{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/19.2","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"19.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.2. (0-1)\nPoniżej przedstawiono profil jednego z typów gleb strefowych.\nPodaj numer oznaczający na mapie obszar występowania typu gleby, której profil\nprzedstawiono na rysunku.\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n6.1) Zdający charakteryzuje procesy\nglebotwórcze i omawia cechy głównych\nrodzajów gleb strefowych […].\nIII etap edukacyjny\n3.4) Zdający […] wykazuje wpływ klimatu\nna zróżnicowanie roślinności i gleb na Ziemi.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\n2","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Numer obszaru: 2**\n\nProfil przedstawia **bielicę (podzol)** - glebę strefową charakterystyczną dla strefy borealnej (tajgi). Na mapie obszar nr 2 odpowiada strefie klimatu subarktycznego (tajga Europy Wschodniej / Rosji / Skandynawii), gdzie bielice są glebą strefową.\n\n## Sposób 1 - Identyfikacja gleby po profilu → przyporządkowanie strefy\n\n**Krok 1: Rozpoznaj typ gleby na podstawie profilu.**\n\nProfil zawiera cztery poziomy:\n- **Poziom próchniczy** (ciemny, cienki, na powierzchni) - warstwa organiczna niezbyt gruba, bo roślinność iglasta (szpilki) rozkłada się powoli w chłodnym klimacie.\n- **Poziom wymywania** - **jasny, wybielony** (ok. 50 cm). To kluczowy poziom diagnostyczny: w kwaśnym środowisku (rozkładające się igły sosnowe/świerkowe) kwasy humusowe wypłukują w dół żelazo, glin i próchnicę, pozostawiając niemal czysty kwarc. Stąd nazwa: **bielica** (od \"białej\" barwy tego poziomu).\n- **Poziom wmywania** - ciemnobrunatny/rdzawy (ok. 100 cm). Tu osadzają się wypłukane związki żelaza i glinu (brunatne tlenki, żywice humusowe).\n- **Skała macierzysta** - od ok. 150 cm.\n\nTen układ (jasny poziom E → ciemny poziom B/Bs) jest **nieomylnym znakiem rozpoznawczym bielicy (Podzolu)**.\n\n**Krok 2: Ustal strefę klimatyczną, w której bielice są glebą dominującą (strefową).**\n\nBielice tworzą się w specyficznych warunkach:\n- **Klimat**: subarktyczny (Dfc/Dfd) lub chłodny umiarkowany - długie, mroźne zimy, krótkie lata, chłodne temperatury, niedobór odparowania.\n- **Roślinność**: borealne lasy iglaste (tajga) - świerk, sosna, jodła. Igły rozkładają się powoli, zakwaszając glebę (pH 3,5-5,0).\n- **Procesy**: silne wymywanie (eluwializacja) w warunkach kwaśnych.\n- **Obszar na kuli ziemskiej**: Skandynawia, Rosja (strefa tajgi), Kanada, Alaska.\n\n**Krok 3: Wskaż obszar nr 2 na mapie.**\n\nObszar nr 2 na mapie z arkusza odpowiada właśnie strefie tajgi (klimat borealny / subarktyczny, D według Köppena). To strefa, gdzie bielice są dominującą glebą strefową. Pozostałe obszary odpowiadają innym strefom klimatyczno-glebowym.\n\n**Odpowiedź: obszar nr 2.**\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez wykluczenie pozostałych obszarów\n\nIdentyfikujemy pozostałe obszary na mapie i przypisujemy im właściwe gleby strefowe:\n\n| Obszar | Strefa klimatyczna (prawdopodobna) | Gleba strefowa | Profil gleby |\n| 1 | Równikowa / podrównikowa (Af/Am/Aw) | **Lateryt / ferralsol** | Brak wyraźnego poziomu próchniczego, mocno zwietrzały, czerwony |\n| **2** | Borealna / subarktyczna (Dfc) | **Bielica (Podzol)** | ✅ pasuje do opisu: próchniczy → wymywania (jasny) → wmywania → skała |\n| 3 | Umiarkowana ciepła / step (BS/Df) | **Czarnoziem / gleba brunatna** | Gruba warstwa próchniczna, brak wyraźnego wybielenia |\n| 4 | Pustynna / półpustynna (BW/BS) | **Sieroziemy / arenosole** | Profil słabo wykształcony, brak wyraźnych poziomów organicznych |\n\nŻaden inny obszar nie tworzy charakterystycznego **jasnego poziomu wymywania (eluwium)** - to cecha wyłącznie bielicy / podzolu, który dominuje w strefie tajgi (obszar 2).\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie liczby **2** (dokładnie: cyfra 2, czyli obszar oznaczony numerem 2 na mapie).\n> - **0 pkt** - za każdą inną odpowiedź (cyfra 1, 3, 4 lub brak odpowiedzi); za podanie nazwy gleby bez numeru; za opis słowny obszaru bez numeru.\n>\n> **Akceptowane warianty:** tylko cyfra 2 (lub \"obszar 2\", \"nr 2\").\n>\n> **Wykluczone:** \"bielica\" bez podania numeru; \"2 i 3\"; opis słowny bez liczby.\n\n⚠️ Klucz CKE wymaga **tylko numeru** - wystarczy wpisać: `2`. Żadne uzasadnienie nie jest wymagane do zdobycia punktu (to zadanie krótkiej odpowiedzi).\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Gleby strefowe - biblioteka referencji:**\n>\n> **Bielica (Podzol)** - gleba strefowa tajgi (klimat borealny D, subarktyczny).\n> Profil diagnostyczny: A0 (ściółka) → A1 (próchniczy) → **A2/E (wymywania - jasny, popielaty)** → **B/Bs (wmywania - brunatno-rdzawy)** → C (skała macierzysta).\n>\n> Mechanizm powstawania: kwasy organiczne z rozkładających się igieł (kwas fulwowy) chelatują jony Fe³⁺ i Al³⁺ i transportują je w dół profilu → wybielenie poziomu E → akumulacja w B.\n>\n> **Inne gleby strefowe (dla porównania):**\n> - Czarnoziemy → step (BS, Dfa) - gruba próchnica, brak wybielenia.\n> - Lateryt → tropik (A, Aw) - czerwony, Fe/Al.\n> - Gleby brunatne → umiarkowane ciepłe (Cfb/Dfb) - brak jasnego poziomu E.\n> - Tundra glejowa → ET - permafrost, gleizacja.\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z **gleboznawstwa strefowego** (geografia fizyczna, dział: strefy klimatyczno-glebowe).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Przypisana gleba | Dlaczego błędna |\n| Obszar 1 | Lateryt / ferralsol (tropik) | Brak jasnego poziomu wymywania; lateryt ma czerwonobrunatny, silnie zwietrzały profil z wysoką zawartością tlenków Fe/Al; poziom próchniczy praktycznie nieobecny z powodu szybkiego rozkładu materii organicznej w tropiku |\n| Obszar 3 | Czarnoziem / gleba brunatna (step / umiarkowany kontynentalny) | Czarnoziem ma **bardzo grubą** (>60 cm), ciemną warstwę próchniczną i **brak** jasnego poziomu wymywania; gleba brunatna ma płytszy profil bez wybielenia |\n| Obszar 4 | Sieroziem / arenosol (pustynny) | Profil słabo wykształcony, brak warstwy próchnicznej i brak wyraźnych poziomów genetycznych; gleby pustynne są ubogie w materię organiczną, suche |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Uczniowie mylą **poziom wymywania (jasny)** z glebą ubogą - to nie znaczy, że gleba jest \"zła\" czy \"słaba\". Jasna barwa wynika z mechanicznego wypłukania związków żelaza i glinu, a nie z braku minerałów w ogóle.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Bielica ≠ bielicowanie. Każda gleba może ulegać procesowi bielicowania (np. gleba brunatna w chłodniejszym klimacie), ale **bielica jako typ** to gleba, w której bielicowanie jest procesem dominującym, tworzącym wyraźny poziom E.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Na mapie strefy glebowe pokrywają się ze strefami klimatyczno-roślinnymi - jeśli masz problem z identyfikacją numeru obszaru, zidentyfikuj najpierw strefę roślinną (tajga → bielica → obszar nr 2), a dopiero potem numer.","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-19.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 19.2. (0-1)<br>Poniżej przedstawiono profil jednego z typów gleb strefowych.<br>Podaj numer oznaczający na mapie obszar występowania typu gleby, której profil<br>przedstawiono na rysunku.<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 19.2. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego […].<br>IV etap edukacyjny<br>6.1) Zdający charakteryzuje procesy<br>glebotwórcze i omawia cechy głównych<br>rodzajów gleb strefowych […].<br>III etap edukacyjny<br>3.4) Zdający […] wykazuje wpływ klimatu<br>na zróżnicowanie roślinności i gleb na Ziemi.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawną odpowiedź.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>2</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Numer obszaru: 2</strong></p>\n<p>Profil przedstawia <strong>bielicę (podzol)</strong> - glebę strefową charakterystyczną dla strefy borealnej (tajgi). Na mapie obszar nr 2 odpowiada strefie klimatu subarktycznego (tajga Europy Wschodniej / Rosji / Skandynawii), gdzie bielice są glebą strefową.</p>\n<h4>Sposób 1 - Identyfikacja gleby po profilu → przyporządkowanie strefy</h4>\n<p><strong>Krok 1: Rozpoznaj typ gleby na podstawie profilu.</strong></p>\n<p>Profil zawiera cztery poziomy:</p>\n<ul><li><strong>Poziom próchniczy</strong> (ciemny, cienki, na powierzchni) - warstwa organiczna niezbyt gruba, bo roślinność iglasta (szpilki) rozkłada się powoli w chłodnym klimacie.</li><li><strong>Poziom wymywania</strong> - <strong>jasny, wybielony</strong> (ok. 50 cm). To kluczowy poziom diagnostyczny: w kwaśnym środowisku (rozkładające się igły sosnowe/świerkowe) kwasy humusowe wypłukują w dół żelazo, glin i próchnicę, pozostawiając niemal czysty kwarc. Stąd nazwa: <strong>bielica</strong> (od &quot;białej&quot; barwy tego poziomu).</li><li><strong>Poziom wmywania</strong> - ciemnobrunatny/rdzawy (ok. 100 cm). Tu osadzają się wypłukane związki żelaza i glinu (brunatne tlenki, żywice humusowe).</li><li><strong>Skała macierzysta</strong> - od ok. 150 cm.</li></ul>\n<p>Ten układ (jasny poziom E → ciemny poziom B/Bs) jest <strong>nieomylnym znakiem rozpoznawczym bielicy (Podzolu)</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 2: Ustal strefę klimatyczną, w której bielice są glebą dominującą (strefową).</strong></p>\n<p>Bielice tworzą się w specyficznych warunkach:</p>\n<ul><li><strong>Klimat</strong>: subarktyczny (Dfc/Dfd) lub chłodny umiarkowany - długie, mroźne zimy, krótkie lata, chłodne temperatury, niedobór odparowania.</li><li><strong>Roślinność</strong>: borealne lasy iglaste (tajga) - świerk, sosna, jodła. Igły rozkładają się powoli, zakwaszając glebę (pH 3,5-5,0).</li><li><strong>Procesy</strong>: silne wymywanie (eluwializacja) w warunkach kwaśnych.</li><li><strong>Obszar na kuli ziemskiej</strong>: Skandynawia, Rosja (strefa tajgi), Kanada, Alaska.</li></ul>\n<p><strong>Krok 3: Wskaż obszar nr 2 na mapie.</strong></p>\n<p>Obszar nr 2 na mapie z arkusza odpowiada właśnie strefie tajgi (klimat borealny / subarktyczny, D według Köppena). To strefa, gdzie bielice są dominującą glebą strefową. Pozostałe obszary odpowiadają innym strefom klimatyczno-glebowym.</p>\n<p><strong>Odpowiedź: obszar nr 2.</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez wykluczenie pozostałych obszarów</h4>\n<p>Identyfikujemy pozostałe obszary na mapie i przypisujemy im właściwe gleby strefowe:</p>\n<p>| Obszar | Strefa klimatyczna (prawdopodobna) | Gleba strefowa | Profil gleby |<br>| 1 | Równikowa / podrównikowa (Af/Am/Aw) | <strong>Lateryt / ferralsol</strong> | Brak wyraźnego poziomu próchniczego, mocno zwietrzały, czerwony |<br>| <strong>2</strong> | Borealna / subarktyczna (Dfc) | <strong>Bielica (Podzol)</strong> | ✅ pasuje do opisu: próchniczy → wymywania (jasny) → wmywania → skała |<br>| 3 | Umiarkowana ciepła / step (BS/Df) | <strong>Czarnoziem / gleba brunatna</strong> | Gruba warstwa próchniczna, brak wyraźnego wybielenia |<br>| 4 | Pustynna / półpustynna (BW/BS) | <strong>Sieroziemy / arenosole</strong> | Profil słabo wykształcony, brak wyraźnych poziomów organicznych |</p>\n<p>Żaden inny obszar nie tworzy charakterystycznego <strong>jasnego poziomu wymywania (eluwium)</strong> - to cecha wyłącznie bielicy / podzolu, który dominuje w strefie tajgi (obszar 2).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19.2, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie liczby <strong>2</strong> (dokładnie: cyfra 2, czyli obszar oznaczony numerem 2 na mapie).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za każdą inną odpowiedź (cyfra 1, 3, 4 lub brak odpowiedzi); za podanie nazwy gleby bez numeru; za opis słowny obszaru bez numeru.<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong> tylko cyfra 2 (lub &quot;obszar 2&quot;, &quot;nr 2&quot;).<br><br><strong>Wykluczone:</strong> &quot;bielica&quot; bez podania numeru; &quot;2 i 3&quot;; opis słowny bez liczby.</blockquote>\n<p>⚠️ Klucz CKE wymaga <strong>tylko numeru</strong> - wystarczy wpisać: <code>2</code>. Żadne uzasadnienie nie jest wymagane do zdobycia punktu (to zadanie krótkiej odpowiedzi).</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🌍 <strong>Gleby strefowe - biblioteka referencji:</strong><br><br><strong>Bielica (Podzol)</strong> - gleba strefowa tajgi (klimat borealny D, subarktyczny).<br>Profil diagnostyczny: A0 (ściółka) → A1 (próchniczy) → <strong>A2/E (wymywania - jasny, popielaty)</strong> → <strong>B/Bs (wmywania - brunatno-rdzawy)</strong> → C (skała macierzysta).<br><br>Mechanizm powstawania: kwasy organiczne z rozkładających się igieł (kwas fulwowy) chelatują jony Fe³⁺ i Al³⁺ i transportują je w dół profilu → wybielenie poziomu E → akumulacja w B.<br><br><strong>Inne gleby strefowe (dla porównania):</strong><br>- Czarnoziemy → step (BS, Dfa) - gruba próchnica, brak wybielenia.<br>- Lateryt → tropik (A, Aw) - czerwony, Fe/Al.<br>- Gleby brunatne → umiarkowane ciepłe (Cfb/Dfb) - brak jasnego poziomu E.<br>- Tundra glejowa → ET - permafrost, gleizacja.</blockquote>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z <strong>gleboznawstwa strefowego</strong> (geografia fizyczna, dział: strefy klimatyczno-glebowe).</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Przypisana gleba | Dlaczego błędna |<br>| Obszar 1 | Lateryt / ferralsol (tropik) | Brak jasnego poziomu wymywania; lateryt ma czerwonobrunatny, silnie zwietrzały profil z wysoką zawartością tlenków Fe/Al; poziom próchniczy praktycznie nieobecny z powodu szybkiego rozkładu materii organicznej w tropiku |<br>| Obszar 3 | Czarnoziem / gleba brunatna (step / umiarkowany kontynentalny) | Czarnoziem ma <strong>bardzo grubą</strong> (&gt;60 cm), ciemną warstwę próchniczną i <strong>brak</strong> jasnego poziomu wymywania; gleba brunatna ma płytszy profil bez wybielenia |<br>| Obszar 4 | Sieroziem / arenosol (pustynny) | Profil słabo wykształcony, brak warstwy próchnicznej i brak wyraźnych poziomów genetycznych; gleby pustynne są ubogie w materię organiczną, suche |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Uczniowie mylą <strong>poziom wymywania (jasny)</strong> z glebą ubogą - to nie znaczy, że gleba jest &quot;zła&quot; czy &quot;słaba&quot;. Jasna barwa wynika z mechanicznego wypłukania związków żelaza i glinu, a nie z braku minerałów w ogóle.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Bielica ≠ bielicowanie. Każda gleba może ulegać procesowi bielicowania (np. gleba brunatna w chłodniejszym klimacie), ale <strong>bielica jako typ</strong> to gleba, w której bielicowanie jest procesem dominującym, tworzącym wyraźny poziom E.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Na mapie strefy glebowe pokrywają się ze strefami klimatyczno-roślinnymi - jeśli masz problem z identyfikacją numeru obszaru, zidentyfikuj najpierw strefę roślinną (tajga → bielica → obszar nr 2), a dopiero potem numer.</blockquote>"}]}