Piaskowiec | Osadowa, ale okruchowa (nie organiczna). NIE reaguje z HCl (brak CaCO3). |
| Glina | Osadowa, ale okruchowa luźna. NIE reaguje z HCl. Typowa dla nizin, nie wyżyn. |
| Granit | Magmowa - nie osadowa, nie organiczna. Typowy dla gór (Sudety, Tatry granitowe wschodnie). |
| Łupek krystaliczny | Metamorficzna - nie osadowa, nie organiczna. NIE reaguje z HCl (brak węglanów). |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga 1: Nie pisz skrótowo "łupek" - oficjalna nazwa w kluczu to łupek krystaliczny. W Polsce mamy też łupki osadowe (łupki ilaste) - skróona forma może być niejasna dla egzaminatora.
\n
⚠️ Uwaga 2: Piaskowiec jest też skałą osadową, ale okruchową (nie organiczną) i NIE reaguje z kwasem solnym - to najczęstszy błąd: mylenie piaskowca z wapieniem przez uczniów. Kluczowy wyróżnik wapienia to właśnie reakcja z HCl.
\n
⚠️ Uwaga 3: W tym zadaniu 1 punkt = cała tabela poprawna. Jeśli wpiszesz poprawną nazwę, ale pomylisz literę fotografii (np. napiszesz "wapień, A" zamiast "wapień, B") - dostaniesz 0 punktów. Obydwa elementy każdego wiersza muszą być zgodne z kluczem.
"}]}