{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-1)\nPrzedstawiony na mapie odcinek autostrady A4 przebiega przez Tenczyński Park\nKrajobrazowy.\nWymień dwa przykłady przekształceń środowiska przyrodniczego dokonanych\nw wyniku budowy autostrady A4 na obszarze Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego\nw polu CD1.\n1\n2\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy\nśrodowiska przyrodniczego […]\ni społeczno-gospodarczego […] na\npodstawie mapy topograficznej […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za dwie poprawne odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Nastąpiły zmiany rzeźby z powodu wykonywania prac ziemnych (wyrównano teren\ni wykonano przekop, którym przebiega autostrada, charakteryzujący się obecnością skarp\nziemnych).\n- W pasie autostrady z powodu wycięcia lasu i usunięcia gleby przekształceniu uległy\nnaturalne siedliska roślin i zwierząt.\n- Zmieniono stosunki wodne ‒ przecięto autostradą odcinek dopływu rzeki Sanki,\na powierzchnia bagna uległa zmianie.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. Zmiany rzeźby terenu - wykonanie przekopu (wykopu) przez który przebiega autostrada, powstanie skarp ziemnych po obu stronach jezdni.\n2. Zniszczenie naturalnych siedlisk - wycięcie lasu i usunięcie gleby w pasie drogowym spowodowało przekształcenie siedlisk roślin i zwierząt.\n\n*(Opcjonalnie: zmiana stosunków wodnych - przecięcie cieku wodnego - dopływu rzeki Sanki - i zmiana powierzchni bagna.)*\n\n## Sposób 1 - analiza śladów budowy autostrady na mapie topograficznej\n\nZadanie wymaga odczytu mapy i połączenia obserwacji kartograficznych z wiedzą o skutkach inwestycji drogowych w obszarach chronionych.\n\n**Krok 1 - co widać na mapie w polu CD1?**\n\nNa mapie w polu CD1 można zaobserwować:\n- charakterystyczny **liniowy przekop** przez teren leśny (autostrada poprowadzona jest w wykopie - widoczne skarpy).\n- **przerwanie pokrywy leśnej** - pas bezleśny wzdłuż trasy A4.\n- **przecięcie układu wodnego** - autostrada krzyżuje się z ciekiem (dopływ Sanki) lub podmokłym terenem (bagno), widocznym na mapie jako niebieska linia lub oznaczenie bagna.\n\n**Krok 2 - identyfikacja rodzajów przekształceń**\n\nZ powyższych obserwacji wynikają trzy kategorie przekształceń środowiska przyrodniczego:\n\n| Kategoria | Skutek |\n| **Rzeźba terenu** | Wykonanie wykopu/przekopu → powstanie skarp; zmiana naturalnej morfologii zboczy |\n| **Szata roślinna i gleba** | Wycięcie lasu + usunięcie gleby w pasie drogi → zniszczenie siedlisk |\n| **Stosunki wodne** | Przecięcie cieku wodnego (dopływ Sanki) + zmiana powierzchni bagna |\n\n**Krok 3 - sformułowanie odpowiedzi**\n\nNależy wybrać **dwa** z powyższych przykładów i opisać je konkretnie - nie ogólnikowo. Klucz wymaga konkretnego wskazania przekształcenia, a nie zdania w stylu \"autostrada zniszczyła środowisko\".\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez wiedzę o skutkach inwestycji w parkach krajobrazowych\n\nNiezależnie od mapy, wiedza geograficzna o skutkach budowy dróg ekspresowych i autostrad obejmuje zawsze te same kategorie:\n\n1. **Geomorfologiczne** - prace ziemne, nasypy, przekopy, skarpy.\n2. **Pedologiczne (glebowe)** - usunięcie warstwy humusu, zagęszczenie lub usunięcie gleby.\n3. **Biologiczne** - fragmentacja ekosystemów (bariery dla zwierząt), wycinka lasów, niszczenie siedlisk.\n4. **Hydrologiczne** - zmiana stosunków wodnych, regulacja/zasypanie cieków, osuszenie terenów podmokłych.\n5. **Klimatyczne (mikroklima)** - zmiany spływu powietrza, efekt miejskiej wyspy ciepła wzdłuż drogi.\n\nW tym zadaniu mapa wskazuje konkretnie na przekształcenia z kategorii 1, 3 i 4 - wybieramy dwa, najlepiej zilustrowane widocznymi na mapie elementami (przekop → rzeźba; las w pasie drogi → siedliska).\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie **dwóch** poprawnych przykładów przekształceń środowiska przyrodniczego spowodowanych budową autostrady.\n> - **0 pkt** - za podanie tylko jednego przykładu, za przykłady zbyt ogólnikowe (np. \"zniszczono środowisko\"), za odpowiedzi niezwiązane z widocznym fragmentem mapy (pole CD1).\n>\n> **Akceptowane odpowiedzi (przykłady z klucza CKE):**\n> - Zmiany rzeźby terenu (prace ziemne, wyrównanie, przekop, skarpy).\n> - Przekształcenie naturalnych siedlisk roślin i zwierząt (wycięcie lasu, usunięcie gleby).\n> - Zmiana stosunków wodnych (przecięcie dopływu rzeki Sanki, zmiana powierzchni bagna).\n>\n> **Wykluczone / nieakceptowane:**\n> - Odpowiedzi nieodnoszące się do konkretnego przekształcenia fizyczno-geograficznego (np. \"hałas\", \"zanieczyszczenia powietrza\" - to skutki eksploatacji, nie budowy).\n> - Powtórzenie tej samej kategorii dwukrotnie jako dwóch osobnych punktów.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych.\n\n> 🗺️ **Praca z mapą topograficzną** - odczytanie pola CD1 wymaga znajomości sygnatury leśnej (zielone zacieniowanie), sygnatur wodnych (niebieskie linie cieków, oznaczenia bagnisk) oraz linii skarp na mapie hipsometrycznej. Autostrada widoczna jest jako podwójna linia z pasem rozdziału.\n\n> 🌍 **Tenczyński Park Krajobrazowy** - park w Małopolsce (rejon Krakowa), obejmuje Pogórze Tenczyńskie, lasy liściaste, teren o urozmaiconej rzeźbie (wyżynno-pagórkowaty), wiele cieków i zbiorników wodnych. Budowa A4 przecięła park wbrew zasadzie ochrony krajobrazowej - stąd znaczące przekształcenia.\n\n> 📚 **Kategorie przekształceń środowiska** (klasyfikacja geograficzna):\n> - przekształcenia **abiotyczne** (rzeźba, gleba, wody, powietrze),\n> - przekształcenia **biotyczne** (zniszczenie roślinności, fragmentacja siedlisk, migracje zwierząt).\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Zadanie pyta o przekształcenia **środowiska przyrodniczego**, nie o skutki społeczne czy ekonomiczne. Odpowiedzi w stylu \"powstały miejsca pracy\" lub \"poprawił się dojazd\" są błędne.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Hałas, wibracje i zanieczyszczenia powietrza to skutki **eksploatacji** autostrady, nie jej budowy - klucz CKE rozróżnia te dwa etapy. W zadaniu chodzi o trwałe przekształcenia fizyczno-geograficzne.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Należy podać **dwa różne** przekształcenia. Napisanie np. \"wycięto las\" i \"usunięto roślinność\" traktowane jest jako jeden punkt, nie dwa.","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10. (0-1)<br>Przedstawiony na mapie odcinek autostrady A4 przebiega przez Tenczyński Park<br>Krajobrazowy.<br>Wymień dwa przykłady przekształceń środowiska przyrodniczego dokonanych<br>w wyniku budowy autostrady A4 na obszarze Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego<br>w polu CD1.<br>1<br>2<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 10. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej<br>[…].<br>IV etap edukacyjny<br>1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy<br>środowiska przyrodniczego […]<br>i społeczno-gospodarczego […] na<br>podstawie mapy topograficznej […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Nastąpiły zmiany rzeźby z powodu wykonywania prac ziemnych (wyrównano teren</li></ul>\n<p>i wykonano przekop, którym przebiega autostrada, charakteryzujący się obecnością skarp<br>ziemnych).</p>\n<ul><li>W pasie autostrady z powodu wycięcia lasu i usunięcia gleby przekształceniu uległy</li></ul>\n<p>naturalne siedliska roślin i zwierząt.</p>\n<ul><li>Zmieniono stosunki wodne ‒ przecięto autostradą odcinek dopływu rzeki Sanki,</li></ul>\n<p>a powierzchnia bagna uległa zmianie.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li>Zmiany rzeźby terenu - wykonanie przekopu (wykopu) przez który przebiega autostrada, powstanie skarp ziemnych po obu stronach jezdni.</li><li>Zniszczenie naturalnych siedlisk - wycięcie lasu i usunięcie gleby w pasie drogowym spowodowało przekształcenie siedlisk roślin i zwierząt.</li></ol>\n<p><em>(Opcjonalnie: zmiana stosunków wodnych - przecięcie cieku wodnego - dopływu rzeki Sanki - i zmiana powierzchni bagna.)</em></p>\n<h4>Sposób 1 - analiza śladów budowy autostrady na mapie topograficznej</h4>\n<p>Zadanie wymaga odczytu mapy i połączenia obserwacji kartograficznych z wiedzą o skutkach inwestycji drogowych w obszarach chronionych.</p>\n<p><strong>Krok 1 - co widać na mapie w polu CD1?</strong></p>\n<p>Na mapie w polu CD1 można zaobserwować:</p>\n<ul><li>charakterystyczny <strong>liniowy przekop</strong> przez teren leśny (autostrada poprowadzona jest w wykopie - widoczne skarpy).</li><li><strong>przerwanie pokrywy leśnej</strong> - pas bezleśny wzdłuż trasy A4.</li><li><strong>przecięcie układu wodnego</strong> - autostrada krzyżuje się z ciekiem (dopływ Sanki) lub podmokłym terenem (bagno), widocznym na mapie jako niebieska linia lub oznaczenie bagna.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - identyfikacja rodzajów przekształceń</strong></p>\n<p>Z powyższych obserwacji wynikają trzy kategorie przekształceń środowiska przyrodniczego:</p>\n<p>| Kategoria | Skutek |<br>| <strong>Rzeźba terenu</strong> | Wykonanie wykopu/przekopu → powstanie skarp; zmiana naturalnej morfologii zboczy |<br>| <strong>Szata roślinna i gleba</strong> | Wycięcie lasu + usunięcie gleby w pasie drogi → zniszczenie siedlisk |<br>| <strong>Stosunki wodne</strong> | Przecięcie cieku wodnego (dopływ Sanki) + zmiana powierzchni bagna |</p>\n<p><strong>Krok 3 - sformułowanie odpowiedzi</strong></p>\n<p>Należy wybrać <strong>dwa</strong> z powyższych przykładów i opisać je konkretnie - nie ogólnikowo. Klucz wymaga konkretnego wskazania przekształcenia, a nie zdania w stylu &quot;autostrada zniszczyła środowisko&quot;.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez wiedzę o skutkach inwestycji w parkach krajobrazowych</h4>\n<p>Niezależnie od mapy, wiedza geograficzna o skutkach budowy dróg ekspresowych i autostrad obejmuje zawsze te same kategorie:</p>\n<ol><li><strong>Geomorfologiczne</strong> - prace ziemne, nasypy, przekopy, skarpy.</li><li><strong>Pedologiczne (glebowe)</strong> - usunięcie warstwy humusu, zagęszczenie lub usunięcie gleby.</li><li><strong>Biologiczne</strong> - fragmentacja ekosystemów (bariery dla zwierząt), wycinka lasów, niszczenie siedlisk.</li><li><strong>Hydrologiczne</strong> - zmiana stosunków wodnych, regulacja/zasypanie cieków, osuszenie terenów podmokłych.</li><li><strong>Klimatyczne (mikroklima)</strong> - zmiany spływu powietrza, efekt miejskiej wyspy ciepła wzdłuż drogi.</li></ol>\n<p>W tym zadaniu mapa wskazuje konkretnie na przekształcenia z kategorii 1, 3 i 4 - wybieramy dwa, najlepiej zilustrowane widocznymi na mapie elementami (przekop → rzeźba; las w pasie drogi → siedliska).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>dwóch</strong> poprawnych przykładów przekształceń środowiska przyrodniczego spowodowanych budową autostrady.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za podanie tylko jednego przykładu, za przykłady zbyt ogólnikowe (np. &quot;zniszczono środowisko&quot;), za odpowiedzi niezwiązane z widocznym fragmentem mapy (pole CD1).<br><br><strong>Akceptowane odpowiedzi (przykłady z klucza CKE):</strong><br>- Zmiany rzeźby terenu (prace ziemne, wyrównanie, przekop, skarpy).<br>- Przekształcenie naturalnych siedlisk roślin i zwierząt (wycięcie lasu, usunięcie gleby).<br>- Zmiana stosunków wodnych (przecięcie dopływu rzeki Sanki, zmiana powierzchni bagna).<br><br><strong>Wykluczone / nieakceptowane:</strong><br>- Odpowiedzi nieodnoszące się do konkretnego przekształcenia fizyczno-geograficznego (np. &quot;hałas&quot;, &quot;zanieczyszczenia powietrza&quot; - to skutki eksploatacji, nie budowy).<br>- Powtórzenie tej samej kategorii dwukrotnie jako dwóch osobnych punktów.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych.</p>\n<blockquote>🗺️ <strong>Praca z mapą topograficzną</strong> - odczytanie pola CD1 wymaga znajomości sygnatury leśnej (zielone zacieniowanie), sygnatur wodnych (niebieskie linie cieków, oznaczenia bagnisk) oraz linii skarp na mapie hipsometrycznej. Autostrada widoczna jest jako podwójna linia z pasem rozdziału.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Tenczyński Park Krajobrazowy</strong> - park w Małopolsce (rejon Krakowa), obejmuje Pogórze Tenczyńskie, lasy liściaste, teren o urozmaiconej rzeźbie (wyżynno-pagórkowaty), wiele cieków i zbiorników wodnych. Budowa A4 przecięła park wbrew zasadzie ochrony krajobrazowej - stąd znaczące przekształcenia.</blockquote>\n<blockquote>📚 <strong>Kategorie przekształceń środowiska</strong> (klasyfikacja geograficzna):<br>- przekształcenia <strong>abiotyczne</strong> (rzeźba, gleba, wody, powietrze),<br>- przekształcenia <strong>biotyczne</strong> (zniszczenie roślinności, fragmentacja siedlisk, migracje zwierząt).</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Zadanie pyta o przekształcenia <strong>środowiska przyrodniczego</strong>, nie o skutki społeczne czy ekonomiczne. Odpowiedzi w stylu &quot;powstały miejsca pracy&quot; lub &quot;poprawił się dojazd&quot; są błędne.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Hałas, wibracje i zanieczyszczenia powietrza to skutki <strong>eksploatacji</strong> autostrady, nie jej budowy - klucz CKE rozróżnia te dwa etapy. W zadaniu chodzi o trwałe przekształcenia fizyczno-geograficzne.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Należy podać <strong>dwa różne</strong> przekształcenia. Napisanie np. &quot;wycięto las&quot; i &quot;usunięto roślinność&quot; traktowane jest jako jeden punkt, nie dwa.</blockquote>"}]}