{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/19.1","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"19.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.1. (0-1)\nPodaj numer, którym oznaczono na mapie obszar występowania gleby o zawartości\npróchnicy większej niż w glebach występujących na pozostałych zaznaczonych\nobszarach.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n6.1) Zdający charakteryzuje procesy\nglebotwórcze i omawia cechy głównych\nrodzajów gleb strefowych […] oraz ocenia\nich przydatność rolniczą.\nIII etap edukacyjny\n3.4) Zdający […] wykazuje wpływ klimatu\nna zróżnicowanie roślinności i gleb na Ziemi.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\n3","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Numer 3** - obszar środkowo-zachodniej USA (Wielkie Prerie) - czarnoziemy preriowe mają najwyższą zawartość próchnicy spośród czterech zaznaczonych gleb.\n\n## Sposób 1 - porównanie zawartości próchnicy w typowych glebach strefowych\n\nKażdemu z czterech obszarów przypisujemy dominujący typ gleby, a następnie porównujemy procentową zawartość próchnicy w warstwie próchnicznej (poziom A):\n\n| Nr | Region | Typ gleby | Zawartość próchnicy |\n| 1 | Północna Kanada (tundra) | Gleby tundrowe (glejowe, permafrost) | **1-3%** (rozkład materii organicznej zahamowany przez mróz) |\n| 2 | Środkowa Kanada (borealna tajga) | Bielice / podzole | **1-3%** (kwaśne, wymyte, cienki poziom próchniczny) |\n| 3 | Środkowo-zachodnie USA (Wielkie Prerie) | **Czarnoziemy preriowe** | **10-15% (nawet do 20%)** |\n| 4 | Pd. USA / Meksyk (pustynie, półpustynie) | Gleby pustynne (sieroziemy, aridisole) | **< 1%** (brak pokrywy roślinnej, minimalna akumulacja materii organicznej) |\n\n**Czarnoziemy (numer 3) mają zdecydowanie najwyższą zawartość próchnicy** - pogrubiona, ciemna warstwa próchniczna sięga nierzadko 1-1,5 m głębokości.\n\n## Sposób 2 - wyjaśnienie mechanizmu powstawania próchnicy w czarnoziemach\n\nWysoka zawartość próchnicy w czarnoziemach wynika z połączenia kilku czynników:\n\n1. **Gęsta sieć korzeni traw preriowych** - każdego roku ogromna masa korzeniowa obumiera i zasila glebę materią organiczną.\n2. **Klimat kontynentalny umiarkowany** - lata ciepłe sprzyjają produkcji biomasy, zimy mroźne spowalniają rozkład → próchnica **kumuluje się** zamiast być w pełni mineralizowana.\n3. **Odczyn obojętny lub lekko zasadowy** - sprzyja humifikacji, a nie mineralizacji.\n4. **Brak wymywania** (jak w bielicach) - względnie suchy klimat stepów ogranicza przemieszczanie składników w głąb profilu.\n\nDla kontrastu:\n- Gleby tundrowe (nr 1): materia organiczna gromadzi się jako torf, ale mróz blokuje humifikację → próchnica właściwa niska.\n- Bielice (nr 2): intensywne wymywanie w klimacie wilgotnym, kwaśna reakcja → próchnica rozkładana i wymywana.\n- Gleby pustynne (nr 4): minimalna produkcja biomasy → prawie zerowa ilość próchnicy.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź: **3**\n> - **0 pkt** - każda inna odpowiedź (1, 2, 4) lub brak odpowiedzi\n> - **Uwaga:** wystarczy sama cyfra **3** - nie trzeba podawać nazwy gleby ani uzasadnienia.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Typy gleb stref klimatycznych** (z biblioteki referencji):\n> - **Czarnoziemy** - strefa stepowa / preriowa (Ukraina, Rosja, USA Wielkie Prerie, Argentyna - Pampasy). Najżyźniejsze gleby świata. Warstwa próchniczna czarna lub ciemnobrązowa, miąższość 1-1,5 m, zawartość próchnicy 10-20%.\n> - **Bielice** - strefa borealna (tajga). Silnie wymyte, kwaśne, szarawa warstwa eluwium tuż pod ściółką.\n> - **Gleby tundrowe** (glejowe, marzlinowe) - strefa polarna. Słabo rozwinięty profil, nad warstwą wiecznej zmarzliny. Akumulacja torfu, nie próchnicy właściwej.\n> - **Sieroziemy / aridisole** - strefy pustynne i półpustynne. Minimalna materia organiczna, często wtórne zasolenie lub nagromadzenie węglanów.\n\n> 📍 **Lokalizacja na mapie Ameryki Północnej**:\n> - Nr 3 = środkowy pas USA od Teksasu po Dakoty i Manitoba / Saskatchewan → klasyczna strefa czarnoziemów preriowych (ang. *Mollisols* wg klasyfikacji USDA).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Typ gleby | Dlaczego błędna |\n| **1** | Gleby tundrowe (pn. Kanada) | Zimno hamuje rozkład i humifikację; gromadzi się torf, nie próchnica; warstwa organiczna jest zamrożona przez większość roku |\n| **2** | Bielice / leśne gleby borealne (śr. Kanada) | Kwaśne środowisko i przemywanie przez opady wymywają związki próchniczne w głąb; poziom próchniczny cienki i blady |\n| **4** | Gleby pustynne (pd. USA / Meksyk) | Skąpa roślinność dostarcza minimalnej ilości materii organicznej; wysokie temperatury i brak wilgoci uniemożliwiają humifikację |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Nie mylić **zawartości próchnicy** z **grubością warstwy organicznej** - gleby torfowe (tundra) mają grubą warstwę materii organicznej, ale to torf, nie próchnica właściwa. Klucz CKE pyta o próchnicę.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Bielice (nr 2) są często mylone przez uczniów z glebami urodzajnymi - w rzeczywistości są ubogie, kwaśne i wymyte. Żyzność lasów borealnych wynika z szybkiego obiegu składników w ściółce, nie z zasobności gleby.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Czarnoziemy preriowe (nr 3) leżą w **środkowo-zachodniej** części USA - to Wielkie Prerie (ang. *Great Plains*). Nie mylić z Wschodnim Wybrzeżem USA (lasy liściaste → gleby brunatne, mniej próchnicy niż czarnoziemy).","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-19.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 19.1. (0-1)
Podaj numer, którym oznaczono na mapie obszar występowania gleby o zawartości
próchnicy większej niż w glebach występujących na pozostałych zaznaczonych
obszarach.

","answer_text_html":"

Zadanie 19.1. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
1.5) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe […] między
wybranymi elementami środowiska
przyrodniczego […].
6.1) Zdający charakteryzuje procesy
glebotwórcze i omawia cechy głównych
rodzajów gleb strefowych […] oraz ocenia
ich przydatność rolniczą.
III etap edukacyjny
3.4) Zdający […] wykazuje wpływ klimatu
na zróżnicowanie roślinności i gleb na Ziemi.
Schemat punktowania
1 p. - za poprawną odpowiedź.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Poprawna odpowiedź
3

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Numer 3 - obszar środkowo-zachodniej USA (Wielkie Prerie) - czarnoziemy preriowe mają najwyższą zawartość próchnicy spośród czterech zaznaczonych gleb.

\n

Sposób 1 - porównanie zawartości próchnicy w typowych glebach strefowych

\n

Każdemu z czterech obszarów przypisujemy dominujący typ gleby, a następnie porównujemy procentową zawartość próchnicy w warstwie próchnicznej (poziom A):

\n

| Nr | Region | Typ gleby | Zawartość próchnicy |
| 1 | Północna Kanada (tundra) | Gleby tundrowe (glejowe, permafrost) | 1-3% (rozkład materii organicznej zahamowany przez mróz) |
| 2 | Środkowa Kanada (borealna tajga) | Bielice / podzole | 1-3% (kwaśne, wymyte, cienki poziom próchniczny) |
| 3 | Środkowo-zachodnie USA (Wielkie Prerie) | Czarnoziemy preriowe | 10-15% (nawet do 20%) |
| 4 | Pd. USA / Meksyk (pustynie, półpustynie) | Gleby pustynne (sieroziemy, aridisole) | < 1% (brak pokrywy roślinnej, minimalna akumulacja materii organicznej) |

\n

Czarnoziemy (numer 3) mają zdecydowanie najwyższą zawartość próchnicy - pogrubiona, ciemna warstwa próchniczna sięga nierzadko 1-1,5 m głębokości.

\n

Sposób 2 - wyjaśnienie mechanizmu powstawania próchnicy w czarnoziemach

\n

Wysoka zawartość próchnicy w czarnoziemach wynika z połączenia kilku czynników:

\n
  1. Gęsta sieć korzeni traw preriowych - każdego roku ogromna masa korzeniowa obumiera i zasila glebę materią organiczną.
  2. Klimat kontynentalny umiarkowany - lata ciepłe sprzyjają produkcji biomasy, zimy mroźne spowalniają rozkład → próchnica kumuluje się zamiast być w pełni mineralizowana.
  3. Odczyn obojętny lub lekko zasadowy - sprzyja humifikacji, a nie mineralizacji.
  4. Brak wymywania (jak w bielicach) - względnie suchy klimat stepów ogranicza przemieszczanie składników w głąb profilu.
\n

Dla kontrastu:

\n\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19.1, max 1 pkt):
- 1 pkt - odpowiedź: 3
- 0 pkt - każda inna odpowiedź (1, 2, 4) lub brak odpowiedzi
- Uwaga: wystarczy sama cyfra 3 - nie trzeba podawać nazwy gleby ani uzasadnienia.
\n

Wzory i referencje

\n
🌍 Typy gleb stref klimatycznych (z biblioteki referencji):
- Czarnoziemy - strefa stepowa / preriowa (Ukraina, Rosja, USA Wielkie Prerie, Argentyna - Pampasy). Najżyźniejsze gleby świata. Warstwa próchniczna czarna lub ciemnobrązowa, miąższość 1-1,5 m, zawartość próchnicy 10-20%.
- Bielice - strefa borealna (tajga). Silnie wymyte, kwaśne, szarawa warstwa eluwium tuż pod ściółką.
- Gleby tundrowe (glejowe, marzlinowe) - strefa polarna. Słabo rozwinięty profil, nad warstwą wiecznej zmarzliny. Akumulacja torfu, nie próchnicy właściwej.
- Sieroziemy / aridisole - strefy pustynne i półpustynne. Minimalna materia organiczna, często wtórne zasolenie lub nagromadzenie węglanów.
\n
📍 Lokalizacja na mapie Ameryki Północnej:
- Nr 3 = środkowy pas USA od Teksasu po Dakoty i Manitoba / Saskatchewan → klasyczna strefa czarnoziemów preriowych (ang. Mollisols wg klasyfikacji USDA).
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Opcja | Typ gleby | Dlaczego błędna |
| 1 | Gleby tundrowe (pn. Kanada) | Zimno hamuje rozkład i humifikację; gromadzi się torf, nie próchnica; warstwa organiczna jest zamrożona przez większość roku |
| 2 | Bielice / leśne gleby borealne (śr. Kanada) | Kwaśne środowisko i przemywanie przez opady wymywają związki próchniczne w głąb; poziom próchniczny cienki i blady |
| 4 | Gleby pustynne (pd. USA / Meksyk) | Skąpa roślinność dostarcza minimalnej ilości materii organicznej; wysokie temperatury i brak wilgoci uniemożliwiają humifikację |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Nie mylić zawartości próchnicy z grubością warstwy organicznej - gleby torfowe (tundra) mają grubą warstwę materii organicznej, ale to torf, nie próchnica właściwa. Klucz CKE pyta o próchnicę.
\n
⚠️ Uwaga 2: Bielice (nr 2) są często mylone przez uczniów z glebami urodzajnymi - w rzeczywistości są ubogie, kwaśne i wymyte. Żyzność lasów borealnych wynika z szybkiego obiegu składników w ściółce, nie z zasobności gleby.
\n
⚠️ Uwaga 3: Czarnoziemy preriowe (nr 3) leżą w środkowo-zachodniej części USA - to Wielkie Prerie (ang. Great Plains). Nie mylić z Wschodnim Wybrzeżem USA (lasy liściaste → gleby brunatne, mniej próchnicy niż czarnoziemy).
"}]}