{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/16.1","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"16.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.1. (0-1)\nUzupełnij schemat, tak aby ilustrował w kolejności od najstarszego do najmłodszego\nwydarzenia geologiczne, które zaszły na obszarze przedstawionym na rysunku. Wpisz\nwe właściwe miejsca odpowiednie litery.\nA. Utworzenie się płaszczowiny.\nB. Sedymentacja wapieni i piaskowców.\nC. Sedymentacja ewaporatów w warunkach morskich.\nD. Nagromadzenie osadów polodowcowych i ich denudacja.\nE. Powstanie przedczwartorzędowej powierzchni zrównania.\nF. Wciśnięcie warstw solonośnych w młodsze warstwy skalne.\nwydarzenie\nnajstarsze\nwydarzenie\nnajmłodsze\nC","answer":"B","answer_text":"Zadanie 16.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n1.4) Zdający interpretuje zjawiska\ngeograficzne przedstawione na […]\nschematach […].\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] i czasowe\nmiędzy wybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n5.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze\nwydarzenia geologiczne […] w dziejach\nZiemi […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne uzupełnienie schematu.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nB-F-E-D","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nKolejność od najstarszego do najmłodszego:\n\n**C → B → F → E → D**\n\nwydarzenie najstarsze: **C** → **B** → **F** → **E** → **D** : wydarzenie najmłodsze\n\n*(Litera A - Utworzenie się płaszczowiny - nie dotyczy tego przekroju i nie wchodzi w skład odpowiedzi.)*\n\n## Sposób 1 - Odczyt przekroju geologicznego + logika stratygraficzna\n\nKlucz do zadania to zasada superpozycji: **starsze skały leżą głębiej, młodsze wyżej** - chyba że zostały zaburzone (jak tu: halokinez). Analizujemy przekrój krok po kroku.\n\n**Krok 1 - Co widzimy na przekroju?**\n\nPrzekrój SW-NE przez kujawski wysad solny pokazuje:\n- **Jądro** wysadu: słup soli (ewaporaty permskie) wciśnięty ku górze przez otaczające skały.\n- Wokół soli: warstwy **gipsu**, **wapieni**, **piaskowców** (mezozoik).\n- Przy powierzchni: **piaski, iły, gliny zwałowe** (czwartorzęd).\n- Teren wyrównany - przedczwartorzędowa powierzchnia zrównania podcięta przez glacjał.\n\n**Krok 2 - Rekonstrukcja chronologii**\n\n| Etap | Zdarzenie | Litera | Uzasadnienie |\n| 1 | Sedymentacja ewaporatów (soli) w morzu permskim | **C** | Sól kamienna = najstarszy element przekroju, leży najgłębiej; perm (~250-300 mln lat). |\n| 2 | Sedymentacja wapieni i piaskowców | **B** | Młodsze skały osadowe ułożone na ewaporatach - mezozoik (trias, jura, kreda). Leżą wokół i ponad wysadem. |\n| 3 | Wciśnięcie warstw solonośnych w młodsze skały | **F** | Halokinez (diapiryzm solny): plastyczna sól, pod ciśnieniem nadkładu, przebija się przez wyżej leżące wapienie i piaskowce. Zdarzenie możliwe dopiero PO ich sedymentacji → późna kreda / paleogen. |\n| 4 | Powstanie przedczwartorzędowej powierzchni zrównania | **E** | Długotrwała denudacja i wyrównanie rzeźby w neogenie, PRZED nasunięciem lodowca. |\n| 5 | Nagromadzenie osadów polodowcowych i ich denudacja | **D** | Czwartorzęd: zlodowacenia (gliny zwałowe, piaski fluwioglacjalne) → najnowsze, leżą przy powierzchni. |\n\n**Krok 3 - Co z literą A?**\n\nWydarzenie A to *Utworzenie się płaszczowiny* - struktura tektoniczna typowa dla **gór fałdowych** (np. Karpaty). Kujawski wysad solny to obszar nizinny z halogenetyką, a **nie** strefą nasunięć tektonicznych. Litera A jest **pułapką-dystraktor em** - nie odpowiada żadnemu etapowi widocznemu na przekroju.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez zasady geologiczne\n\nMożna skontrolować odpowiedź, sprawdzając **trzy fundamentalne zasady stratygrafii**:\n\n1. **Zasada superpozycji** (Steno): ewaporaty C leżą najgłębiej → są najstarsze ✓\n2. **Zasada horyzontalności pierwotnej**: wapienie i piaskowce B ułożyły się poziomo PO solach, więc B > C ✓\n3. **Zasada przycięcia (cross-cutting relationships)**: wysad F przecina warstwy B (sól \"wbita\" w piaskowce/wapienie) → F jest młodszy niż B ✓\n4. Gliny zwałowe D są przy samej powierzchni i zalegają na powierzchni zrównania E → D > E ✓\n\nWynik weryfikacji: **C → B → F → E → D** - kolejność logicznie niesprzeczna.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawne uzupełnienie schematu: kolejność **C → B → F → E → D**\n> - **0 pkt** - za każdą inną kolejność, nawet jeśli 3-4 elementy są na właściwym miejscu\n> - **Akceptowane warianty:** brak - wymagana jest dokładnie ta sekwencja\n> - **Ważne:** litera A **nie wchodzi w skład odpowiedzi** - to celowy dystraktor\n\n⚠️ Jeden błąd w kolejności = 0 punktów (zadanie typu \"wszystko albo nic\").\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🪨 **Zasada superpozycji (Nicolas Steno, 1669):** W nienaruszonym profilu geologicznym starsze skały leżą pod młodszymi. W kujawskim wysadzie solnym zasada ta jest zaburzona przez **halokinez** - sól jest wprawdzie najstarsza, ale wypchnięta ku górze przez ciśnienie litostatyczne, przekłuwając młodsze warstwy.\n\n> 🧂 **Halokinez / diapiryzm solny:** Sól kamienna jest plastyczna (gęstość ≈ 2,2 g/cm³, niższa niż otaczające skały ≈ 2,5-2,7 g/cm³). Pod ciśnieniem nadkładu migruje ku górze wzdłuż stref nieciągłości tektonicznych, tworząc *wysady solne* (diapiry). W Polsce: Kujawy, Inowrocław, Wieliczka (tam jednak eksploatacja, nie typowy diapir).\n\n> 📅 **Skala czasu geologicznego (istotne daty):**\n> - Perm (258-252 mln lat temu) - sedymentacja ewaporatów (zdarzenie C) w płytkich morzach epikontynent alnych.\n> - Mezozoik (252-66 mln lat temu) - sedymentacja węglanów i klastyk ów (zdarzenie B).\n> - Kreda/paleogen - aktywny halokinez (zdarzenie F).\n> - Neogen (~5-2,5 mln lat temu) - planacja (zdarzenie E).\n> - Czwartorzęd (<2,6 mln lat temu) - zlodowacenia Polski (zdarzenie D).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi (kolejności) są błędne\n\n| Typowy błąd | Błędna kolejność | Wyjaśnienie błędu |\n| Wstawienie A do sekwencji | np. C → B → A → E → D | Płaszczowina to struktura gór fałdowych, nie nizinnego diapiru solnego. |\n| F przed B | np. C → F → B → E → D | Halokinez mógł wystąpić tylko PO nagromadzeniu warstw B - sól \"wbija się\" w istniejące skały. |\n| D przed E | np. C → B → F → D → E | Powierzchnia zrównania E powstała PRZEDczwartorzędowa, czyli PRZED osadami polodowcowymi D. |\n| B przed C | np. B → C → F → E → D | Ewaporaty permskie są starsze od mezozoicznych wapieni i piaskowców. |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - Litera A jako dystraktor:** Zadanie zawiera 6 liter (A-F), ale schemat ma tylko 5 miejsc. Uczniowie próbują \"wepchnąć\" A gdzieś w środek lub pomijają inną literę. Płaszczowina NIE jest cechą wysadu solnego - to celowa pułapka.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - Mylenie halogenezy z sedymentacją:** Uczniowie mylą zdarzenie F (aktywny ruch soli w górę przez skały) ze zdarzeniem C (bierne osadzanie się soli na dnie morskim). To dwa zupełnie różne procesy i różne epoki.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - Kolejność E i D:** Powierzchnia zrównania (peneplena) to efekt erozji PRZEDczwartorzędowej - najpierw teren \"spłaszczał się\", potem dopiero lodowiec nasunął się i zostawił gliny zwałowe. Odwrócenie E↔D to jeden z najczęstszych błędów.","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-16.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.1. (0-1)<br>Uzupełnij schemat, tak aby ilustrował w kolejności od najstarszego do najmłodszego<br>wydarzenia geologiczne, które zaszły na obszarze przedstawionym na rysunku. Wpisz<br>we właściwe miejsca odpowiednie litery.<br>A. Utworzenie się płaszczowiny.<br>B. Sedymentacja wapieni i piaskowców.<br>C. Sedymentacja ewaporatów w warunkach morskich.<br>D. Nagromadzenie osadów polodowcowych i ich denudacja.<br>E. Powstanie przedczwartorzędowej powierzchni zrównania.<br>F. Wciśnięcie warstw solonośnych w młodsze warstwy skalne.<br>wydarzenie<br>najstarsze<br>wydarzenie<br>najmłodsze<br>C</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 16.1. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej<br>[…].<br>IV etap edukacyjny<br>1.4) Zdający interpretuje zjawiska<br>geograficzne przedstawione na […]<br>schematach […].<br>1.5) Zdający formułuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe […] i czasowe<br>między wybranymi elementami środowiska<br>przyrodniczego […].<br>5.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze<br>wydarzenia geologiczne […] w dziejach<br>Ziemi […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne uzupełnienie schematu.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>B-F-E-D</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Kolejność od najstarszego do najmłodszego:</p>\n<p><strong>C → B → F → E → D</strong></p>\n<p>wydarzenie najstarsze: <strong>C</strong> → <strong>B</strong> → <strong>F</strong> → <strong>E</strong> → <strong>D</strong> : wydarzenie najmłodsze</p>\n<p><em>(Litera A - Utworzenie się płaszczowiny - nie dotyczy tego przekroju i nie wchodzi w skład odpowiedzi.)</em></p>\n<h4>Sposób 1 - Odczyt przekroju geologicznego + logika stratygraficzna</h4>\n<p>Klucz do zadania to zasada superpozycji: <strong>starsze skały leżą głębiej, młodsze wyżej</strong> - chyba że zostały zaburzone (jak tu: halokinez). Analizujemy przekrój krok po kroku.</p>\n<p><strong>Krok 1 - Co widzimy na przekroju?</strong></p>\n<p>Przekrój SW-NE przez kujawski wysad solny pokazuje:</p>\n<ul><li><strong>Jądro</strong> wysadu: słup soli (ewaporaty permskie) wciśnięty ku górze przez otaczające skały.</li><li>Wokół soli: warstwy <strong>gipsu</strong>, <strong>wapieni</strong>, <strong>piaskowców</strong> (mezozoik).</li><li>Przy powierzchni: <strong>piaski, iły, gliny zwałowe</strong> (czwartorzęd).</li><li>Teren wyrównany - przedczwartorzędowa powierzchnia zrównania podcięta przez glacjał.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - Rekonstrukcja chronologii</strong></p>\n<p>| Etap | Zdarzenie | Litera | Uzasadnienie |<br>| 1 | Sedymentacja ewaporatów (soli) w morzu permskim | <strong>C</strong> | Sól kamienna = najstarszy element przekroju, leży najgłębiej; perm (~250-300 mln lat). |<br>| 2 | Sedymentacja wapieni i piaskowców | <strong>B</strong> | Młodsze skały osadowe ułożone na ewaporatach - mezozoik (trias, jura, kreda). Leżą wokół i ponad wysadem. |<br>| 3 | Wciśnięcie warstw solonośnych w młodsze skały | <strong>F</strong> | Halokinez (diapiryzm solny): plastyczna sól, pod ciśnieniem nadkładu, przebija się przez wyżej leżące wapienie i piaskowce. Zdarzenie możliwe dopiero PO ich sedymentacji → późna kreda / paleogen. |<br>| 4 | Powstanie przedczwartorzędowej powierzchni zrównania | <strong>E</strong> | Długotrwała denudacja i wyrównanie rzeźby w neogenie, PRZED nasunięciem lodowca. |<br>| 5 | Nagromadzenie osadów polodowcowych i ich denudacja | <strong>D</strong> | Czwartorzęd: zlodowacenia (gliny zwałowe, piaski fluwioglacjalne) → najnowsze, leżą przy powierzchni. |</p>\n<p><strong>Krok 3 - Co z literą A?</strong></p>\n<p>Wydarzenie A to <em>Utworzenie się płaszczowiny</em> - struktura tektoniczna typowa dla <strong>gór fałdowych</strong> (np. Karpaty). Kujawski wysad solny to obszar nizinny z halogenetyką, a <strong>nie</strong> strefą nasunięć tektonicznych. Litera A jest <strong>pułapką-dystraktor em</strong> - nie odpowiada żadnemu etapowi widocznemu na przekroju.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez zasady geologiczne</h4>\n<p>Można skontrolować odpowiedź, sprawdzając <strong>trzy fundamentalne zasady stratygrafii</strong>:</p>\n<ol><li><strong>Zasada superpozycji</strong> (Steno): ewaporaty C leżą najgłębiej → są najstarsze ✓</li><li><strong>Zasada horyzontalności pierwotnej</strong>: wapienie i piaskowce B ułożyły się poziomo PO solach, więc B &gt; C ✓</li><li><strong>Zasada przycięcia (cross-cutting relationships)</strong>: wysad F przecina warstwy B (sól &quot;wbita&quot; w piaskowce/wapienie) → F jest młodszy niż B ✓</li><li>Gliny zwałowe D są przy samej powierzchni i zalegają na powierzchni zrównania E → D &gt; E ✓</li></ol>\n<p>Wynik weryfikacji: <strong>C → B → F → E → D</strong> - kolejność logicznie niesprzeczna.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16.1, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne uzupełnienie schematu: kolejność <strong>C → B → F → E → D</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - za każdą inną kolejność, nawet jeśli 3-4 elementy są na właściwym miejscu<br>- <strong>Akceptowane warianty:</strong> brak - wymagana jest dokładnie ta sekwencja<br>- <strong>Ważne:</strong> litera A <strong>nie wchodzi w skład odpowiedzi</strong> - to celowy dystraktor</blockquote>\n<p>⚠️ Jeden błąd w kolejności = 0 punktów (zadanie typu &quot;wszystko albo nic&quot;).</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🪨 <strong>Zasada superpozycji (Nicolas Steno, 1669):</strong> W nienaruszonym profilu geologicznym starsze skały leżą pod młodszymi. W kujawskim wysadzie solnym zasada ta jest zaburzona przez <strong>halokinez</strong> - sól jest wprawdzie najstarsza, ale wypchnięta ku górze przez ciśnienie litostatyczne, przekłuwając młodsze warstwy.</blockquote>\n<blockquote>🧂 <strong>Halokinez / diapiryzm solny:</strong> Sól kamienna jest plastyczna (gęstość ≈ 2,2 g/cm³, niższa niż otaczające skały ≈ 2,5-2,7 g/cm³). Pod ciśnieniem nadkładu migruje ku górze wzdłuż stref nieciągłości tektonicznych, tworząc <em>wysady solne</em> (diapiry). W Polsce: Kujawy, Inowrocław, Wieliczka (tam jednak eksploatacja, nie typowy diapir).</blockquote>\n<blockquote>📅 <strong>Skala czasu geologicznego (istotne daty):</strong><br>- Perm (258-252 mln lat temu) - sedymentacja ewaporatów (zdarzenie C) w płytkich morzach epikontynent alnych.<br>- Mezozoik (252-66 mln lat temu) - sedymentacja węglanów i klastyk ów (zdarzenie B).<br>- Kreda/paleogen - aktywny halokinez (zdarzenie F).<br>- Neogen (~5-2,5 mln lat temu) - planacja (zdarzenie E).<br>- Czwartorzęd (&lt;2,6 mln lat temu) - zlodowacenia Polski (zdarzenie D).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi (kolejności) są błędne</h4>\n<p>| Typowy błąd | Błędna kolejność | Wyjaśnienie błędu |<br>| Wstawienie A do sekwencji | np. C → B → A → E → D | Płaszczowina to struktura gór fałdowych, nie nizinnego diapiru solnego. |<br>| F przed B | np. C → F → B → E → D | Halokinez mógł wystąpić tylko PO nagromadzeniu warstw B - sól &quot;wbija się&quot; w istniejące skały. |<br>| D przed E | np. C → B → F → D → E | Powierzchnia zrównania E powstała PRZEDczwartorzędowa, czyli PRZED osadami polodowcowymi D. |<br>| B przed C | np. B → C → F → E → D | Ewaporaty permskie są starsze od mezozoicznych wapieni i piaskowców. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - Litera A jako dystraktor:</strong> Zadanie zawiera 6 liter (A-F), ale schemat ma tylko 5 miejsc. Uczniowie próbują &quot;wepchnąć&quot; A gdzieś w środek lub pomijają inną literę. Płaszczowina NIE jest cechą wysadu solnego - to celowa pułapka.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - Mylenie halogenezy z sedymentacją:</strong> Uczniowie mylą zdarzenie F (aktywny ruch soli w górę przez skały) ze zdarzeniem C (bierne osadzanie się soli na dnie morskim). To dwa zupełnie różne procesy i różne epoki.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - Kolejność E i D:</strong> Powierzchnia zrównania (peneplena) to efekt erozji PRZEDczwartorzędowej - najpierw teren &quot;spłaszczał się&quot;, potem dopiero lodowiec nasunął się i zostawił gliny zwałowe. Odwrócenie E↔D to jeden z najczęstszych błędów.</blockquote>"}]}