{"id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/9.1","paper_id":"geografia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"9.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nNa mapie 1. przedstawiono przebieg głównych dolin podczwartorzędowych w Polsce\nna tle współczesnej sieci rzecznej, a na mapie 2. - zasięgi najważniejszych zlodowaceń\nplejstoceńskich. Literą X wskazano wybrany obszar w Polsce, wyznaczony zasięgami dwóch\nzlodowaceń.\nNa podstawie: J. Kondracki, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 1967.\nNa podstawie: A. Richling, K. Ostaszewska, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 2005.\nW północno-wschodniej Polsce grubość osadów plejstoceńskich miejscami przekracza 200 m\ni jest dużo większa niż na wielu innych obszarach Polski.\nUzasadnij, dlaczego w południowo-wschodniej Polsce na obszarze oznaczonym literą X\ngrubość osadów plejstoceńskich jest mniejsza niż w północno-wschodniej Polsce.\nX\n1.\n2.\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy\nśrodowiska przyrodniczego […] na\npodstawie mapy […] tematycznej.\n5.2) Zdający charakteryzuje […]\nzlodowacenia […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne uzasadnienie uwzględniające mniejszą liczbę zlodowaceń lub większy\nstopień denudacji osadów polodowcowych lub mniej korzystne warunki do akumulacji\nosadów na obszarze oznaczonym literą X niż w północno-wschodniej Polsce.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n Obszar oznaczony literą X był objęty jednym zlodowaceniem, a obszar północno-\n-wschodniej Polski - wszystkimi głównymi zlodowaceniami plejstoceńskimi na obszarze\nPolski, co sprzyjało nagromadzeniu osadów polodowcowych o większej miąższości.\n Na obszarze oznaczonym literą X starsze osady polodowcowe w dużym stopniu uległy\ndenudacji, a na obszarze północno-wschodniej Polski występują osady, które zostały\nnaniesione przez lądolód podczas najmłodszego zlodowacenia i uległy denudacji w małym\nstopniu.\n Ze względu na ukształtowanie podłoża na obszarze oznaczonym literą X istniały mniej\nkorzystne warunki do akumulacji osadów polodowcowych niż na obszarze północno-\n-wschodniej Polski, charakteryzującym się obecnością dużych dolin rzecznych, w których\nmogły być gromadzone osady polodowcowe.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPółnocno-wschodnia Polska była objęta **wszystkimi głównymi zlodowaceniami plejstoceńskimi**, a jej osady polodowcowe - zwłaszcza te naniesione przez zlodowacenie bałtyckie - uległy denudacji w minimalnym stopniu. Obszar X (objęty tylko jednym zlodowaceniem lub starszymi zlodowaceniami) ma cieńsze osady, bo były one dłużej erodowane lub było mniej epizodów akumulacji.\n\n## Sposób 1 - Liczba zlodowaceń i wielokrotna akumulacja materiału\n\n**Krok 1. Odczytaj z mapy 2 zasięgi zlodowaceń.**\n\nZ mapy wynika, że:\n- Zlodowacenie **południowopolskie** objęło niemal cały obszar Polski.\n- Zlodowacenie **środkowopolskie** sięgało z grubsza do środkowej części kraju.\n- Zlodowacenie **bałtyckie** (najmłodsze) objęło tylko **północną i północno-wschodnią Polskę**.\n\nObszar X (zaznaczony na pograniczu zasięgów dwóch zlodowaceń) był przykryty lądolodem tylko raz lub dwukrotnie - w odróżnieniu od NE Polski, którą lądolód przykrył **trzykrotnie**.\n\n**Krok 2. Każde zlodowacenie = kolejna warstwa osadów.**\n\nPodczas każdego zlodowacenia lądolód transportował i deponował ogromne ilości materiału: glin zwałowych, żwirów, piasków. Przy trzech kolejnych nasunięciach lądolodu w NE Polsce materiał polodowcowy **nawarstwiał się**, osiągając łącznie ponad 200 m miąższości.\n\n**Krok 3. Wiek osadów a stopień ich zniszczenia.**\n\nObszary objęte jedynie starszymi zlodowaceniami (np. tylko południowopolskim) miały bardzo długi czas na **denudację** - erozję rzeczną, spłukiwanie, wietrzenie. Przez dziesiątki tysięcy lat procesy egzogeniczne rozmyły i wywlekły znaczną część osadów glacjalnych. W NE Polsce osady bałtyckie mają zaledwie kilka-kilkanaście tysięcy lat - zbyt mało, by denudacja zdążyła je poważnie naruszyć.\n\n**Wniosek:** Grubość osadów plejstoceńskich w NE Polsce jest duża, bo **wielokrotna akumulacja** (3 zlodowacenia) + **młody wiek** ostatnich osadów (małe zniszczenie przez denudację) = duża miąższość.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez ukształtowanie podłoża (warunki akumulacji)\n\nUzupełniające wyjaśnienie: mapa 1 pokazuje **doliny podczwartorzędowe** (wgłębienia w podłożu skalnym sprzed plejstocenu). W NE Polsce istniały rozległe i głębokie doliny w podłożu, które stanowiły naturalne **baseny akumulacyjne** - materiał polodowcowy wypełniał je warstwami przy kolejnych zlodowaceniach. Tam, gdzie podłoże było bardziej wypukłe lub nachylone (obszar X), osady nie gromadziły się tak efektywnie i były łatwiej usuwane przez wody roztopowe.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawne uzasadnienie uwzględniające **co najmniej jedno** z poniższych:\n> 1. Mniejszą liczbę zlodowaceń na obszarze X niż w NE Polsce (lub: NE Polska objęta wszystkimi głównymi zlodowaceniami → więcej epizodów akumulacji).\n> 2. Większy stopień denudacji osadów polodowcowych na obszarze X (starsze osady, dłużej erodowane).\n> 3. Mniej korzystne warunki do akumulacji na obszarze X niż w NE Polsce (brak głębokich dolin podczwartorzędowych jako basenów sedymentacyjnych).\n> - **0 pkt** - za odpowiedź ogólnikową (np. \"bo było więcej lodu\") bez konkretnego mechanizmu.\n> - **Akceptowane warianty:** \"więcej zlodowaceń\", \"wszystkie zlodowacenia\", \"lądolód nasuwał się trzykrotnie\", \"osady bałtyckie są najmłodsze i najmniej zniszczone\".\n> - **Wykluczone:** same stwierdzenia o \"grubszym lądolodzie\" bez odwołania do liczby nasunięć lub denudacji.\n\n**Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:**\nWystarczy jedno z trzech wyjaśnień. Najłatwiejsze i najczęściej akceptowane: *\"NE Polska była objęta wszystkimi zlodowaceniami, obszar X - tylko jednym/dwoma, więc nagromadzono tam mniej materiału.\"* Nie musisz wymieniać wszystkich trzech mechanizmów.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🧊 **Geomorfologia glacjalna - akumulacja lądolodowa.** Lądolód podczas nasuwania i wycofywania się deponuje: **glinę zwałową** (till), żwiry i piaski fluwioglacjalne, muły zastoiskowe. Każde kolejne nasunięcie dokłada nową warstwę nad wcześniejszymi osadami.\n\n> 🗺️ **Zasięgi zlodowaceń plejstoceńskich w Polsce (mapa 2):**\n> - Zlodowacenie **bałtyckie** (Wisły) - NE i N Polska; osady o wieku ~20 000-14 000 lat BP.\n> - Zlodowacenie **środkowopolskie** - do środkowej i wschodniej Polski.\n> - Zlodowacenie **południowopolskie** - zasięg maksymalny, niemal cały kraj.\n>\n> NE Polska leżała w zasięgu wszystkich trzech. Obszar X (oznaczony na granicy zasięgów) był objęty tylko jednym lub dwoma zlodowaceniami.\n\n> ⛰️ **Denudacja** - ogół procesów niszczących rzeźbę (erozja, zwietrzewanie, spłukiwanie). Im starsze osady, tym dłuższy czas działania denudacji i tym mniejsza zachowana miąższość. Osady polodowcowe NE Polski to głównie utwory zlodowacenia bałtyckiego - praktycznie niezmienione od deglacjacji.\n\n> 🏞️ **Doliny podczwartorzędowe (mapa 1)** - głęboko wcięte wgłębienia w paleozoicznym lub mezozoicznym podłożu skalnym, wypełnione następnie osadami plejstoceńskimi. Pełniły rolę \"mis\" gromadzących materiał polodowcowy i fluwioglacjalny.\n\nW tym zadaniu nie ma wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z geomorfologii glacjalnej i umiejętność odczytania mapy tematycznej.\n\n## Dlaczego typowe błędne odpowiedzi nie zdobywają punktu\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego 0 pkt |\n| \"Bo w NE Polsce był grubszy lódolód\" | Nie wyjaśnia mechanizmu nagromadzenia osadów - miąższość lądolodu ≠ miąższość osadów; brak związku z liczbą nasunięć. |\n| \"Bo klimat był zimniejszy na NE\" | Temperatura nie determinuje bezpośrednio miąższości osadów; odpowiedź nie odnosi się do liczby zlodowaceń ani denudacji. |\n| \"Bo w NE jest więcej jezior polodowcowych\" | Nie wyjaśnia miąższości osadów - jeziora to formy powierzchniowe, nie sedymentologiczne. |\n| \"Bo NE Polska jest bardziej na północ\" | Zbyt ogólne; brak powiązania z zasięgiem zlodowaceń lub denudacją. |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Pytanie brzmi o **osady plejstoceńskie** (polodowcowe), nie o rzeźbę terenu ani o wysokości. Nie piszemy o \"wyższym terenie\" czy \"bardziej górzystym krajobrazie\" - odpowiadamy przez pryzmat sedymentologii i historii glacjalnej.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Obszar X to **nie** \"cała środkowa Polska\" - z mapy 2 wynika, że leży na granicy zasięgów zlodowaceń. Musisz odczytać, ile zlodowaceń go objęło, i porównać z NE Polską.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Klucz CKE akceptuje **jedno wystarczające uzasadnienie** - nie musisz podawać wszystkich trzech. Wybierz to, które potrafisz najlepiej uzasadnić odwołując się do map.","image":"img/geografia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-9.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 9.1. (0-1)
Na mapie 1. przedstawiono przebieg głównych dolin podczwartorzędowych w Polsce
na tle współczesnej sieci rzecznej, a na mapie 2. - zasięgi najważniejszych zlodowaceń
plejstoceńskich. Literą X wskazano wybrany obszar w Polsce, wyznaczony zasięgami dwóch
zlodowaceń.
Na podstawie: J. Kondracki, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 1967.
Na podstawie: A. Richling, K. Ostaszewska, Geografia fizyczna Polski, Warszawa 2005.
W północno-wschodniej Polsce grubość osadów plejstoceńskich miejscami przekracza 200 m
i jest dużo większa niż na wielu innych obszarach Polski.
Uzasadnij, dlaczego w południowo-wschodniej Polsce na obszarze oznaczonym literą X
grubość osadów plejstoceńskich jest mniejsza niż w północno-wschodniej Polsce.
X
1.
2.
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 9.1. (0-1)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej
[…].
IV etap edukacyjny
1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy
środowiska przyrodniczego […] na
podstawie mapy […] tematycznej.
5.2) Zdający charakteryzuje […]
zlodowacenia […].
Schemat punktowania
1 p. - za poprawne uzasadnienie uwzględniające mniejszą liczbę zlodowaceń lub większy
stopień denudacji osadów polodowcowych lub mniej korzystne warunki do akumulacji
osadów na obszarze oznaczonym literą X niż w północno-wschodniej Polsce.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowe odpowiedzi
 Obszar oznaczony literą X był objęty jednym zlodowaceniem, a obszar północno-
-wschodniej Polski - wszystkimi głównymi zlodowaceniami plejstoceńskimi na obszarze
Polski, co sprzyjało nagromadzeniu osadów polodowcowych o większej miąższości.
 Na obszarze oznaczonym literą X starsze osady polodowcowe w dużym stopniu uległy
denudacji, a na obszarze północno-wschodniej Polski występują osady, które zostały
naniesione przez lądolód podczas najmłodszego zlodowacenia i uległy denudacji w małym
stopniu.
 Ze względu na ukształtowanie podłoża na obszarze oznaczonym literą X istniały mniej
korzystne warunki do akumulacji osadów polodowcowych niż na obszarze północno-
-wschodniej Polski, charakteryzującym się obecnością dużych dolin rzecznych, w których
mogły być gromadzone osady polodowcowe.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Północno-wschodnia Polska była objęta wszystkimi głównymi zlodowaceniami plejstoceńskimi, a jej osady polodowcowe - zwłaszcza te naniesione przez zlodowacenie bałtyckie - uległy denudacji w minimalnym stopniu. Obszar X (objęty tylko jednym zlodowaceniem lub starszymi zlodowaceniami) ma cieńsze osady, bo były one dłużej erodowane lub było mniej epizodów akumulacji.

\n

Sposób 1 - Liczba zlodowaceń i wielokrotna akumulacja materiału

\n

Krok 1. Odczytaj z mapy 2 zasięgi zlodowaceń.

\n

Z mapy wynika, że:

\n\n

Obszar X (zaznaczony na pograniczu zasięgów dwóch zlodowaceń) był przykryty lądolodem tylko raz lub dwukrotnie - w odróżnieniu od NE Polski, którą lądolód przykrył trzykrotnie.

\n

Krok 2. Każde zlodowacenie = kolejna warstwa osadów.

\n

Podczas każdego zlodowacenia lądolód transportował i deponował ogromne ilości materiału: glin zwałowych, żwirów, piasków. Przy trzech kolejnych nasunięciach lądolodu w NE Polsce materiał polodowcowy nawarstwiał się, osiągając łącznie ponad 200 m miąższości.

\n

Krok 3. Wiek osadów a stopień ich zniszczenia.

\n

Obszary objęte jedynie starszymi zlodowaceniami (np. tylko południowopolskim) miały bardzo długi czas na denudację - erozję rzeczną, spłukiwanie, wietrzenie. Przez dziesiątki tysięcy lat procesy egzogeniczne rozmyły i wywlekły znaczną część osadów glacjalnych. W NE Polsce osady bałtyckie mają zaledwie kilka-kilkanaście tysięcy lat - zbyt mało, by denudacja zdążyła je poważnie naruszyć.

\n

Wniosek: Grubość osadów plejstoceńskich w NE Polsce jest duża, bo wielokrotna akumulacja (3 zlodowacenia) + młody wiek ostatnich osadów (małe zniszczenie przez denudację) = duża miąższość.

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez ukształtowanie podłoża (warunki akumulacji)

\n

Uzupełniające wyjaśnienie: mapa 1 pokazuje doliny podczwartorzędowe (wgłębienia w podłożu skalnym sprzed plejstocenu). W NE Polsce istniały rozległe i głębokie doliny w podłożu, które stanowiły naturalne baseny akumulacyjne - materiał polodowcowy wypełniał je warstwami przy kolejnych zlodowaceniach. Tam, gdzie podłoże było bardziej wypukłe lub nachylone (obszar X), osady nie gromadziły się tak efektywnie i były łatwiej usuwane przez wody roztopowe.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9.1, max 1 pkt):
- 1 pkt - za poprawne uzasadnienie uwzględniające co najmniej jedno z poniższych:
1. Mniejszą liczbę zlodowaceń na obszarze X niż w NE Polsce (lub: NE Polska objęta wszystkimi głównymi zlodowaceniami → więcej epizodów akumulacji).
2. Większy stopień denudacji osadów polodowcowych na obszarze X (starsze osady, dłużej erodowane).
3. Mniej korzystne warunki do akumulacji na obszarze X niż w NE Polsce (brak głębokich dolin podczwartorzędowych jako basenów sedymentacyjnych).
- 0 pkt - za odpowiedź ogólnikową (np. "bo było więcej lodu") bez konkretnego mechanizmu.
- Akceptowane warianty: "więcej zlodowaceń", "wszystkie zlodowacenia", "lądolód nasuwał się trzykrotnie", "osady bałtyckie są najmłodsze i najmniej zniszczone".
- Wykluczone: same stwierdzenia o "grubszym lądolodzie" bez odwołania do liczby nasunięć lub denudacji.
\n

Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:
Wystarczy jedno z trzech wyjaśnień. Najłatwiejsze i najczęściej akceptowane: "NE Polska była objęta wszystkimi zlodowaceniami, obszar X - tylko jednym/dwoma, więc nagromadzono tam mniej materiału." Nie musisz wymieniać wszystkich trzech mechanizmów.

\n

Wzory i referencje

\n
🧊 Geomorfologia glacjalna - akumulacja lądolodowa. Lądolód podczas nasuwania i wycofywania się deponuje: glinę zwałową (till), żwiry i piaski fluwioglacjalne, muły zastoiskowe. Każde kolejne nasunięcie dokłada nową warstwę nad wcześniejszymi osadami.
\n
🗺️ Zasięgi zlodowaceń plejstoceńskich w Polsce (mapa 2):
- Zlodowacenie bałtyckie (Wisły) - NE i N Polska; osady o wieku ~20 000-14 000 lat BP.
- Zlodowacenie środkowopolskie - do środkowej i wschodniej Polski.
- Zlodowacenie południowopolskie - zasięg maksymalny, niemal cały kraj.

NE Polska leżała w zasięgu wszystkich trzech. Obszar X (oznaczony na granicy zasięgów) był objęty tylko jednym lub dwoma zlodowaceniami.
\n
⛰️ Denudacja - ogół procesów niszczących rzeźbę (erozja, zwietrzewanie, spłukiwanie). Im starsze osady, tym dłuższy czas działania denudacji i tym mniejsza zachowana miąższość. Osady polodowcowe NE Polski to głównie utwory zlodowacenia bałtyckiego - praktycznie niezmienione od deglacjacji.
\n
🏞️ Doliny podczwartorzędowe (mapa 1) - głęboko wcięte wgłębienia w paleozoicznym lub mezozoicznym podłożu skalnym, wypełnione następnie osadami plejstoceńskimi. Pełniły rolę "mis" gromadzących materiał polodowcowy i fluwioglacjalny.
\n

W tym zadaniu nie ma wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z geomorfologii glacjalnej i umiejętność odczytania mapy tematycznej.

\n

Dlaczego typowe błędne odpowiedzi nie zdobywają punktu

\n

| Błędna odpowiedź | Dlaczego 0 pkt |
| "Bo w NE Polsce był grubszy lódolód" | Nie wyjaśnia mechanizmu nagromadzenia osadów - miąższość lądolodu ≠ miąższość osadów; brak związku z liczbą nasunięć. |
| "Bo klimat był zimniejszy na NE" | Temperatura nie determinuje bezpośrednio miąższości osadów; odpowiedź nie odnosi się do liczby zlodowaceń ani denudacji. |
| "Bo w NE jest więcej jezior polodowcowych" | Nie wyjaśnia miąższości osadów - jeziora to formy powierzchniowe, nie sedymentologiczne. |
| "Bo NE Polska jest bardziej na północ" | Zbyt ogólne; brak powiązania z zasięgiem zlodowaceń lub denudacją. |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Pytanie brzmi o osady plejstoceńskie (polodowcowe), nie o rzeźbę terenu ani o wysokości. Nie piszemy o "wyższym terenie" czy "bardziej górzystym krajobrazie" - odpowiadamy przez pryzmat sedymentologii i historii glacjalnej.
\n
⚠️ Uwaga 2: Obszar X to nie "cała środkowa Polska" - z mapy 2 wynika, że leży na granicy zasięgów zlodowaceń. Musisz odczytać, ile zlodowaceń go objęło, i porównać z NE Polską.
\n
⚠️ Uwaga 3: Klucz CKE akceptuje jedno wystarczające uzasadnienie - nie musisz podawać wszystkich trzech. Wybierz to, które potrafisz najlepiej uzasadnić odwołując się do map.
"}]}