{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/8.2","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"8.2","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.2. (0-2)\nSkała magmowa przedstawiona na jednej z fotografii, występująca m.in. w Sudetach, ma\nstrukturę świadczącą o jej genezie.\nWpisz nazwę właściwego rodzaju struktury tej skały. Wyjaśnij powstawanie skały\nmagmowej o strukturze widocznej na fotografii.\nStruktura (jawnokrystaliczna / skrytokrystaliczna)\nWyjaśnienie:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n6.\n7.\n8.1.\n8.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.2. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n5.1) Zdający opisuje skład mineralogiczny\nskorupy ziemskiej, główne grupy i rodzaje\nskał […].\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie poprawnej nazwy struktury skały oraz poprawne wyjaśnienie uwzględniające\ngłębinową genezę skały i powolną krystalizację jej składników.\n1 p. - za podanie poprawnej nazwy struktury skały oraz uwzględnienie w wyjaśnieniu głębinowej\ngenezy skały albo powolnej krystalizacji jej składników.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPoprawna odpowiedź\njawnokrystaliczna\nPrzykładowe wyjaśnienie\nSkała powstaje w wyniku zastygania magmy w skorupie ziemskiej, głęboko pod powierzchnią\nZiemi. W takich warunkach, w odpowiedniej temperaturze, zachodzi powolna krystalizacja\nminerałów. Dzięki powolnej krystalizacji powstaje skała zbudowana z dużych, dobrze\nwidocznych minerałów.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Struktura:** jawnokrystaliczna\n\n**Wyjaśnienie:** Skała powstaje wskutek zastygania magmy głęboko w skorupie ziemskiej. W takich warunkach, pod dużym ciśnieniem i w wysokiej, ale powoli malejącej temperaturze, zachodzi **powolna krystalizacja minerałów**, dzięki czemu tworzą się duże, dobrze widoczne gołym okiem kryształy.\n\n## Sposób 1 - rozumowanie przez genezę skały (plutonizm)\n\nWskazówka z treści zadania: skała **magmowa**, występuje w **Sudetach**, ma strukturę **jawnokrystaliczną**. To klasyczna cecha skał **plutonicznych (głębinowych)** - w Sudetach jest to przede wszystkim **granit** (Karkonosze, Strzelin).\n\n**Krok 1 - gdzie zastyga magma?**\nMagma, która nie wydostaje się na powierzchnię, zastyguje **głęboko w skorupie ziemskiej** (kilka do kilkunastu km pod powierzchnią). Takie skały nazywamy **intruzjami** (plutonami).\n\n**Krok 2 - jak szybko zastyga?**\nGłęboko pod ziemią magma jest otoczona gorącymi skałami. Temperatura otoczenia spada bardzo wolno, więc magma stygnie i krystalizuje **powoli - przez miliony lat**.\n\n**Krok 3 - jaki efekt daje powolna krystalizacja?**\nPrzy powolnym stygnięciu atomy mają wystarczająco dużo czasu, by układać się w regularne sieci krystaliczne i tworzyć **duże, widoczne gołym okiem minerały** (np. kwarc, skaleń, mika). Stąd nazwa: struktura **jawnokrystaliczna** (kryształy jawne = widoczne).\n\n> **Wniosek:** głęboka geneza (płaszcz/skorupa ziemska) + powolna krystalizacja = struktura jawnokrystaliczna.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez kontrast ze skałami wylewmymi\n\nAby upewnić się, że rozumiemy zależność, zestawmy dwie sytuacje:\n\n| Cecha | Skała głębinowa (plutonit) | Skała wylewna (wulkanit) |\n| Miejsce zastygania | Głęboko w skorupie | Na powierzchni (lawa) |\n| Szybkość stygnięcia | Bardzo **powolna** | Szybka |\n| Wielkość kryształów | **Duże** (widoczne) | Małe / niewidoczne |\n| Struktura | **Jawnokrystaliczna** | Skrytokrystaliczna / szklista |\n| Przykład (Sudety) | **Granit** (Karkonosze) | Bazalt, ryolit |\n\nSkała z zadania → duże kryształy → zastygała wolno → **głębinowa** → struktura **jawnokrystaliczna**. ✓\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.2, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - za **podanie poprawnej nazwy struktury** (jawnokrystaliczna) ORAZ **wyjaśnienie uwzględniające oba elementy**: (1) głębinową genezę skały i (2) powolną krystalizację jej składników.\n> - **1 pkt** - za podanie poprawnej nazwy struktury ORAZ uwzględnienie w wyjaśnieniu **tylko jednego** z dwóch elementów: albo głębinowej genezy, albo powolnej krystalizacji - ale nie obu.\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niespełniającą powyższych kryteriów (np. brak nazwy struktury, błędna nazwa, wyjaśnienie ogólnikowe bez odniesienia do genezy/krystalizacji).\n\n> **Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 punkty:**\n> 1. Słowo **„jawnokrystaliczna\"** (ewentualnie „wielkokrystaliczna\" - sprawdź, czy klucz akceptuje; bezpieczniej użyć dokładnie tego terminu).\n> 2. Zdanie o **głębokości** - np. „głęboko w skorupie ziemskiej\", „wewnątrz Ziemi\", „z dala od powierzchni\".\n> 3. Zdanie o **powolnej krystalizacji** - np. „powolne stygnięcie\", „powolna krystalizacja minerałów\", „magma stygnie powoli\".\n\n> **Akceptowane warianty nazwy struktury:** jawnokrystaliczna, wielkokrystaliczna, pełnokrystaliczna (zależy od klucza - jawnokrystaliczna jest najczęściej podawana jako wzorcowa).\n>\n> **Wykluczone / niewystarczające:** „krystaliczna\" (bez dookreślenia), „ziarnista\", samo „głębinowa\" bez wyjaśnienia skrystalizowania.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌋 **Podział skał magmowych wg miejsca zastygania:**\n> - **Plutoniczne (głębinowe)** - intruzje; struktura jawnokrystaliczna; przykłady: granit, sjenit, gabro, dioryt.\n> - **Wylewne (wulkaniczne)** - lawy i tufy; struktura skrytokrystaliczna lub szklista; przykłady: bazalt, ryolit, andezyt.\n> - **Żyłowe (subwulkaniczne)** - pośrednia głębokość; struktura porfirowa (duże kryształy w drobnym tle).\n\n> 🏔️ **Sudety - skały magmowe:**\n> Masyw Karkonoszy = **granit karkonoski** (intruzja hercyńska, ok. 310 mln lat). Granitoidy spotykamy też w Górach Sowich, Masywie Śnieżnika, Ziemi Strzelińskiej. To klasyczny przykład skały plutonicz­nej z widocznym gołym okiem kwarcem, skaleniem potasowym i muskowitem/biotytem.\n\n> 📐 **Nie ma wzoru matematycznego** - to zadanie opisowo-wyjaśniające z zakresu petrografii (nauka o skałach). Wystarczy zrozumienie procesu krystalizacji magmy.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna nazwa struktury | Treść | Dlaczego błędna |\n| skrytokrystaliczna | kryształy zbyt małe, by zobaczyć gołym okiem | Dotyczy skał **wylewnych** (bazalt, ryolit) - magma stygnie szybko na powierzchni, kryształy nie zdążą urosnąć |\n| szklista (amorficzna) | brak struktury krystalicznej | Dotyczy obsydianu - skrajnie szybkie stygnięcie (np. kontakt lawy z wodą); kryształy w ogóle nie powstają |\n| porfirowa | duże kryształy w drobnym tle | Skały żyłowe / subwulkaniczne - dwuetapowe stygnięcie; nie jest to skała typowo głębinowa |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Uczniowie mylą „jawnokrystaliczną\" ze „skrytokrystaliczną\" - zapamiętaj: **jawno** = **widać** kryształy (duże) = skała głębinowa (wolne stygnięcie). **Skryto** = kryształy **ukryte** (za małe) = skała wylewna (szybkie stygnięcie).\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Nie wystarczy napisać tylko „skała magmowa głębinowa\" - klucz CKE wymaga wyraźnego powiązania z **powolną krystalizacją**. Brak tego słowa → max 1 pkt zamiast 2.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Treść zadania wspomina „porowatą strukturę\" - to pomyłka w treści (literówka/błąd skanowania); skały jawnokrystaliczne (granity) **nie są porowate** - to cecha pumeksu czy tufu wulkanicznego. Odpowiedz zgodnie z kluczem CKE: **jawnokrystaliczna** + głęboka geneza + powolna krystalizacja.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-8.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 8.2. (0-2)
Skała magmowa przedstawiona na jednej z fotografii, występująca m.in. w Sudetach, ma
strukturę świadczącą o jej genezie.
Wpisz nazwę właściwego rodzaju struktury tej skały. Wyjaśnij powstawanie skały
magmowej o strukturze widocznej na fotografii.
Struktura (jawnokrystaliczna / skrytokrystaliczna)
Wyjaśnienie:
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
6.
7.
8.1.
8.2.
Maks. liczba pkt
1
1
1
2
Uzyskana liczba pkt
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 8.2. (0-2)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
5.1) Zdający opisuje skład mineralogiczny
skorupy ziemskiej, główne grupy i rodzaje
skał […].
Schemat punktowania
2 p. - za podanie poprawnej nazwy struktury skały oraz poprawne wyjaśnienie uwzględniające
głębinową genezę skały i powolną krystalizację jej składników.
1 p. - za podanie poprawnej nazwy struktury skały oraz uwzględnienie w wyjaśnieniu głębinowej
genezy skały albo powolnej krystalizacji jej składników.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.
Poprawna odpowiedź
jawnokrystaliczna
Przykładowe wyjaśnienie
Skała powstaje w wyniku zastygania magmy w skorupie ziemskiej, głęboko pod powierzchnią
Ziemi. W takich warunkach, w odpowiedniej temperaturze, zachodzi powolna krystalizacja
minerałów. Dzięki powolnej krystalizacji powstaje skała zbudowana z dużych, dobrze
widocznych minerałów.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Struktura: jawnokrystaliczna

\n

Wyjaśnienie: Skała powstaje wskutek zastygania magmy głęboko w skorupie ziemskiej. W takich warunkach, pod dużym ciśnieniem i w wysokiej, ale powoli malejącej temperaturze, zachodzi powolna krystalizacja minerałów, dzięki czemu tworzą się duże, dobrze widoczne gołym okiem kryształy.

\n

Sposób 1 - rozumowanie przez genezę skały (plutonizm)

\n

Wskazówka z treści zadania: skała magmowa, występuje w Sudetach, ma strukturę jawnokrystaliczną. To klasyczna cecha skał plutonicznych (głębinowych) - w Sudetach jest to przede wszystkim granit (Karkonosze, Strzelin).

\n

Krok 1 - gdzie zastyga magma?
Magma, która nie wydostaje się na powierzchnię, zastyguje głęboko w skorupie ziemskiej (kilka do kilkunastu km pod powierzchnią). Takie skały nazywamy intruzjami (plutonami).

\n

Krok 2 - jak szybko zastyga?
Głęboko pod ziemią magma jest otoczona gorącymi skałami. Temperatura otoczenia spada bardzo wolno, więc magma stygnie i krystalizuje powoli - przez miliony lat.

\n

Krok 3 - jaki efekt daje powolna krystalizacja?
Przy powolnym stygnięciu atomy mają wystarczająco dużo czasu, by układać się w regularne sieci krystaliczne i tworzyć duże, widoczne gołym okiem minerały (np. kwarc, skaleń, mika). Stąd nazwa: struktura jawnokrystaliczna (kryształy jawne = widoczne).

\n
Wniosek: głęboka geneza (płaszcz/skorupa ziemska) + powolna krystalizacja = struktura jawnokrystaliczna.
\n

Sposób 2 - weryfikacja przez kontrast ze skałami wylewmymi

\n

Aby upewnić się, że rozumiemy zależność, zestawmy dwie sytuacje:

\n

| Cecha | Skała głębinowa (plutonit) | Skała wylewna (wulkanit) |
| Miejsce zastygania | Głęboko w skorupie | Na powierzchni (lawa) |
| Szybkość stygnięcia | Bardzo powolna | Szybka |
| Wielkość kryształów | Duże (widoczne) | Małe / niewidoczne |
| Struktura | Jawnokrystaliczna | Skrytokrystaliczna / szklista |
| Przykład (Sudety) | Granit (Karkonosze) | Bazalt, ryolit |

\n

Skała z zadania → duże kryształy → zastygała wolno → głębinowa → struktura jawnokrystaliczna. ✓

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.2, max 2 pkt):
- 2 pkt - za podanie poprawnej nazwy struktury (jawnokrystaliczna) ORAZ wyjaśnienie uwzględniające oba elementy: (1) głębinową genezę skały i (2) powolną krystalizację jej składników.
- 1 pkt - za podanie poprawnej nazwy struktury ORAZ uwzględnienie w wyjaśnieniu tylko jednego z dwóch elementów: albo głębinowej genezy, albo powolnej krystalizacji - ale nie obu.
- 0 pkt - za odpowiedź niespełniającą powyższych kryteriów (np. brak nazwy struktury, błędna nazwa, wyjaśnienie ogólnikowe bez odniesienia do genezy/krystalizacji).
\n
Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 punkty:
1. Słowo „jawnokrystaliczna" (ewentualnie „wielkokrystaliczna" - sprawdź, czy klucz akceptuje; bezpieczniej użyć dokładnie tego terminu).
2. Zdanie o głębokości - np. „głęboko w skorupie ziemskiej", „wewnątrz Ziemi", „z dala od powierzchni".
3. Zdanie o powolnej krystalizacji - np. „powolne stygnięcie", „powolna krystalizacja minerałów", „magma stygnie powoli".
\n
Akceptowane warianty nazwy struktury: jawnokrystaliczna, wielkokrystaliczna, pełnokrystaliczna (zależy od klucza - jawnokrystaliczna jest najczęściej podawana jako wzorcowa).

Wykluczone / niewystarczające: „krystaliczna" (bez dookreślenia), „ziarnista", samo „głębinowa" bez wyjaśnienia skrystalizowania.
\n

Wzory i referencje

\n
🌋 Podział skał magmowych wg miejsca zastygania:
- Plutoniczne (głębinowe) - intruzje; struktura jawnokrystaliczna; przykłady: granit, sjenit, gabro, dioryt.
- Wylewne (wulkaniczne) - lawy i tufy; struktura skrytokrystaliczna lub szklista; przykłady: bazalt, ryolit, andezyt.
- Żyłowe (subwulkaniczne) - pośrednia głębokość; struktura porfirowa (duże kryształy w drobnym tle).
\n
🏔️ Sudety - skały magmowe:
Masyw Karkonoszy = granit karkonoski (intruzja hercyńska, ok. 310 mln lat). Granitoidy spotykamy też w Górach Sowich, Masywie Śnieżnika, Ziemi Strzelińskiej. To klasyczny przykład skały plutonicz­nej z widocznym gołym okiem kwarcem, skaleniem potasowym i muskowitem/biotytem.
\n
📐 Nie ma wzoru matematycznego - to zadanie opisowo-wyjaśniające z zakresu petrografii (nauka o skałach). Wystarczy zrozumienie procesu krystalizacji magmy.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Błędna nazwa struktury | Treść | Dlaczego błędna |
| skrytokrystaliczna | kryształy zbyt małe, by zobaczyć gołym okiem | Dotyczy skał wylewnych (bazalt, ryolit) - magma stygnie szybko na powierzchni, kryształy nie zdążą urosnąć |
| szklista (amorficzna) | brak struktury krystalicznej | Dotyczy obsydianu - skrajnie szybkie stygnięcie (np. kontakt lawy z wodą); kryształy w ogóle nie powstają |
| porfirowa | duże kryształy w drobnym tle | Skały żyłowe / subwulkaniczne - dwuetapowe stygnięcie; nie jest to skała typowo głębinowa |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Pułapka 1: Uczniowie mylą „jawnokrystaliczną" ze „skrytokrystaliczną" - zapamiętaj: jawno = widać kryształy (duże) = skała głębinowa (wolne stygnięcie). Skryto = kryształy ukryte (za małe) = skała wylewna (szybkie stygnięcie).
\n
⚠️ Pułapka 2: Nie wystarczy napisać tylko „skała magmowa głębinowa" - klucz CKE wymaga wyraźnego powiązania z powolną krystalizacją. Brak tego słowa → max 1 pkt zamiast 2.
\n
⚠️ Pułapka 3: Treść zadania wspomina „porowatą strukturę" - to pomyłka w treści (literówka/błąd skanowania); skały jawnokrystaliczne (granity) nie są porowate - to cecha pumeksu czy tufu wulkanicznego. Odpowiedz zgodnie z kluczem CKE: jawnokrystaliczna + głęboka geneza + powolna krystalizacja.
"}]}