{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/16.2","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"16.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nUzasadnij, odnosząc się do przekroju geologicznego, dlaczego podjęto wydobycie soli\nkamiennej na Kujawach.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n13.\n14.\n15.\n16.1.\n16.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n2\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\n[…] gospodarki człowieka oraz wzajemnych\npowiązań i zależności w systemie człowiek\n- przyroda - gospodarka.\nIV etap edukacyjny\n1.4) Zdający interpretuje zjawiska\ngeograficzne przedstawione na […]\nschematach […].\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego i społeczno-gospodarczego\n[…].\nIII etap edukacyjny\n4.5) Zdający wymienia główne rodzaje\nzasobów naturalnych Polski […] surowców\nmineralnych […], opisuje ich\nrozmieszczenie i określa znaczenie\ngospodarcze.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne uzasadnienie.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Złoża soli dzięki obecności wysadu zalegają tutaj stosunkowo płytko (ok. 300 m), dlatego\nich eksploatacja jest opłacalna i możliwa z technicznego punktu widzenia.\n- Wysad solny stanowi duże, zwarte złoże, które dzięki temu jest opłacalne w eksploatacji.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nZłoża soli kamiennej na Kujawach zalegają stosunkowo **płytko** (ok. 300 m pod powierzchnią) dzięki obecności **wysadu solnego** - co sprawia, że ich eksploatacja jest zarówno technicznie wykonalna, jak i opłacalna ekonomicznie.\n\n## Sposób 1 - Odczyt przekroju geologicznego i mechanizm wysadu solnego\n\n**Krok 1 - Co widzimy na przekroju geologicznym?**\n\nNa przekroju geologicznym obszaru Kujaw widoczna jest charakterystyczna struktura: warstwy solne (ewaporaty permskie) nie zalegają poziomo, lecz są **wypiętrzone ku górze w formie wysadu (diapiru solnego)**. Sól wciskała się ku powierzchni przez młodsze skały osadowe, tworząc pionową lub kopułową strukturę.\n\n**Krok 2 - Dlaczego sól wędruje ku górze?**\n\nSól kamienna ma **mniejszą gęstość** (ok. 2,2 g/cm³) niż otaczające ją skały osadowe (piaskowce, łupki, wapienie - ok. 2,5-2,7 g/cm³). Pod wpływem ciśnienia litostatycznego (ciężaru nadległych skał) sól zachowuje się plastycznie i przez miliony lat **wyciska się pionowo ku górze**, przebijając warstwy nadległe - analogicznie do bąbla powietrza w gęstym płynie.\n\n**Krok 3 - Skutek dla głębokości złoża**\n\nGdyby warstwy solne zalegały poziomo (jak pierwotnie w permie, ok. 300-600 mln lat temu), byłyby zakryte kilkoma kilometrami nadległych skał - wydobycie byłoby **nieopłacalne lub niemożliwe technicznie**. Dzięki wysadowi te same złoża znalazły się zaledwie **ok. 300 m pod powierzchnią terenu** - co jest głębokością dostępną dla konwencjonalnych szybów górniczych.\n\n**Krok 4 - Wielkość i zwartość złoża**\n\nWysad koncentruje sól w jednym **zwartym, dużym złożu** o znacznych zasobach, co obniża koszty infrastruktury wydobywczej i czyni eksploatację opłacalną (nie trzeba drążyć wielu rozproszonych, płytkich wyrobisk).\n\n**Wniosek:** Wydobycie podjęto, bo wysad solny spłycił złoże do głębokości technicznie i ekonomicznie dostępnej, a jednocześnie skoncentrował duże zasoby soli w jednym miejscu.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez porównanie z regionami bez wysadów\n\nGdyby na Kujawach nie było wysadu solnego, złoża evaporatów permskich zalegałyby na głębokości **kilku kilometrów** - jak np. w centralnej części basenu perskiego czy na Ukrainie. Tam wydobycie jest możliwe dopiero przy użyciu bardzo głębokich (i kosztownych) wierceń lub w ogóle nieopłacalne. Przykład pozytywny - kopalnia soli w Wieliczce (Małopolska) też eksploatuje złoże wyniesione ku górze przez tektonikę. To potwierdza, że **tektoniczne wyniesienie złoża = warunek konieczny opłacalności**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawne uzasadnienie odwołujące się do przekroju geologicznego i wymieniające co najmniej JEDEN z dwóch elementów:\n> - (a) wysad solny powoduje, że złoże zalega **płytko** (ok. 300 m) → eksploatacja jest możliwa technicznie i opłacalna\n> - (b) wysad tworzy **duże, zwarte złoże** → eksploatacja jest opłacalna\n> - **0 pkt** - za odpowiedź ogólnikową (np. \"bo tam jest dużo soli\" bez odwołania do wysadu i głębokości / rentowności)\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - \"Złoża soli dzięki obecności wysadu zalegają stosunkowo płytko (ok. 300 m), dlatego ich eksploatacja jest opłacalna i możliwa z technicznego punktu widzenia.\"\n> - \"Wysad solny stanowi duże, zwarte złoże, które dzięki temu jest opłacalne w eksploatacji.\"\n>\n> **Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:**\n> Użyj słowa **wysad (solny)** LUB opisz mechanizm wyniesienia ku górze + podaj KONSEKWENCJĘ: płytkie zaleganie LUB duże/zwarte złoże.\n>\n> **Wykluczone (0 pkt):**\n> - \"Bo tam jest sól\" - brak odwołania do wysadu i przekroju\n> - \"Sól jest cenna ekonomicznie\" - brak nawiązania do struktury geologicznej\n> - Samo stwierdzenie \"bo jest blisko powierzchni\" bez wyjaśnienia, DLACZEGO tam jest płytko (a nie gdzie indziej)\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🪨 **Wysad solny (diapir solny)** - struktura geologiczna powstała, gdy plastyczna sól (gęstość ≈ 2,2 g/cm³) wyciska się ku górze przez gęstsze skały nadległe (2,5-2,7 g/cm³) pod wpływem ciśnienia litostatycznego. Kujawy - wysady permskie (cechsztyn), wiek ok. 250-290 mln lat.\n\n> 🗺️ **Referencje geograficzne:** Kujawy - region w centralnej Polsce (pas nizin), historyczny ośrodek wydobycia soli (m.in. Inowrocław, Kłodawa). Analogiczne wysady solne: Niemcy (Stassfurt), Holandia, Persja.\n\n> 📐 **Zasada: głębokość a opłacalność wydobycia** - konwencjonalne kopalnie soli kamiennej pracują na głębokościach do ok. 600-1000 m; poniżej rośnie koszt szybu i wentylacji wykładniczo. Głębokość ok. 300 m to \"optymalna strefa\" wydobywcza.\n\nW tym zadaniu NIE stosujemy wzorów matematycznych - wymagana jest **wiedza z geologii strukturalnej** (wysady) powiązana z **geografią ekonomiczną** (opłacalność wydobycia).\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Napisanie tylko \"złoże jest bogate / duże\" bez wyjaśnienia, że to WYSAD sprawia, że jest zwarte i dostępne - klucz CKE wymaga odwołania do struktury geologicznej z przekroju.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Mylenie **wysadu solnego** z **zatoką morską / sedymentacją** - sól nie jest tam dlatego, że morze Permskie zalewało Kujawy (to prawda historyczna, ale nie wystarczy), lecz dlatego, że WYSAD wyniósł ją na dostępną głębokość.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Pominięcie słowa \"opłacalna\" lub \"technicznie możliwa\" - samo stwierdzenie \"zalega płytko\" bez wniosku ekonomicznego może nie zebrać punktu wg rygorystycznego klucza.","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-16.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 16.2. (0-1)
Uzasadnij, odnosząc się do przekroju geologicznego, dlaczego podjęto wydobycie soli
kamiennej na Kujawach.
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
13.
14.
15.
16.1.
16.2.
Maks. liczba pkt
1
1
2
1
1
Uzyskana liczba pkt
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 16.2. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
[…] gospodarki człowieka oraz wzajemnych
powiązań i zależności w systemie człowiek

\n\n

IV etap edukacyjny
1.4) Zdający interpretuje zjawiska
geograficzne przedstawione na […]
schematach […].
1.5) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe […] między
wybranymi elementami środowiska
przyrodniczego i społeczno-gospodarczego
[…].
III etap edukacyjny
4.5) Zdający wymienia główne rodzaje
zasobów naturalnych Polski […] surowców
mineralnych […], opisuje ich
rozmieszczenie i określa znaczenie
gospodarcze.
Schemat punktowania
1 p. - za poprawne uzasadnienie.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowe odpowiedzi

\n\n

ich eksploatacja jest opłacalna i możliwa z technicznego punktu widzenia.

\n","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Złoża soli kamiennej na Kujawach zalegają stosunkowo płytko (ok. 300 m pod powierzchnią) dzięki obecności wysadu solnego - co sprawia, że ich eksploatacja jest zarówno technicznie wykonalna, jak i opłacalna ekonomicznie.

\n

Sposób 1 - Odczyt przekroju geologicznego i mechanizm wysadu solnego

\n

Krok 1 - Co widzimy na przekroju geologicznym?

\n

Na przekroju geologicznym obszaru Kujaw widoczna jest charakterystyczna struktura: warstwy solne (ewaporaty permskie) nie zalegają poziomo, lecz są wypiętrzone ku górze w formie wysadu (diapiru solnego). Sól wciskała się ku powierzchni przez młodsze skały osadowe, tworząc pionową lub kopułową strukturę.

\n

Krok 2 - Dlaczego sól wędruje ku górze?

\n

Sól kamienna ma mniejszą gęstość (ok. 2,2 g/cm³) niż otaczające ją skały osadowe (piaskowce, łupki, wapienie - ok. 2,5-2,7 g/cm³). Pod wpływem ciśnienia litostatycznego (ciężaru nadległych skał) sól zachowuje się plastycznie i przez miliony lat wyciska się pionowo ku górze, przebijając warstwy nadległe - analogicznie do bąbla powietrza w gęstym płynie.

\n

Krok 3 - Skutek dla głębokości złoża

\n

Gdyby warstwy solne zalegały poziomo (jak pierwotnie w permie, ok. 300-600 mln lat temu), byłyby zakryte kilkoma kilometrami nadległych skał - wydobycie byłoby nieopłacalne lub niemożliwe technicznie. Dzięki wysadowi te same złoża znalazły się zaledwie ok. 300 m pod powierzchnią terenu - co jest głębokością dostępną dla konwencjonalnych szybów górniczych.

\n

Krok 4 - Wielkość i zwartość złoża

\n

Wysad koncentruje sól w jednym zwartym, dużym złożu o znacznych zasobach, co obniża koszty infrastruktury wydobywczej i czyni eksploatację opłacalną (nie trzeba drążyć wielu rozproszonych, płytkich wyrobisk).

\n

Wniosek: Wydobycie podjęto, bo wysad solny spłycił złoże do głębokości technicznie i ekonomicznie dostępnej, a jednocześnie skoncentrował duże zasoby soli w jednym miejscu.

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez porównanie z regionami bez wysadów

\n

Gdyby na Kujawach nie było wysadu solnego, złoża evaporatów permskich zalegałyby na głębokości kilku kilometrów - jak np. w centralnej części basenu perskiego czy na Ukrainie. Tam wydobycie jest możliwe dopiero przy użyciu bardzo głębokich (i kosztownych) wierceń lub w ogóle nieopłacalne. Przykład pozytywny - kopalnia soli w Wieliczce (Małopolska) też eksploatuje złoże wyniesione ku górze przez tektonikę. To potwierdza, że tektoniczne wyniesienie złoża = warunek konieczny opłacalności.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16.2, max 1 pkt):
- 1 pkt - za poprawne uzasadnienie odwołujące się do przekroju geologicznego i wymieniające co najmniej JEDEN z dwóch elementów:
- (a) wysad solny powoduje, że złoże zalega płytko (ok. 300 m) → eksploatacja jest możliwa technicznie i opłacalna
- (b) wysad tworzy duże, zwarte złoże → eksploatacja jest opłacalna
- 0 pkt - za odpowiedź ogólnikową (np. "bo tam jest dużo soli" bez odwołania do wysadu i głębokości / rentowności)

Akceptowane warianty:
- "Złoża soli dzięki obecności wysadu zalegają stosunkowo płytko (ok. 300 m), dlatego ich eksploatacja jest opłacalna i możliwa z technicznego punktu widzenia."
- "Wysad solny stanowi duże, zwarte złoże, które dzięki temu jest opłacalne w eksploatacji."

Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:
Użyj słowa wysad (solny) LUB opisz mechanizm wyniesienia ku górze + podaj KONSEKWENCJĘ: płytkie zaleganie LUB duże/zwarte złoże.

Wykluczone (0 pkt):
- "Bo tam jest sól" - brak odwołania do wysadu i przekroju
- "Sól jest cenna ekonomicznie" - brak nawiązania do struktury geologicznej
- Samo stwierdzenie "bo jest blisko powierzchni" bez wyjaśnienia, DLACZEGO tam jest płytko (a nie gdzie indziej)
\n

Wzory i referencje

\n
🪨 Wysad solny (diapir solny) - struktura geologiczna powstała, gdy plastyczna sól (gęstość ≈ 2,2 g/cm³) wyciska się ku górze przez gęstsze skały nadległe (2,5-2,7 g/cm³) pod wpływem ciśnienia litostatycznego. Kujawy - wysady permskie (cechsztyn), wiek ok. 250-290 mln lat.
\n
🗺️ Referencje geograficzne: Kujawy - region w centralnej Polsce (pas nizin), historyczny ośrodek wydobycia soli (m.in. Inowrocław, Kłodawa). Analogiczne wysady solne: Niemcy (Stassfurt), Holandia, Persja.
\n
📐 Zasada: głębokość a opłacalność wydobycia - konwencjonalne kopalnie soli kamiennej pracują na głębokościach do ok. 600-1000 m; poniżej rośnie koszt szybu i wentylacji wykładniczo. Głębokość ok. 300 m to "optymalna strefa" wydobywcza.
\n

W tym zadaniu NIE stosujemy wzorów matematycznych - wymagana jest wiedza z geologii strukturalnej (wysady) powiązana z geografią ekonomiczną (opłacalność wydobycia).

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Pułapka 1: Napisanie tylko "złoże jest bogate / duże" bez wyjaśnienia, że to WYSAD sprawia, że jest zwarte i dostępne - klucz CKE wymaga odwołania do struktury geologicznej z przekroju.
\n
⚠️ Pułapka 2: Mylenie wysadu solnego z zatoką morską / sedymentacją - sól nie jest tam dlatego, że morze Permskie zalewało Kujawy (to prawda historyczna, ale nie wystarczy), lecz dlatego, że WYSAD wyniósł ją na dostępną głębokość.
\n
⚠️ Pułapka 3: Pominięcie słowa "opłacalna" lub "technicznie możliwa" - samo stwierdzenie "zalega płytko" bez wniosku ekonomicznego może nie zebrać punktu wg rygorystycznego klucza.
"}]}