{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-1)\nZadanie wykonaj na podstawie poniższego tekstu o ostańcach skalnych występujących\nna obszarze przedstawionym na barwnej mapie szczegółowej.\nWśród geomorfologów istniały dwa poglądy na powstanie ostańców skalnych na Wyżynie\nKrakowsko-Częstochowskiej. Według pierwszego ostańce to mogoty powstałe w warunkach\ngorącego i wilgotnego klimatu, a zgodnie z drugim - twardziele, będące efektem różnej\nodporności na procesy wietrzeniowe i erozyjne wapieni budujących jej obszar.\nNowe badania geologiczne pozwalają na stwierdzenie, iż geneza ostańców skalnych na tej\nwyżynie jest bardziej złożona. W świetle tych danych współczesna morfologia wapiennych\nostańców jest efektem zróżnicowania osadów węglanowych w górnojurajskim zbiorniku\nmorskim oraz występowania późniejszych procesów: ruchów tektonicznych, krasowienia,\nwietrzenia mechanicznego i ruchów masowych.\nNa podstawie: A. Tyc, Relikty krasu podziemnego we współczesnej morfologii ostańców\nWyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Kraków 2005.\nDokończ zdanie. Wybierz i zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz jej uzasadnienie\nspośród odpowiedzi 1-3.\nDo powstania ostańców skalnych, których występowaniem charakteryzuje się\nA.\ndolina rzeczna\nw polu G2,\nprzyczyniły\nsię\n1.\ndziałanie wód na skały wynurzone\nz morza i późniejsze procesy\ndenudacyjne.\nB.\npółnocne zbocze\nGóry Opatrzności\nw polu DE2,\n2.\nerozja i wietrzenie skał osadowych\nokruchowych łatwo ulegających\nniszczeniu.\nC.\nWąwóz Półrzeczki\nw polu F2,\n3.\nnagromadzenie skał magmowych\nprzez lądolód i ich wietrzenie\nmrozowe.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy\nśrodowiska przyrodniczego […] na\npodstawie mapy topograficznej […].\n5.6) Zdający charakteryzuje zjawiska\nwietrzenia fizycznego i chemicznego (np.\nkras […]) oraz opisuje produkty i formy\npowstałe w wyniku tych procesów.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nC1","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C1**\n\nDo powstania ostańców skalnych, których występowaniem charakteryzuje się **Wyżyna Krakowsko-Częstochowska** (odpowiedź C), przyczyniło się **działanie wód na skały wynurzone z morza i późniejsze procesy denudacyjne** (uzasadnienie 1).\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego + lokalizacja na mapie\n\n**Krok 1 - ustal, co opisuje tekst**\n\nTekst mówi, że geneza ostańców na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej jest złożona. Nowe badania wskazują, że decydujące były:\n1. **zróżnicowanie osadów węglanowych w górnojurajskim zbiorniku morskim** - czyli różna odporność wapieni, które osadziły się na dnie morza\n2. **późniejsze procesy**: ruchy tektoniczne, krasowienie, wietrzenie mechaniczne i ruchy masowe\n\nTo jest klucz: najpierw morze + osady węglanowe, potem wypiętrzone skały podlegają dalszym procesom niszczącym (denudacyjnym).\n\n**Krok 2 - dopasuj uzasadnienie**\n\nUzasadnienie 1 opisuje właśnie tę dwuetapową genezę:\n- etap I: **działanie wód na skały wynurzone z morza** (= zróżnicowanie w jurajskim zbiorniku morskim)\n- etap II: **późniejsze procesy denudacyjne** (= krasowienie, wietrzenie, ruchy masowe)\n\nUzasadnienia 2 i 3 odpowiadają starym, uproszczonym poglądom:\n- uzasadnienie 2 → mogoty (klimat tropikalny) - stary pogląd nr 1 z tekstu\n- uzasadnienie 3 → twardziele (wyłącznie różna odporność) - stary pogląd nr 2 z tekstu\n\nTekst wyraźnie mówi, że nowe badania obalają te uproszczone modele.\n\n**Krok 3 - lokalizacja na mapie**\n\nNa barwnej mapie szczegółowej obszar z ostańcami (skałki wapienne) odpowiada **polu F2**, gdzie zaznaczony jest **Wąwóz Półrzeczki** - charakterystyczny element rzeźby jurajskiej z odsłoniętymi ostańcami wapiennymi. To odpowiada opcji **C** na mapie.\n\n**Odpowiedź: C1**\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych odpowiedzi\n\nTekst jest kluczem do eliminacji:\n\n> *„Nowe badania geologiczne pozwalają na stwierdzenie, iż geneza ostańców skalnych na tej wyżynie jest bardziej złożona\"*\n\nTo zdanie wprost unieważnia prostą interpretację mogotów (tropikalne krasowienie) i prostą interpretację twardzieli (tylko różna odporność). Nowa geneza łączy **morskie pochodzenie materiału skalnego** z **późniejszymi procesami**.\n\n| Opcja uzasadnienia | Opis | Ocena |\n| **1** | Działanie wód na skały wynurzone z morza + późniejsze procesy denudacyjne | ✅ POPRAWNE - zgodne z nową hipotezą z tekstu |\n| **2** | Mogoty - gorący i wilgotny klimat (tropikalny) | ❌ Stary pogląd nr 1; tekst mówi, że to niewystarczające wyjaśnienie |\n| **3** | Twardziele - tylko różna odporność na wietrzenie/erozję | ❌ Stary pogląd nr 2; tekst mówi, że to niewystarczające wyjaśnienie |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź **C1** (obie części: właściwy obszar mapy C oraz uzasadnienie 1)\n> - **0 pkt** - każda inna odpowiedź, w tym: sama litera C bez uzasadnienia 1, samo uzasadnienie 1 bez C, lub C2, C3, A1, B1 itp.\n>\n> **Uwaga krytyczna:** Odpowiedź musi zawierać OBIE części - literę i cyfrę. Wpisanie samego „C\" lub samego „1\" daje 0 punktów.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych. Kluczowe pojęcia geomorfologiczne:\n\n> 🌍 **Ostańce skalne** - formy terenu powstałe z wypreparowania twardszych, bardziej odpornych partii skał spośród otaczającego, bardziej podatnego materiału.\n>\n> - **Mogot** (*mogote*) - typ ostańca charakterystyczny dla klimatów tropikalnych wilgotnych; krasowienie stokowe w warunkach gorącego, wilgotnego klimatu daje strome, wieżowe formy (np. Kuba, Wietnam - Halong). *Nie* jest dominującym procesem na Wyżynie Jurajskiej.\n> - **Twardziel** - ostaniec jako efekt różnej odporności skał na wietrzenie i erozję (bardziej odporne bloki wapienne pozostają po usunięciu otoczenia). Wyjaśnienie częściowo prawdziwe, ale niekompletne.\n> - **Krasowienie** - chemiczne rozpuszczanie wapieni przez wodę z CO₂; na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej to jeden z ważniejszych procesów rzeźbotwórczych (jaskinie, leje krasowe, ostańce).\n> - **Wapień górnojurajski** - skała budująca Wyżynę Krakowsko-Częstochowską; osadzała się ok. 150-160 mln lat temu w ciepłym, płytkim morzu (stąd zróżnicowanie litologiczne decydujące o późniejszej morfologii).\n\n> 🗺️ **Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (Jura)** - pas wyżyn środkowopolskich; zbudowana z wapieni jurajskich, krajobraz z ostańcami (Maczuga Herkulesa, Skałki Rzędkowickie i inne), jaskiniami, dolinami rzecznymi.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Dlaczego błędna |\n| A1 lub B1 | Nieprawidłowa lokalizacja: obszary A i B na mapie nie charakteryzują się występowaniem ostańców skalnych - brak typowej rzeźby jurajskiej lub inny typ skał |\n| C2 | Uzasadnienie „mogoty\" to stary pogląd (pkt 1 tekstu), który nowe badania obalają jako niewystarczający; tekst mówi wprost o „bardziej złożonej\" genezie |\n| C3 | Uzasadnienie „tylko twardziele\" to drugi stary pogląd (pkt 2 tekstu); różna odporność skał jest *jednym* z elementów, ale nie wyjaśnia roli morskiego pochodzenia osadów |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Uczeń rozpoznaje „krasowienie\" i wybiera uzasadnienie odnoszące się do mogotów (tropikalny kras) - mylnie kojarząc kras z tropikalnymi formami. Na Wyżynie Jurajskiej kras jest, ale w klimacie umiarkowanym, nie tropikalnym.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Tekst opisuje DWA stare poglądy i JEDEN nowy. Uczeń czyta je wszystkie jako równorzędne i wybiera losowo. Kluczowe jest zdanie: *„Nowe badania geologiczne pozwalają na stwierdzenie, iż geneza (…) jest bardziej złożona\"* - to wskazuje, że tylko nowa hipoteza (C1) jest prawidłowa.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Brak odpowiedzi na OBIE części (litera + cyfra). Samo „C\" lub same „1\" = 0 punktów w CKE.","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11. (0-1)<br>Zadanie wykonaj na podstawie poniższego tekstu o ostańcach skalnych występujących<br>na obszarze przedstawionym na barwnej mapie szczegółowej.<br>Wśród geomorfologów istniały dwa poglądy na powstanie ostańców skalnych na Wyżynie<br>Krakowsko-Częstochowskiej. Według pierwszego ostańce to mogoty powstałe w warunkach<br>gorącego i wilgotnego klimatu, a zgodnie z drugim - twardziele, będące efektem różnej<br>odporności na procesy wietrzeniowe i erozyjne wapieni budujących jej obszar.<br>Nowe badania geologiczne pozwalają na stwierdzenie, iż geneza ostańców skalnych na tej<br>wyżynie jest bardziej złożona. W świetle tych danych współczesna morfologia wapiennych<br>ostańców jest efektem zróżnicowania osadów węglanowych w górnojurajskim zbiorniku<br>morskim oraz występowania późniejszych procesów: ruchów tektonicznych, krasowienia,<br>wietrzenia mechanicznego i ruchów masowych.<br>Na podstawie: A. Tyc, Relikty krasu podziemnego we współczesnej morfologii ostańców<br>Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Kraków 2005.<br>Dokończ zdanie. Wybierz i zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz jej uzasadnienie<br>spośród odpowiedzi 1-3.<br>Do powstania ostańców skalnych, których występowaniem charakteryzuje się<br>A.<br>dolina rzeczna<br>w polu G2,<br>przyczyniły<br>się<br>1.<br>działanie wód na skały wynurzone<br>z morza i późniejsze procesy<br>denudacyjne.<br>B.<br>północne zbocze<br>Góry Opatrzności<br>w polu DE2,<br>2.<br>erozja i wietrzenie skał osadowych<br>okruchowych łatwo ulegających<br>niszczeniu.<br>C.<br>Wąwóz Półrzeczki<br>w polu F2,<br>3.<br>nagromadzenie skał magmowych<br>przez lądolód i ich wietrzenie<br>mrozowe.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 11. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej<br>[…].<br>IV etap edukacyjny<br>1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy<br>środowiska przyrodniczego […] na<br>podstawie mapy topograficznej […].<br>5.6) Zdający charakteryzuje zjawiska<br>wietrzenia fizycznego i chemicznego (np.<br>kras […]) oraz opisuje produkty i formy<br>powstałe w wyniku tych procesów.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawną odpowiedź.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>C1</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>C1</strong></p>\n<p>Do powstania ostańców skalnych, których występowaniem charakteryzuje się <strong>Wyżyna Krakowsko-Częstochowska</strong> (odpowiedź C), przyczyniło się <strong>działanie wód na skały wynurzone z morza i późniejsze procesy denudacyjne</strong> (uzasadnienie 1).</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego + lokalizacja na mapie</h4>\n<p><strong>Krok 1 - ustal, co opisuje tekst</strong></p>\n<p>Tekst mówi, że geneza ostańców na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej jest złożona. Nowe badania wskazują, że decydujące były:</p>\n<ol><li><strong>zróżnicowanie osadów węglanowych w górnojurajskim zbiorniku morskim</strong> - czyli różna odporność wapieni, które osadziły się na dnie morza</li><li><strong>późniejsze procesy</strong>: ruchy tektoniczne, krasowienie, wietrzenie mechaniczne i ruchy masowe</li></ol>\n<p>To jest klucz: najpierw morze + osady węglanowe, potem wypiętrzone skały podlegają dalszym procesom niszczącym (denudacyjnym).</p>\n<p><strong>Krok 2 - dopasuj uzasadnienie</strong></p>\n<p>Uzasadnienie 1 opisuje właśnie tę dwuetapową genezę:</p>\n<ul><li>etap I: <strong>działanie wód na skały wynurzone z morza</strong> (= zróżnicowanie w jurajskim zbiorniku morskim)</li><li>etap II: <strong>późniejsze procesy denudacyjne</strong> (= krasowienie, wietrzenie, ruchy masowe)</li></ul>\n<p>Uzasadnienia 2 i 3 odpowiadają starym, uproszczonym poglądom:</p>\n<ul><li>uzasadnienie 2 → mogoty (klimat tropikalny) - stary pogląd nr 1 z tekstu</li><li>uzasadnienie 3 → twardziele (wyłącznie różna odporność) - stary pogląd nr 2 z tekstu</li></ul>\n<p>Tekst wyraźnie mówi, że nowe badania obalają te uproszczone modele.</p>\n<p><strong>Krok 3 - lokalizacja na mapie</strong></p>\n<p>Na barwnej mapie szczegółowej obszar z ostańcami (skałki wapienne) odpowiada <strong>polu F2</strong>, gdzie zaznaczony jest <strong>Wąwóz Półrzeczki</strong> - charakterystyczny element rzeźby jurajskiej z odsłoniętymi ostańcami wapiennymi. To odpowiada opcji <strong>C</strong> na mapie.</p>\n<p><strong>Odpowiedź: C1</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - eliminacja błędnych odpowiedzi</h4>\n<p>Tekst jest kluczem do eliminacji:</p>\n<blockquote><em>„Nowe badania geologiczne pozwalają na stwierdzenie, iż geneza ostańców skalnych na tej wyżynie jest bardziej złożona&quot;</em></blockquote>\n<p>To zdanie wprost unieważnia prostą interpretację mogotów (tropikalne krasowienie) i prostą interpretację twardzieli (tylko różna odporność). Nowa geneza łączy <strong>morskie pochodzenie materiału skalnego</strong> z <strong>późniejszymi procesami</strong>.</p>\n<p>| Opcja uzasadnienia | Opis | Ocena |<br>| <strong>1</strong> | Działanie wód na skały wynurzone z morza + późniejsze procesy denudacyjne | ✅ POPRAWNE - zgodne z nową hipotezą z tekstu |<br>| <strong>2</strong> | Mogoty - gorący i wilgotny klimat (tropikalny) | ❌ Stary pogląd nr 1; tekst mówi, że to niewystarczające wyjaśnienie |<br>| <strong>3</strong> | Twardziele - tylko różna odporność na wietrzenie/erozję | ❌ Stary pogląd nr 2; tekst mówi, że to niewystarczające wyjaśnienie |</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - odpowiedź <strong>C1</strong> (obie części: właściwy obszar mapy C oraz uzasadnienie 1)<br>- <strong>0 pkt</strong> - każda inna odpowiedź, w tym: sama litera C bez uzasadnienia 1, samo uzasadnienie 1 bez C, lub C2, C3, A1, B1 itp.<br><br><strong>Uwaga krytyczna:</strong> Odpowiedź musi zawierać OBIE części - literę i cyfrę. Wpisanie samego „C&quot; lub samego „1&quot; daje 0 punktów.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych. Kluczowe pojęcia geomorfologiczne:</p>\n<blockquote>🌍 <strong>Ostańce skalne</strong> - formy terenu powstałe z wypreparowania twardszych, bardziej odpornych partii skał spośród otaczającego, bardziej podatnego materiału.<br><br>- <strong>Mogot</strong> (<em>mogote</em>) - typ ostańca charakterystyczny dla klimatów tropikalnych wilgotnych; krasowienie stokowe w warunkach gorącego, wilgotnego klimatu daje strome, wieżowe formy (np. Kuba, Wietnam - Halong). <em>Nie</em> jest dominującym procesem na Wyżynie Jurajskiej.<br>- <strong>Twardziel</strong> - ostaniec jako efekt różnej odporności skał na wietrzenie i erozję (bardziej odporne bloki wapienne pozostają po usunięciu otoczenia). Wyjaśnienie częściowo prawdziwe, ale niekompletne.<br>- <strong>Krasowienie</strong> - chemiczne rozpuszczanie wapieni przez wodę z CO₂; na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej to jeden z ważniejszych procesów rzeźbotwórczych (jaskinie, leje krasowe, ostańce).<br>- <strong>Wapień górnojurajski</strong> - skała budująca Wyżynę Krakowsko-Częstochowską; osadzała się ok. 150-160 mln lat temu w ciepłym, płytkim morzu (stąd zróżnicowanie litologiczne decydujące o późniejszej morfologii).</blockquote>\n<blockquote>🗺️ <strong>Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (Jura)</strong> - pas wyżyn środkowopolskich; zbudowana z wapieni jurajskich, krajobraz z ostańcami (Maczuga Herkulesa, Skałki Rzędkowickie i inne), jaskiniami, dolinami rzecznymi.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Dlaczego błędna |<br>| A1 lub B1 | Nieprawidłowa lokalizacja: obszary A i B na mapie nie charakteryzują się występowaniem ostańców skalnych - brak typowej rzeźby jurajskiej lub inny typ skał |<br>| C2 | Uzasadnienie „mogoty&quot; to stary pogląd (pkt 1 tekstu), który nowe badania obalają jako niewystarczający; tekst mówi wprost o „bardziej złożonej&quot; genezie |<br>| C3 | Uzasadnienie „tylko twardziele&quot; to drugi stary pogląd (pkt 2 tekstu); różna odporność skał jest <em>jednym</em> z elementów, ale nie wyjaśnia roli morskiego pochodzenia osadów |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1:</strong> Uczeń rozpoznaje „krasowienie&quot; i wybiera uzasadnienie odnoszące się do mogotów (tropikalny kras) - mylnie kojarząc kras z tropikalnymi formami. Na Wyżynie Jurajskiej kras jest, ale w klimacie umiarkowanym, nie tropikalnym.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2:</strong> Tekst opisuje DWA stare poglądy i JEDEN nowy. Uczeń czyta je wszystkie jako równorzędne i wybiera losowo. Kluczowe jest zdanie: <em>„Nowe badania geologiczne pozwalają na stwierdzenie, iż geneza (…) jest bardziej złożona&quot;</em> - to wskazuje, że tylko nowa hipoteza (C1) jest prawidłowa.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3:</strong> Brak odpowiedzi na OBIE części (litera + cyfra). Samo „C&quot; lub same „1&quot; = 0 punktów w CKE.</blockquote>"}]}