{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/20","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"20","points":2,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20. (0-2)\nPoniższe informacje odnoszą się do wybranych terytoriów na świecie o nieustalonym statusie\npolitycznym w 2017 roku.\nA. Była kolonia hiszpańska. Nie rozstrzygnięto sporów o przynależność tego terytorium.\nJedno z sąsiednich państw bezprawnie wcieliło obszar do swego terytorium, ale\nspołeczność międzynarodowa nie uznała tej decyzji.\nB. Na terytorium trwa wojna między klanami od ponad 20 lat. Wskutek wojny domowej,\nchaosu, długotrwałej suszy oraz zaniku władzy centralnej występuje klęska głodu. Region\nzasłynął niechlubnie terroryzmem i piractwem morskim.\nC. Terytorium, na którym jedno z państw należących do Unii Europejskiej nie może\nsprawować władzy z powodu okupacji przez inne państwo ‒ członka NATO. Społeczność\nmiędzynarodowa ‒ oprócz jednego państwa ‒ nie uznała deklaracji niepodległości tego\nterytorium.\nD. Terytorium położone na obszarze państwa o liczebnej przewadze ludności wyznającej\nislam, ale zamieszkiwane głównie przez chrześcijan domagających się włączenia\nterytorium w obszar sąsiedniego państwa, z którym się utożsamiają.\nE. Terytorium położone w Europie na obszarze jednego z państw, które należy do Wspólnoty\nNiepodległych Państw i graniczy m.in. z jednym z członków Unii Europejskiej. Deklaracja\nniepodległości tego terytorium jest uznawana tylko przez dwie inne republiki nieuznawane\nprzez społeczność międzynarodową ‒ Abchazję i Osetię Południową.\nUzupełnij tabelę. Dobierz do terytoriów wymienionych w tabeli odpowiadające im\ninformacje wybrane z podanych powyżej.\nTerytorium o nieustalonym\nstatusie\nPaństwo, do którego należy terytorium\nlub sprawujące faktyczną kontrolę\nInformacja\n(wpisz literę)\nGórski Karabach\nAzerbejdżan\nPółnocny Cypr\nCypr; faktyczną kontrolę sprawuje Turcja\nSahara Zachodnia\nMaroko\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n19.1.\n19.2.\n20.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":"D, C, A","answer_text":"Zadanie 20. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n7.3) Zdający odczytuje […] aktualny\npodział polityczny.\n8.9) Zdający charakteryzuje strukturę\netniczną i narodowościową ludności świata.\nIV etap edukacyjny - zakres podstawowy\n2.15) Zdający wyjaśnia współczesne zmiany\nna mapie politycznej świata.\nSchemat punktowania\n2 p. - za trzy poprawne odpowiedzi.\n1 p. - za dwie poprawne odpowiedzi\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPoprawne odpowiedzi\nD, C, A","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Terytorium o nieustalonym statusie | Państwo sprawujące kontrolę | Informacja |\n| Górski Karabach | Azerbejdżan | **D** |\n| Północny Cypr | Cypr / faktycznie Turcja | **C** |\n| Sahara Zachodnia | Maroko | **A** |\n\n## Sposób 1 - dopasowanie przez cechy kluczowe każdego terytorium\n\nPracujemy kolejno dla każdego terytorium z tabeli.\n\n### Górski Karabach → D\n\n**Górski Karabach** to enklawa w Azerbejdżanie, ale zamieszkana w większości przez **Ormian - chrześcijan** (Kościół Ormiański, jeden z najstarszych kościołów chrześcijańskich na świecie). Azerbejdżan jest państwem z **przewagą ludności muzułmańskiej** (szyici). Ormianie z Górskiego Karabachu domagali się przyłączenia do **Armenii** - sąsiedniego państwa, z którym się utożsamiają etnicznie, kulturowo i religijnie. Doszło do wojny ormiańsko-azerskiej (1988-1994, potem 2020).\n\nOpis D mówi dokładnie: *„terytorium w państwie z przewagą islamu, zamieszkałe przez chrześcijan, domagających się włączenia do sąsiedniego państwa\"* - **pasuje idealnie**.\n\n### Północny Cypr → C\n\n**Cypr** wstąpił do **Unii Europejskiej** w 2004 roku. Jednak od 1974 roku północna część wyspy jest pod **okupacją wojskową Turcji** - a Turcja jest członkiem **NATO**. Republika Cypryjska (państwo UE) **nie może sprawować władzy** nad Północnym Cyprem. W 1983 roku proklamowano Turecką Republikę Cypru Północnego, ale jej niepodległość uznała **wyłącznie Turcja** - reszta społeczności międzynarodowej tej decyzji nie uznaje.\n\nOpis C mówi: *„państwo UE nie może sprawować władzy z powodu okupacji przez państwo NATO, niepodległość uznana tylko przez jedno państwo\"* - **dopasowanie pewne**.\n\n### Sahara Zachodnia → A\n\n**Sahara Zachodnia** była **kolonią hiszpańską** aż do 1975-1976 roku. Po wycofaniu się Hiszpanii **Maroko** jednostronnie wcieliło terytorium do swego państwa, mimo że społeczność międzynarodowa tego nie uznała. Spór trwa nadal - Polisario Front (w imieniu Sahrawów) domaga się niepodległości lub referendum. Maroko kontroluje faktycznie ok. 80% terytorium.\n\nOpis A: *„była kolonia hiszpańska, sąsiednie państwo bezprawnie wcieliło obszar, społeczność nie uznała\"* - **pasuje jednoznacznie**.\n\n## Sposób 2 - eliminacja przez wykluczenie\n\nPo przypisaniu D, C, A do trzech terytoriów z tabeli, sprawdźmy **czym są opisy B i E** (nie pasowały do żadnego z trzech):\n\n- **B** - klany, 20 lat wojny domowej, susza, głód, piractwo morskie → to opis **Somalii** (nie ma jej w tabeli).\n- **E** - Europa, państwo WNP graniczące z UE, niepodległość uznana tylko przez Abchazję i Osetię Południową → to opis **Naddniestrza** (Transnistria w Mołdawii; nie ma jej w tabeli).\n\nPotwierdzamy, że B i E nie mogły trafić do żadnego z trzech terytoriów w tabeli, co wyklucza błędy i potwierdza odpowiedzi D, C, A.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 20, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - za wszystkie trzy poprawne odpowiedzi: Górski Karabach - D, Północny Cypr - C, Sahara Zachodnia - A\n> - **1 pkt** - za dokładnie dwie poprawne odpowiedzi\n> - **0 pkt** - za jedną poprawną lub brak poprawnych odpowiedzi\n>\n> **Akceptowane:** wyłącznie litery D, C, A w odpowiednich wierszach (kolejność wierszy jest ustalona przez tabelę).\n>\n> **Wykluczone:** żadne opisy słowne - wymagana jest litera.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie ma wzorów matematycznych. Wymagana jest **wiedza z geografii politycznej i geopolityki**.\n\n> 🌍 **Konflikty terytorialne na egzaminie maturalnym** - najczęściej pojawiające się przypadki:\n> - **Górski Karabach** - konflikt ormiańsko-azerbejdżański; chrześcijańska enklawa w muzułmańskim Azerbejdżanie; trzy wojny (1988-94, 2016, 2020); po 2020 r. większość terytorium ponownie pod kontrolą Azerbejdżanu.\n> - **Północny Cypr** - turecki desant 1974, faktyczna granica (\"Zielona Linia\" ONZ), jedyna stolica UE podzielona murem - Nikozja.\n> - **Sahara Zachodnia** - ostatnia duża \"niezdekompletowana\" dekolonizacja w Afryce; Polisario Front w Algierii; referendumów do 2017 roku nie przeprowadzono.\n> - **Naddniestrze** - Moldova, WNP, granica z Rumunią (UE); uznane tylko przez Abchazję i Osetię Pd.\n> - **Somalia** - failed state, piraci z Somalii (Zatoka Adeńska), klęski głodu (1991-2011, 2017).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędne dopasowanie | Dlaczego nie pasuje |\n| Górski Karabach → C | C mówi o państwie UE i NATO - Azerbejdżan i Armenia nie należą ani do UE, ani NATO |\n| Górski Karabach → E | E mówi o WNP i uznaniu przez Abchazję/Osetię - Górski Karabach był uznawany przez inne struktury, a Armenia nie graniczy z UE |\n| Północny Cypr → A | A mówi o byłej kolonii hiszpańskiej - Cypr był kolonią brytyjską, nie hiszpańską |\n| Północny Cypr → D | D mówi o chrześcijanach w muzułmańskim państwie - na Cyprze Turcy (muzułmanie) są mniejszością w podzielonym państwie; to odwrotna sytuacja |\n| Sahara Zachodnia → C | C wymaga państwa UE bez władzy z powodu NATO - Maroko nie jest w NATO, a Sahara Zachodnia nie ma związku z UE |\n| Sahara Zachodnia → B | B to Somalia (klany, piractwo, susza) - Sahara Zachodnia to inny typ konfliktu (kolonialny, Polisario), bez piractwa |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Opis E (Naddniestrze) często myli uczniów z Górskim Karabachem - oba są nieuznawanymi terytoriami, ale **Naddniestrze leży w Europie i w WNP** (Mołdawia), a Górski Karabach to Azja (Kaukaz, Azerbejdżan). Sprawdź, czy jest mowa o WNP i Abchazji/Osetii → od razu Naddniestrze.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Sahara Zachodnia - uczniowie mylą kolonizatora. To była kolonia **hiszpańska** (nie francuska, choć Maroko było kolonią Francji). Francja i Hiszpania podzieliły region Maghrebu: Algieria, Tunezja, Maroko → Francja; Sahara Zachodnia, Gwinea Równikowa → Hiszpania.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Opis C precyzuje \"jedno z państw NATO\" - Turcja jest jedynym sojusznikiem NATO, który dokonał i utrzymuje wojskową okupację terytorium państwa UE. To unikalna sytuacja w historii Sojuszu, charakterystyczna wyłącznie dla Cypru.","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-20.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 20. (0-2)
Poniższe informacje odnoszą się do wybranych terytoriów na świecie o nieustalonym statusie
politycznym w 2017 roku.
A. Była kolonia hiszpańska. Nie rozstrzygnięto sporów o przynależność tego terytorium.
Jedno z sąsiednich państw bezprawnie wcieliło obszar do swego terytorium, ale
społeczność międzynarodowa nie uznała tej decyzji.
B. Na terytorium trwa wojna między klanami od ponad 20 lat. Wskutek wojny domowej,
chaosu, długotrwałej suszy oraz zaniku władzy centralnej występuje klęska głodu. Region
zasłynął niechlubnie terroryzmem i piractwem morskim.
C. Terytorium, na którym jedno z państw należących do Unii Europejskiej nie może
sprawować władzy z powodu okupacji przez inne państwo ‒ członka NATO. Społeczność
międzynarodowa ‒ oprócz jednego państwa ‒ nie uznała deklaracji niepodległości tego
terytorium.
D. Terytorium położone na obszarze państwa o liczebnej przewadze ludności wyznającej
islam, ale zamieszkiwane głównie przez chrześcijan domagających się włączenia
terytorium w obszar sąsiedniego państwa, z którym się utożsamiają.
E. Terytorium położone w Europie na obszarze jednego z państw, które należy do Wspólnoty
Niepodległych Państw i graniczy m.in. z jednym z członków Unii Europejskiej. Deklaracja
niepodległości tego terytorium jest uznawana tylko przez dwie inne republiki nieuznawane
przez społeczność międzynarodową ‒ Abchazję i Osetię Południową.
Uzupełnij tabelę. Dobierz do terytoriów wymienionych w tabeli odpowiadające im
informacje wybrane z podanych powyżej.
Terytorium o nieustalonym
statusie
Państwo, do którego należy terytorium
lub sprawujące faktyczną kontrolę
Informacja
(wpisz literę)
Górski Karabach
Azerbejdżan
Północny Cypr
Cypr; faktyczną kontrolę sprawuje Turcja
Sahara Zachodnia
Maroko
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
19.1.
19.2.
20.
Maks. liczba pkt
1
1
2
Uzyskana liczba pkt
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 20. (0-2)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej
[…].
IV etap edukacyjny
7.3) Zdający odczytuje […] aktualny
podział polityczny.
8.9) Zdający charakteryzuje strukturę
etniczną i narodowościową ludności świata.
IV etap edukacyjny - zakres podstawowy
2.15) Zdający wyjaśnia współczesne zmiany
na mapie politycznej świata.
Schemat punktowania
2 p. - za trzy poprawne odpowiedzi.
1 p. - za dwie poprawne odpowiedzi
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.
Poprawne odpowiedzi
D, C, A

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Terytorium o nieustalonym statusie | Państwo sprawujące kontrolę | Informacja |
| Górski Karabach | Azerbejdżan | D |
| Północny Cypr | Cypr / faktycznie Turcja | C |
| Sahara Zachodnia | Maroko | A |

\n

Sposób 1 - dopasowanie przez cechy kluczowe każdego terytorium

\n

Pracujemy kolejno dla każdego terytorium z tabeli.

\n
Górski Karabach → D
\n

Górski Karabach to enklawa w Azerbejdżanie, ale zamieszkana w większości przez Ormian - chrześcijan (Kościół Ormiański, jeden z najstarszych kościołów chrześcijańskich na świecie). Azerbejdżan jest państwem z przewagą ludności muzułmańskiej (szyici). Ormianie z Górskiego Karabachu domagali się przyłączenia do Armenii - sąsiedniego państwa, z którym się utożsamiają etnicznie, kulturowo i religijnie. Doszło do wojny ormiańsko-azerskiej (1988-1994, potem 2020).

\n

Opis D mówi dokładnie: „terytorium w państwie z przewagą islamu, zamieszkałe przez chrześcijan, domagających się włączenia do sąsiedniego państwa" - pasuje idealnie.

\n
Północny Cypr → C
\n

Cypr wstąpił do Unii Europejskiej w 2004 roku. Jednak od 1974 roku północna część wyspy jest pod okupacją wojskową Turcji - a Turcja jest członkiem NATO. Republika Cypryjska (państwo UE) nie może sprawować władzy nad Północnym Cyprem. W 1983 roku proklamowano Turecką Republikę Cypru Północnego, ale jej niepodległość uznała wyłącznie Turcja - reszta społeczności międzynarodowej tej decyzji nie uznaje.

\n

Opis C mówi: „państwo UE nie może sprawować władzy z powodu okupacji przez państwo NATO, niepodległość uznana tylko przez jedno państwo" - dopasowanie pewne.

\n
Sahara Zachodnia → A
\n

Sahara Zachodnia była kolonią hiszpańską aż do 1975-1976 roku. Po wycofaniu się Hiszpanii Maroko jednostronnie wcieliło terytorium do swego państwa, mimo że społeczność międzynarodowa tego nie uznała. Spór trwa nadal - Polisario Front (w imieniu Sahrawów) domaga się niepodległości lub referendum. Maroko kontroluje faktycznie ok. 80% terytorium.

\n

Opis A: „była kolonia hiszpańska, sąsiednie państwo bezprawnie wcieliło obszar, społeczność nie uznała" - pasuje jednoznacznie.

\n

Sposób 2 - eliminacja przez wykluczenie

\n

Po przypisaniu D, C, A do trzech terytoriów z tabeli, sprawdźmy czym są opisy B i E (nie pasowały do żadnego z trzech):

\n\n

Potwierdzamy, że B i E nie mogły trafić do żadnego z trzech terytoriów w tabeli, co wyklucza błędy i potwierdza odpowiedzi D, C, A.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 20, max 2 pkt):
- 2 pkt - za wszystkie trzy poprawne odpowiedzi: Górski Karabach - D, Północny Cypr - C, Sahara Zachodnia - A
- 1 pkt - za dokładnie dwie poprawne odpowiedzi
- 0 pkt - za jedną poprawną lub brak poprawnych odpowiedzi

Akceptowane: wyłącznie litery D, C, A w odpowiednich wierszach (kolejność wierszy jest ustalona przez tabelę).

Wykluczone: żadne opisy słowne - wymagana jest litera.
\n

Wzory i referencje

\n

W tym zadaniu nie ma wzorów matematycznych. Wymagana jest wiedza z geografii politycznej i geopolityki.

\n
🌍 Konflikty terytorialne na egzaminie maturalnym - najczęściej pojawiające się przypadki:
- Górski Karabach - konflikt ormiańsko-azerbejdżański; chrześcijańska enklawa w muzułmańskim Azerbejdżanie; trzy wojny (1988-94, 2016, 2020); po 2020 r. większość terytorium ponownie pod kontrolą Azerbejdżanu.
- Północny Cypr - turecki desant 1974, faktyczna granica ("Zielona Linia" ONZ), jedyna stolica UE podzielona murem - Nikozja.
- Sahara Zachodnia - ostatnia duża "niezdekompletowana" dekolonizacja w Afryce; Polisario Front w Algierii; referendumów do 2017 roku nie przeprowadzono.
- Naddniestrze - Moldova, WNP, granica z Rumunią (UE); uznane tylko przez Abchazję i Osetię Pd.
- Somalia - failed state, piraci z Somalii (Zatoka Adeńska), klęski głodu (1991-2011, 2017).
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Błędne dopasowanie | Dlaczego nie pasuje |
| Górski Karabach → C | C mówi o państwie UE i NATO - Azerbejdżan i Armenia nie należą ani do UE, ani NATO |
| Górski Karabach → E | E mówi o WNP i uznaniu przez Abchazję/Osetię - Górski Karabach był uznawany przez inne struktury, a Armenia nie graniczy z UE |
| Północny Cypr → A | A mówi o byłej kolonii hiszpańskiej - Cypr był kolonią brytyjską, nie hiszpańską |
| Północny Cypr → D | D mówi o chrześcijanach w muzułmańskim państwie - na Cyprze Turcy (muzułmanie) są mniejszością w podzielonym państwie; to odwrotna sytuacja |
| Sahara Zachodnia → C | C wymaga państwa UE bez władzy z powodu NATO - Maroko nie jest w NATO, a Sahara Zachodnia nie ma związku z UE |
| Sahara Zachodnia → B | B to Somalia (klany, piractwo, susza) - Sahara Zachodnia to inny typ konfliktu (kolonialny, Polisario), bez piractwa |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Opis E (Naddniestrze) często myli uczniów z Górskim Karabachem - oba są nieuznawanymi terytoriami, ale Naddniestrze leży w Europie i w WNP (Mołdawia), a Górski Karabach to Azja (Kaukaz, Azerbejdżan). Sprawdź, czy jest mowa o WNP i Abchazji/Osetii → od razu Naddniestrze.
\n
⚠️ Uwaga 2: Sahara Zachodnia - uczniowie mylą kolonizatora. To była kolonia hiszpańska (nie francuska, choć Maroko było kolonią Francji). Francja i Hiszpania podzieliły region Maghrebu: Algieria, Tunezja, Maroko → Francja; Sahara Zachodnia, Gwinea Równikowa → Hiszpania.
\n
⚠️ Uwaga 3: Opis C precyzuje "jedno z państw NATO" - Turcja jest jedynym sojusznikiem NATO, który dokonał i utrzymuje wojskową okupację terytorium państwa UE. To unikalna sytuacja w historii Sojuszu, charakterystyczna wyłącznie dla Cypru.
"}]}