{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/21.2","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"21.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21.2. (0-1)\nNa wykresie przedstawiono wybrane fazy urbanizacji, które zachodzą w miastach w miarę\nrozwoju społeczno-gospodarczego. Literą X oznaczono fazę urbanizacji wstępnej, a literą Y ‒\nfazę dezurbanizacji.\nNa podstawie: Z. Zaniewicz, Ciekawi świata, Gdynia 2012.\nDezurbanizacja jest charakterystyczna dla miast obszarów oznaczonych na mapie literą C.\nWyjaśnij, podając dwa argumenty społeczno-ekonomiczne, dlaczego w miastach\nznajdujących się w fazie dezurbanizacji nastąpiła zmiana gęstości zaludnienia\nw porównaniu z fazą urbanizacji wstępnej.\n1\n2\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 21.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny - zakres podstawowy\nI. Wykorzystywanie różnych źródeł\ninformacji do analizy i prezentowania\nwspółczesnych problemów […] społecznych\n[…].\nIV etap edukacyjny - zakres podstawowy\n1.4) Zdający wyjaśnia procesy\nurbanizacyjne na świecie […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie dwóch poprawnych argumentów.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Rozszerzanie się stref zurbanizowanych jest możliwe dzięki rozwojowi komunikacji\n(metro, systemy wielopasmowych dróg, rozpowszechnienie motoryzacji indywidualnej)\numożliwiającemu dostęp do miasta.\n- W miastach przestał rozwijać się tradycyjny przemysł, który w fazie urbanizacji wstępnej\nstanowił główne miejsce pracy mieszkańców miast. Przyczyniło się to do przenoszenia się\nludności na tereny podmiejskie o lepszym komforcie życia i do spadku gęstości zaludnienia\nw centrach miast.\n- Na obszarze C rozwija się przemysł nowoczesny, który nie wymaga dużej liczby\npracowników, lecz raczej wysokich kwalifikacji pracowników i czystego środowiska\nprzyrodniczego, lokalizowany na ogół na terenach podmiejskich.\n- Obszar C leży w krajach wysoko rozwiniętych, których ludność stać na domy poza miastem\ni dojeżdżanie do pracy w miastach. Dzięki rozwojowi w tych krajach nowej formy pracy,\njaką jest telepraca, część ludności może pracować w miejscu zamieszkania.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nW fazie dezurbanizacji gęstość zaludnienia w centrum miasta **zmalała**, a na obszarach peryferyjnych **wzrosła** w porównaniu z fazą urbanizacji wstępnej. Dzieje się tak z dwóch głównych powodów:\n\n1. **Rozwój transportu** (motoryzacja, drogi wielopasmowe, metro) umożliwił mieszkańcom zamieszkanie na przedmieściach przy zachowaniu dostępu do miejsc pracy w centrum.\n2. **Zanik tradycyjnego przemysłu** w centrach miast i zastąpienie go nowoczesnymi usługami / telepracą sprawiły, że mieszkanie blisko centrum przestało być konieczne, a ludność przeniosła się do komfortowych dzielnic podmiejskich.\n\n## Sposób 1 - analiza wykresu + mechanizm geograficzny\n\n**Krok 1 - odczytaj zmianę z wykresu.**\n\nKrzywa **X** (urbanizacja wstępna): ostry, wysoki pik gęstości w centrum, szybki spadek ku peryferiom.\nKrzywa **Y** (dezurbanizacja): niższy pik w centrum, **wyższe wartości na peryferiach** niż w fazie X.\n\nZmiana = centrum wyludnia się, peryferie zagęszczają się → ludność odpływa z centrum na przedmieścia.\n\n**Krok 2 - wyjaśnij DLACZEGO, podając dwa argumenty socjoekonomiczne.**\n\n**Argument 1 - transport i motoryzacja:**\n\nW fazie urbanizacji wstępnej brak samochodów i rozbudowanej sieci drogowej zmuszał robotników do mieszkania blisko fabryki (w centrum lub przy zakładach przemysłowych). Wraz z upowszechnieniem samochodu osobowego, budową autostrad, obwodnic i systemów metra **dojazd z przedmieść do centrum stał się możliwy i szybki**. Mieszkańcy mogli pozwolić sobie na dom poza miastem bez utraty dostępu do miejsc pracy → odpływ z centrum.\n\n**Argument 2 - zmiana struktury gospodarczej (deindustrializacja) i nowe formy pracy:**\n\nW fazie urbanizacji wstępnej głównym pracodawcą był **przemysł tradycyjny** (ciężki, włókienniczy) skupiony w centrach miast lub przy portach - mieszkanie blisko fabryki było ekonomicznie konieczne. Kraje obszaru C (wysoko rozwinięte) przeszły **deindustrializację**: fabryki upadły lub przeniosły się poza miasto, a na ich miejsce weszły usługi i przemysł nowoczesny (IT, farmacja, R&D), który **lokalizuje się na czystych, przestronnych terenach podmiejskich** i nie wymaga od pracowników mieszkania w centrum. Dodatkowo rozwój **telepracy** pozwala części zatrudnionych pracować z miejsca zamieszkania - motywacja do drogiego mieszkania w centrum zanika.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez kontekst obszaru C\n\nObszar C na mapie to **kraje wysoko rozwinięte** (Europa Zachodnia, USA, Japonia). Tam dezurbanizacja zachodzi najsilniej, bo:\n\n- **Wysoki standard życia**: ludność stać na zakup domu lub działki w strefie podmiejskiej (suburbanizacja jako etap poprzedzający dezurbanizację) → dalej na wiejskie obszary funkcjonalne.\n- **Rozwinięte usługi publiczne i prywatne poza centrum**: szkoły, sklepy, szpitale dostępne w strefach podmiejskich - nie ma potrzeby mieszkania przy centrum dla dostępu do infrastruktury.\n- **Telepraca**: od lat 90. (masowo od 2020) możliwość pracy z dowolnego miejsca eliminuje konieczność bycia blisko centrum biznesowego.\n\nWeryfikacja: oba argumenty (transport + deindustrializacja/telepraca) razem wyjaśniają zarówno **spadek gęstości w centrum** (brak przymusu bycia blisko pracy/fabryki), jak i **wzrost gęstości na peryferiach** (przeprowadzka na przedmieścia).\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 21.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie **dwóch** poprawnych argumentów społeczno-ekonomicznych wyjaśniających zmianę gęstości zaludnienia.\n> - **0 pkt** - za podanie tylko jednego argumentu, argumenty geograficzno-przyrodnicze (bez wymiaru społeczno-ekonomicznego), sformułowania ogólne bez mechanizmu przyczynowego.\n>\n> **Akceptowane argumenty (klucz CKE):**\n> - Rozwój transportu (metro, drogi wielopasmowe, motoryzacja indywidualna) → dostępność centrum z peryferii.\n> - Zanik tradycyjnego przemysłu jako głównego miejsca pracy → migracja na tereny podmiejskie o lepszym komforcie.\n> - Nowy przemysł (zaawansowane technologie) lokalizuje się na przedmieściach, nie w centrum - tam też przenosi się siła robocza.\n> - Wysoki poziom dochodów mieszkańców → stać ich na dom poza miastem + dojazd; telepraca eliminuje konieczność bycia blisko centrum.\n>\n> **Wykluczone / niewystarczające:**\n> - \"Centrum jest drogie\" - bez wyjaśnienia mechanizmu społeczno-ekonomicznego.\n> - \"Mieszkańcy chcą mieszkać w zieleni\" - to motyw środowiskowo-jakościowy, nie socjoekonomiczny (chyba że powiązany z możliwościami finansowymi).\n> - \"Rozwinęła się suburbanizacja\" - powtórzenie definicji, bez argumentu przyczynowego.\n\n**Kluczowa wskazówka:** Polecenie wymaga **dwóch argumentów** i oba muszą być **społeczno-ekonomiczne**. Argument 1 i Argument 2 muszą być **różne** - dwa zdania mówiące to samo w inny sposób = 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Fazy urbanizacji (cykl Vana den Berga):** urbanizacja wstępna → suburbanizacja → dezurbanizacja → reurbanizacja. W fazie dezurbanizacji saldo migracji miasto → przedmieścia i wsie jest wyraźnie ujemne dla centrum aglomeracji.\n\n> 📊 **Krzywa gęstości zaludnienia Clark'a:** w modelu Clarka gęstość maleje wykładniczo od centrum. Dezurbanizacja \"spłaszcza\" tę krzywą i przesuwa maksimum gęstości ze śródmieścia ku strefom podmiejskim.\n\n> 🏭 **Deindustrializacja:** proces zanikania tradycyjnego przemysłu w krajach wysoko rozwiniętych (lata 70.-90. XX w.) - wiązał się z masowym bezrobociem w dawnych okręgach przemysłowych (Zagłębie Ruhry, Śląsk Brytyjski, Detroit) i odpływem ludności z centrów miast.\n\n> 🚗 **Motoryzacja indywidualna (wskaźnik nasycenia):** w krajach obszaru C wskaźnik posiadania samochodów przekracza 500-600 aut/1000 mieszkańców - główny \"nośnik\" suburbanizacji i dezurbanizacji.\n\nW tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z **geografii społeczno-ekonomicznej** (fazy urbanizacji, struktura gospodarcza krajów wysoko rozwiniętych, transport).\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Uczniowie często piszą tylko **jeden** rozwinięty argument (np. dwa akapity o transporcie) - to daje **0 pkt**, bo klucz wymaga **dwóch różnych** argumentów.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Mylenie \"dezurbanizacji\" z \"suburbanizacją\". Suburbanizacja = wzrost strefy podmiejskiej przy ciągłym wzroście liczby ludności całej aglomeracji. Dezurbanizacja = **spadek** gęstości w centrum **i** ogólna tendencja do opuszczania aglomeracji (całkowita liczba mieszkańców aglomeracji może maleć).\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Pisanie o \"pięknym środowisku\" czy \"zieleni\" bez powiązania z możliwościami ekonomicznymi - taki argument jest geograficzno-środowiskowy, nie socjoekonomiczny. Poprawnie: \"stać ich na dom poza miastem **dzięki wysokim dochodom** i **rozwojowi transportu**\".","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-21.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 21.2. (0-1)
Na wykresie przedstawiono wybrane fazy urbanizacji, które zachodzą w miastach w miarę
rozwoju społeczno-gospodarczego. Literą X oznaczono fazę urbanizacji wstępnej, a literą Y ‒
fazę dezurbanizacji.
Na podstawie: Z. Zaniewicz, Ciekawi świata, Gdynia 2012.
Dezurbanizacja jest charakterystyczna dla miast obszarów oznaczonych na mapie literą C.
Wyjaśnij, podając dwa argumenty społeczno-ekonomiczne, dlaczego w miastach
znajdujących się w fazie dezurbanizacji nastąpiła zmiana gęstości zaludnienia
w porównaniu z fazą urbanizacji wstępnej.
1
2
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 21.2. (0-1)
IV etap edukacyjny - zakres podstawowy
I. Wykorzystywanie różnych źródeł
informacji do analizy i prezentowania
współczesnych problemów […] społecznych
[…].
IV etap edukacyjny - zakres podstawowy
1.4) Zdający wyjaśnia procesy
urbanizacyjne na świecie […].
Schemat punktowania
1 p. - za podanie dwóch poprawnych argumentów.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowe odpowiedzi

\n\n

(metro, systemy wielopasmowych dróg, rozpowszechnienie motoryzacji indywidualnej)
umożliwiającemu dostęp do miasta.

\n\n

stanowił główne miejsce pracy mieszkańców miast. Przyczyniło się to do przenoszenia się
ludności na tereny podmiejskie o lepszym komforcie życia i do spadku gęstości zaludnienia
w centrach miast.

\n\n

pracowników, lecz raczej wysokich kwalifikacji pracowników i czystego środowiska
przyrodniczego, lokalizowany na ogół na terenach podmiejskich.

\n\n

i dojeżdżanie do pracy w miastach. Dzięki rozwojowi w tych krajach nowej formy pracy,
jaką jest telepraca, część ludności może pracować w miejscu zamieszkania.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

W fazie dezurbanizacji gęstość zaludnienia w centrum miasta zmalała, a na obszarach peryferyjnych wzrosła w porównaniu z fazą urbanizacji wstępnej. Dzieje się tak z dwóch głównych powodów:

\n
  1. Rozwój transportu (motoryzacja, drogi wielopasmowe, metro) umożliwił mieszkańcom zamieszkanie na przedmieściach przy zachowaniu dostępu do miejsc pracy w centrum.
  2. Zanik tradycyjnego przemysłu w centrach miast i zastąpienie go nowoczesnymi usługami / telepracą sprawiły, że mieszkanie blisko centrum przestało być konieczne, a ludność przeniosła się do komfortowych dzielnic podmiejskich.
\n

Sposób 1 - analiza wykresu + mechanizm geograficzny

\n

Krok 1 - odczytaj zmianę z wykresu.

\n

Krzywa X (urbanizacja wstępna): ostry, wysoki pik gęstości w centrum, szybki spadek ku peryferiom.
Krzywa Y (dezurbanizacja): niższy pik w centrum, wyższe wartości na peryferiach niż w fazie X.

\n

Zmiana = centrum wyludnia się, peryferie zagęszczają się → ludność odpływa z centrum na przedmieścia.

\n

Krok 2 - wyjaśnij DLACZEGO, podając dwa argumenty socjoekonomiczne.

\n

Argument 1 - transport i motoryzacja:

\n

W fazie urbanizacji wstępnej brak samochodów i rozbudowanej sieci drogowej zmuszał robotników do mieszkania blisko fabryki (w centrum lub przy zakładach przemysłowych). Wraz z upowszechnieniem samochodu osobowego, budową autostrad, obwodnic i systemów metra dojazd z przedmieść do centrum stał się możliwy i szybki. Mieszkańcy mogli pozwolić sobie na dom poza miastem bez utraty dostępu do miejsc pracy → odpływ z centrum.

\n

Argument 2 - zmiana struktury gospodarczej (deindustrializacja) i nowe formy pracy:

\n

W fazie urbanizacji wstępnej głównym pracodawcą był przemysł tradycyjny (ciężki, włókienniczy) skupiony w centrach miast lub przy portach - mieszkanie blisko fabryki było ekonomicznie konieczne. Kraje obszaru C (wysoko rozwinięte) przeszły deindustrializację: fabryki upadły lub przeniosły się poza miasto, a na ich miejsce weszły usługi i przemysł nowoczesny (IT, farmacja, R&D), który lokalizuje się na czystych, przestronnych terenach podmiejskich i nie wymaga od pracowników mieszkania w centrum. Dodatkowo rozwój telepracy pozwala części zatrudnionych pracować z miejsca zamieszkania - motywacja do drogiego mieszkania w centrum zanika.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez kontekst obszaru C

\n

Obszar C na mapie to kraje wysoko rozwinięte (Europa Zachodnia, USA, Japonia). Tam dezurbanizacja zachodzi najsilniej, bo:

\n\n

Weryfikacja: oba argumenty (transport + deindustrializacja/telepraca) razem wyjaśniają zarówno spadek gęstości w centrum (brak przymusu bycia blisko pracy/fabryki), jak i wzrost gęstości na peryferiach (przeprowadzka na przedmieścia).

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 21.2, max 1 pkt):
- 1 pkt - za podanie dwóch poprawnych argumentów społeczno-ekonomicznych wyjaśniających zmianę gęstości zaludnienia.
- 0 pkt - za podanie tylko jednego argumentu, argumenty geograficzno-przyrodnicze (bez wymiaru społeczno-ekonomicznego), sformułowania ogólne bez mechanizmu przyczynowego.

Akceptowane argumenty (klucz CKE):
- Rozwój transportu (metro, drogi wielopasmowe, motoryzacja indywidualna) → dostępność centrum z peryferii.
- Zanik tradycyjnego przemysłu jako głównego miejsca pracy → migracja na tereny podmiejskie o lepszym komforcie.
- Nowy przemysł (zaawansowane technologie) lokalizuje się na przedmieściach, nie w centrum - tam też przenosi się siła robocza.
- Wysoki poziom dochodów mieszkańców → stać ich na dom poza miastem + dojazd; telepraca eliminuje konieczność bycia blisko centrum.

Wykluczone / niewystarczające:
- "Centrum jest drogie" - bez wyjaśnienia mechanizmu społeczno-ekonomicznego.
- "Mieszkańcy chcą mieszkać w zieleni" - to motyw środowiskowo-jakościowy, nie socjoekonomiczny (chyba że powiązany z możliwościami finansowymi).
- "Rozwinęła się suburbanizacja" - powtórzenie definicji, bez argumentu przyczynowego.
\n

Kluczowa wskazówka: Polecenie wymaga dwóch argumentów i oba muszą być społeczno-ekonomiczne. Argument 1 i Argument 2 muszą być różne - dwa zdania mówiące to samo w inny sposób = 0 pkt.

\n

Wzory i referencje

\n
🌍 Fazy urbanizacji (cykl Vana den Berga): urbanizacja wstępna → suburbanizacja → dezurbanizacja → reurbanizacja. W fazie dezurbanizacji saldo migracji miasto → przedmieścia i wsie jest wyraźnie ujemne dla centrum aglomeracji.
\n
📊 Krzywa gęstości zaludnienia Clark'a: w modelu Clarka gęstość maleje wykładniczo od centrum. Dezurbanizacja "spłaszcza" tę krzywą i przesuwa maksimum gęstości ze śródmieścia ku strefom podmiejskim.
\n
🏭 Deindustrializacja: proces zanikania tradycyjnego przemysłu w krajach wysoko rozwiniętych (lata 70.-90. XX w.) - wiązał się z masowym bezrobociem w dawnych okręgach przemysłowych (Zagłębie Ruhry, Śląsk Brytyjski, Detroit) i odpływem ludności z centrów miast.
\n
🚗 Motoryzacja indywidualna (wskaźnik nasycenia): w krajach obszaru C wskaźnik posiadania samochodów przekracza 500-600 aut/1000 mieszkańców - główny "nośnik" suburbanizacji i dezurbanizacji.
\n

W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z geografii społeczno-ekonomicznej (fazy urbanizacji, struktura gospodarcza krajów wysoko rozwiniętych, transport).

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Pułapka 1: Uczniowie często piszą tylko jeden rozwinięty argument (np. dwa akapity o transporcie) - to daje 0 pkt, bo klucz wymaga dwóch różnych argumentów.
\n
⚠️ Pułapka 2: Mylenie "dezurbanizacji" z "suburbanizacją". Suburbanizacja = wzrost strefy podmiejskiej przy ciągłym wzroście liczby ludności całej aglomeracji. Dezurbanizacja = spadek gęstości w centrum i ogólna tendencja do opuszczania aglomeracji (całkowita liczba mieszkańców aglomeracji może maleć).
\n
⚠️ Pułapka 3: Pisanie o "pięknym środowisku" czy "zieleni" bez powiązania z możliwościami ekonomicznymi - taki argument jest geograficzno-środowiskowy, nie socjoekonomiczny. Poprawnie: "stać ich na dom poza miastem dzięki wysokim dochodom i rozwojowi transportu".
"}]}