{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-2)\nZadanie wykonaj na podstawie fotografii (strona III barwnego materiału źródłowego), na której\nprzedstawiono strukturę porfiru z widocznymi prakryształami w cieście skalnym.\nWyjaśnij, jak doszło do wytworzenia kryształów widocznych w budowie wewnętrznej\nporfiru oraz do powstania ciasta skalnego otaczającego kryształy.\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] i czasowe\nmiędzy wybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n5.1) Zdający opisuje […] główne grupy\ni rodzaje skał […].\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne wyjaśnienie uwzględniające plutoniczną (głębinową) genezę kryształów\ni wulkaniczną genezę ciasta skalnego.\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie uwzględniające genezę kryształów albo genezę ciasta skalnego.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- W czasie krzepnięcia magmy zaznaczyły się dwa oddzielne etapy krystalizacji.\nPoczątkowo, w warunkach plutonicznych sprzyjających krystalizacji, wykrystalizowały się\nprakryształy. Ciasto skalne powstało w warunkach wulkanicznych później, w wyniku\nszybkiego krzepnięcia pozostałej części stopu.\n- Część minerałów wytworzyła się w pierwszym etapie krystalizacji skały w postaci\nwyraźnych prakryształów (kryształów), stygnąc wolno w głębi skorupy ziemskiej. Ciasto\nskalne powstało w fazie szybkiego stygnięcia lawy, wskutek przemieszczenia magmy\nw chłodniejszy rejon skorupy ziemskiej (lub wylania się lawy na powierzchnię), gdzie nie\nbyło dogodnych warunków dla powolnej krystalizacji minerałów.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPorfir powstał w **dwóch etapach krystalizacji magmy**:\n1. **Prakryształy** - wytworzyły się wolno w głębi skorupy ziemskiej (warunki plutoniczno-głębinowe).\n2. **Ciasto skalne** - powstało szybko, gdy magma przemieściła się ku powierzchni lub wylała się jako lawa (warunki wulkaniczne).\n\n## Sposób 1 - Dwa etapy krystalizacji magmy (podejście genetyczne)\n\nPorfir jest **skałą subwulkaniczną** o charakterystycznej strukturze **porfirowej**: duże, dobrze wykształcone kryształy (prakryształy) tkwią w drobnoziarnistym lub szklistym cieście skalnym.\n\n**Krok 1 - Powstanie prakryształów (etap plutoniczny):**\n\nMagma zalegała **głęboko w skorupie ziemskiej**, gdzie panuje wysoka temperatura i ciśnienie. W tych warunkach stygnięcie przebiega **bardzo powoli** (setki tysięcy lat). Wolne stygnięcie pozwala atomom i jonom na migrację i **systematyczne układanie się w sieci krystaliczne**. Efektem są duże, wyraźne kryształy - prakryształy (np. skalenie, kwarce).\n\n**Krok 2 - Przemieszczenie magmy i powstanie ciasta skalnego (etap wulkaniczny):**\n\nW pewnym momencie magma (wraz z częściowo skrystalizowanymi prakryształami) **przemieściła się ku powierzchni** lub wylała się na powierzchnię jako lawa. W nowym środowisku panuje znacznie niższa temperatura - stop skalny stygnie **gwałtownie**. Przy szybkim oziębieniu atomy nie mają czasu na budowę regularnych sieci krystalicznych - powstaje **drobnoziarnista lub szklista masa** - ciasto skalne otaczające wcześniej wytworzonych prakryształów.\n\n**Wynik:** Struktura porfirowa = ślad dwuetapowego procesu krzepnięcia magmy - najpierw powolnego (głębinowego), a potem gwałtownego (wulkanicznego).\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez analogię z innymi skałami magmowymi\n\nPorównując porfir z \"granicznymi\" typami skał magmowych, łatwo zrozumieć jego pośredni charakter:\n\n| Skała | Warunki powstawania | Struktura |\n| **Granit** | Głęboko, stygnięcie bardzo wolne | Gruboziarnista - wszystkie minerały duże |\n| **Bazalt / obsydian** | Powierzchnia, stygnięcie błyskawiczne | Drobnoziarnista / szklista - brak wyraźnych kryształów |\n| **Porfir** | Najpierw głęboko, potem płytko/powierzchnia | **Mieszana** - duże prakryształy + drobne ciasto skalne |\n\nPorfir jest zatem dowodem na **przerwany proces krystalizacji** - magma zmieniła środowisko termiczne w trakcie krzepnięcia.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - za poprawne wyjaśnienie uwzględniające **OBYDWA** elementy:\n> - genezę prakryształów (warunki **plutoniczno-głębinowe**, powolne stygnięcie → duże kryształy),\n> - genezę ciasta skalnego (warunki **wulkaniczne**, szybkie krzepnięcie → masa drobnoziarnista/szklista).\n> - **1 pkt** - za poprawne wyjaśnienie **tylko jednego** z powyższych elementów (albo prakryształy, albo ciasto skalne).\n> - **0 pkt** - za odpowiedź ogólnikową (np. \"skała powstała z magmy\"), niespełniającą żadnego z powyższych kryteriów.\n> - **Akceptowane sformułowania dla prakryształów:** \"wolne stygnięcie\", \"warunki głębinowe / plutoniczno-głębinowe\", \"pierwszy etap krystalizacji\", \"krystalizacja w głębi skorupy ziemskiej\".\n> - **Akceptowane sformułowania dla ciasta skalnego:** \"szybkie krzepnięcie\", \"warunki wulkaniczne\", \"wylanie lawy na powierzchnię\", \"przemieszczenie magmy do chłodniejszego rejonu\", \"drugi etap krystalizacji\".\n> - **Wykluczone:** sama nazwa \"porfir\" czy \"struktura porfirowa\" bez wyjaśnienia procesu; mylenie prakryształów z ciałami obcymi w skale.\n\n**Co MUSISZ napisać żeby dostać 2 punkty:**\nUżyj dwóch kluczowych par pojęć:\n- dla kryształów: *\"powolne stygnięcie / warunki głębinowe → duże kryształy\"*\n- dla ciasta: *\"szybkie krzepnięcie / warunki wulkaniczne → drobnoziarniste ciasto skalne\"*\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌋 **Skały magmowe - geneza i struktura:**\n> - **Plutoniczne (głębinowe)** - stygną powoli głęboko w skorupie: granit, sjenit, gabro → struktura gruboziarnista (fanerityczna).\n> - **Wulkaniczne (wylewne)** - stygną szybko na powierzchni: bazalt, andezyt, ryolit → struktura drobnoziarnista lub szklista (afanityczna).\n> - **Subwulkaniczne / żyłowe** - pośrednie warunki: porfiry, porfiryt, lamprofiry → **struktura porfirowa**: prakryształy + ciasto skalne.\n\n> 📐 **Zasada: szybkość stygnięcia → wielkość kryształów**\n> Im wolniej stygnie stop skalny, tym dłużej atomy mają czas na migrację i budowę sieci krystalicznej → większe kryształy. Przy błyskawicznym oziębieniu (lawa) sieć krystaliczna w ogóle nie zdąży się wytworzyć → szkliwo wulkaniczne (obsydian) lub masa kryptokrystaliczna.\n\n> 🏔️ **Porfir w Polsce:** Dolny Śląsk - okolice Sudetów (np. porfiry permskie wzgórza Krzywiny). Prakryształy skalenia potasowego w cieście bazaltowym lub kwarcowym.\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z działu **petrografia skał magmowych** (geologia dynamiczna, procesy endogeniczne).\n\n## Dlaczego inne podejścia są błędne\n\n| Błędne podejście | Treść błędu | Dlaczego niewystarczające |\n| Tylko jeden etap | \"Porfir powstał z magmy, która stygła stopniowo\" | Nie wyjaśnia DWÓCH etapów - brak rozróżnienia genezy prakryształów i ciasta → max 1 pkt |\n| Mylenie z osadowymi | \"Kryształy wytworzyły się z roztworów wodnych\" | Porfir to skała magmowa (wylewna/subwulkaniczna), nie chemiczna skała osadowa |\n| Zbyt ogólnie | \"Skała powstała z magmy pod wpływem wysokiej temperatury\" | Brak wskazania dwóch środowisk (głębokość vs. powierzchnia) i mechanizmu tworzenia kryształów → 0 pkt |\n| Zamiana kolejności | \"Najpierw ciasto, potem kryształy\" | Błąd chronologiczny - prakryształy ZAWSZE pierwsza faza (wolne stygnięcie w głębi), ciasto ZAWSZE druga (szybkie przy powierzchni) |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Nie wystarczy napisać \"porfir ma dwa składniki\" - MUSISZ wyjaśnić, DLACZEGO każdy z nich ma inną wielkość kryształów (różna szybkość stygnięcia w różnych środowiskach).\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Klucz CKE wymaga **OBYDWU** elementów na 2 punkty. Opisanie tylko genezy prakryształów (bez ciasta) lub tylko ciasta (bez prakryształów) daje **tylko 1 punkt** - nawet jeśli ten jeden element jest opisany perfekcyjnie.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Uważaj na sformułowanie \"ciasto skalne\" - to masa drobnoziarnista lub szklista, NIE jest to glina ani skała osadowa. Powstaje z **resztkowego stopu magmowego** po wytworzeniu się prakryształów, w fazie szybkiego stygnięcia.","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 15. (0-2)
Zadanie wykonaj na podstawie fotografii (strona III barwnego materiału źródłowego), na której
przedstawiono strukturę porfiru z widocznymi prakryształami w cieście skalnym.
Wyjaśnij, jak doszło do wytworzenia kryształów widocznych w budowie wewnętrznej
porfiru oraz do powstania ciasta skalnego otaczającego kryształy.
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 15. (0-2)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
1.5) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe […] i czasowe
między wybranymi elementami środowiska
przyrodniczego […].
5.1) Zdający opisuje […] główne grupy
i rodzaje skał […].
Schemat punktowania
2 p. - za poprawne wyjaśnienie uwzględniające plutoniczną (głębinową) genezę kryształów
i wulkaniczną genezę ciasta skalnego.
1 p. - za poprawne wyjaśnienie uwzględniające genezę kryształów albo genezę ciasta skalnego.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.
Przykładowe odpowiedzi

\n\n

Początkowo, w warunkach plutonicznych sprzyjających krystalizacji, wykrystalizowały się
prakryształy. Ciasto skalne powstało w warunkach wulkanicznych później, w wyniku
szybkiego krzepnięcia pozostałej części stopu.

\n\n

wyraźnych prakryształów (kryształów), stygnąc wolno w głębi skorupy ziemskiej. Ciasto
skalne powstało w fazie szybkiego stygnięcia lawy, wskutek przemieszczenia magmy
w chłodniejszy rejon skorupy ziemskiej (lub wylania się lawy na powierzchnię), gdzie nie
było dogodnych warunków dla powolnej krystalizacji minerałów.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Porfir powstał w dwóch etapach krystalizacji magmy:

\n
  1. Prakryształy - wytworzyły się wolno w głębi skorupy ziemskiej (warunki plutoniczno-głębinowe).
  2. Ciasto skalne - powstało szybko, gdy magma przemieściła się ku powierzchni lub wylała się jako lawa (warunki wulkaniczne).
\n

Sposób 1 - Dwa etapy krystalizacji magmy (podejście genetyczne)

\n

Porfir jest skałą subwulkaniczną o charakterystycznej strukturze porfirowej: duże, dobrze wykształcone kryształy (prakryształy) tkwią w drobnoziarnistym lub szklistym cieście skalnym.

\n

Krok 1 - Powstanie prakryształów (etap plutoniczny):

\n

Magma zalegała głęboko w skorupie ziemskiej, gdzie panuje wysoka temperatura i ciśnienie. W tych warunkach stygnięcie przebiega bardzo powoli (setki tysięcy lat). Wolne stygnięcie pozwala atomom i jonom na migrację i systematyczne układanie się w sieci krystaliczne. Efektem są duże, wyraźne kryształy - prakryształy (np. skalenie, kwarce).

\n

Krok 2 - Przemieszczenie magmy i powstanie ciasta skalnego (etap wulkaniczny):

\n

W pewnym momencie magma (wraz z częściowo skrystalizowanymi prakryształami) przemieściła się ku powierzchni lub wylała się na powierzchnię jako lawa. W nowym środowisku panuje znacznie niższa temperatura - stop skalny stygnie gwałtownie. Przy szybkim oziębieniu atomy nie mają czasu na budowę regularnych sieci krystalicznych - powstaje drobnoziarnista lub szklista masa - ciasto skalne otaczające wcześniej wytworzonych prakryształów.

\n

Wynik: Struktura porfirowa = ślad dwuetapowego procesu krzepnięcia magmy - najpierw powolnego (głębinowego), a potem gwałtownego (wulkanicznego).

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez analogię z innymi skałami magmowymi

\n

Porównując porfir z "granicznymi" typami skał magmowych, łatwo zrozumieć jego pośredni charakter:

\n

| Skała | Warunki powstawania | Struktura |
| Granit | Głęboko, stygnięcie bardzo wolne | Gruboziarnista - wszystkie minerały duże |
| Bazalt / obsydian | Powierzchnia, stygnięcie błyskawiczne | Drobnoziarnista / szklista - brak wyraźnych kryształów |
| Porfir | Najpierw głęboko, potem płytko/powierzchnia | Mieszana - duże prakryształy + drobne ciasto skalne |

\n

Porfir jest zatem dowodem na przerwany proces krystalizacji - magma zmieniła środowisko termiczne w trakcie krzepnięcia.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15, max 2 pkt):
- 2 pkt - za poprawne wyjaśnienie uwzględniające OBYDWA elementy:
- genezę prakryształów (warunki plutoniczno-głębinowe, powolne stygnięcie → duże kryształy),
- genezę ciasta skalnego (warunki wulkaniczne, szybkie krzepnięcie → masa drobnoziarnista/szklista).
- 1 pkt - za poprawne wyjaśnienie tylko jednego z powyższych elementów (albo prakryształy, albo ciasto skalne).
- 0 pkt - za odpowiedź ogólnikową (np. "skała powstała z magmy"), niespełniającą żadnego z powyższych kryteriów.
- Akceptowane sformułowania dla prakryształów: "wolne stygnięcie", "warunki głębinowe / plutoniczno-głębinowe", "pierwszy etap krystalizacji", "krystalizacja w głębi skorupy ziemskiej".
- Akceptowane sformułowania dla ciasta skalnego: "szybkie krzepnięcie", "warunki wulkaniczne", "wylanie lawy na powierzchnię", "przemieszczenie magmy do chłodniejszego rejonu", "drugi etap krystalizacji".
- Wykluczone: sama nazwa "porfir" czy "struktura porfirowa" bez wyjaśnienia procesu; mylenie prakryształów z ciałami obcymi w skale.
\n

Co MUSISZ napisać żeby dostać 2 punkty:
Użyj dwóch kluczowych par pojęć:

\n\n

Wzory i referencje

\n
🌋 Skały magmowe - geneza i struktura:
- Plutoniczne (głębinowe) - stygną powoli głęboko w skorupie: granit, sjenit, gabro → struktura gruboziarnista (fanerityczna).
- Wulkaniczne (wylewne) - stygną szybko na powierzchni: bazalt, andezyt, ryolit → struktura drobnoziarnista lub szklista (afanityczna).
- Subwulkaniczne / żyłowe - pośrednie warunki: porfiry, porfiryt, lamprofiry → struktura porfirowa: prakryształy + ciasto skalne.
\n
📐 Zasada: szybkość stygnięcia → wielkość kryształów
Im wolniej stygnie stop skalny, tym dłużej atomy mają czas na migrację i budowę sieci krystalicznej → większe kryształy. Przy błyskawicznym oziębieniu (lawa) sieć krystaliczna w ogóle nie zdąży się wytworzyć → szkliwo wulkaniczne (obsydian) lub masa kryptokrystaliczna.
\n
🏔️ Porfir w Polsce: Dolny Śląsk - okolice Sudetów (np. porfiry permskie wzgórza Krzywiny). Prakryształy skalenia potasowego w cieście bazaltowym lub kwarcowym.
\n

W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z działu petrografia skał magmowych (geologia dynamiczna, procesy endogeniczne).

\n

Dlaczego inne podejścia są błędne

\n

| Błędne podejście | Treść błędu | Dlaczego niewystarczające |
| Tylko jeden etap | "Porfir powstał z magmy, która stygła stopniowo" | Nie wyjaśnia DWÓCH etapów - brak rozróżnienia genezy prakryształów i ciasta → max 1 pkt |
| Mylenie z osadowymi | "Kryształy wytworzyły się z roztworów wodnych" | Porfir to skała magmowa (wylewna/subwulkaniczna), nie chemiczna skała osadowa |
| Zbyt ogólnie | "Skała powstała z magmy pod wpływem wysokiej temperatury" | Brak wskazania dwóch środowisk (głębokość vs. powierzchnia) i mechanizmu tworzenia kryształów → 0 pkt |
| Zamiana kolejności | "Najpierw ciasto, potem kryształy" | Błąd chronologiczny - prakryształy ZAWSZE pierwsza faza (wolne stygnięcie w głębi), ciasto ZAWSZE druga (szybkie przy powierzchni) |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Nie wystarczy napisać "porfir ma dwa składniki" - MUSISZ wyjaśnić, DLACZEGO każdy z nich ma inną wielkość kryształów (różna szybkość stygnięcia w różnych środowiskach).
\n
⚠️ Uwaga 2: Klucz CKE wymaga OBYDWU elementów na 2 punkty. Opisanie tylko genezy prakryształów (bez ciasta) lub tylko ciasta (bez prakryształów) daje tylko 1 punkt - nawet jeśli ten jeden element jest opisany perfekcyjnie.
\n
⚠️ Uwaga 3: Uważaj na sformułowanie "ciasto skalne" - to masa drobnoziarnista lub szklista, NIE jest to glina ani skała osadowa. Powstaje z resztkowego stopu magmowego po wytworzeniu się prakryształów, w fazie szybkiego stygnięcia.
"}]}