{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/23.1","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"23.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.1. (0-1)\nZaznacz poprawne dokończenie zdania.\nW powyższej tabeli literami X i Y oznaczono odpowiednio\nA. Stany Zjednoczone i Kanadę.\nB. Koreę Południową i Czad.\nC. Polskę i Niemcy.\nD. Niger i Somalię.","answer":"B","answer_text":"Zadanie 23.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nII. Analiza i wyjaśnianie problemów\ndemograficznych społeczeństw.\nIV etap edukacyjny\n8.3) Zdający analizuje przestrzenne różnice\nw wielkości wskaźników: urodzeń, zgonów\ni przyrostu naturalnego.\n8.4) Zdający opisuje etapy rozwoju\ndemograficznego ludności na przykładach\nz wybranych państw świata.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nB.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B. Koreę Południową i Czad.**\n\nPaństwo **X** (TFR: 4,5 → 1,2) = **Korea Południowa**. Państwo **Y** (TFR: 6,5 → 6,6) = **Czad**.\n\n## Sposób 1 - analiza kierunku i skali zmian TFR\n\n**Krok 1: Co mówi nam wartość TFR w 2013 r.?**\n\nPunktem wyjścia jest wartość końcowa w 2013 r. i porównanie z progiem zastępowalności pokoleń (\\(\\text{TFR} = 2{,}1\\)):\n\n- **Państwo X, TFR = 1,2** - wartość ekstremalnie niska, **znacznie poniżej progu 2,1**. To jeden z najniższych wskaźników dzietności na świecie. Jednocześnie w 1970 r. TFR wynosił 4,5 - czyli kraj przeszedł gwałtowne przejście demograficzne w zaledwie kilku dekadach. **Taki profil pasuje wyłącznie do krajów Azji Wschodniej** (Korea Południowa, Japonia, Tajwan, Singapur) - szybka industrializacja, urbanizacja i emancypacja kobiet doprowadziły do jednego z największych na świecie spadków dzietności.\n\n- **Państwo Y, TFR = 6,6** - wartość bardzo wysoka, **praktycznie bez zmiany od 1970 r.** (wzrost z 6,5 → 6,6). Kraj pozostaje w I lub II fazie przejścia demograficznego. **Taki profil pasuje do krajów Afryki Subsaharyjskiej** o bardzo wysokiej i stagnującej dzietności.\n\n**Krok 2: Eliminacja odpowiedzi po charakterze państw:**\n\n| Para | X (TFR 2013 = 1,2) | Y (TFR 2013 = 6,6) | Pasuje? |\n| A. USA i Kanada | USA: TFR ≈ 1,9 (2013), nie 1,2 | Kanada: TFR ≈ 1,6 | ❌ |\n| **B. Korea Pd. i Czad** | **Korea Pd.: TFR ≈ 1,19 (2013)** | **Czad: TFR > 6,5** | **✅** |\n| C. Polska i Niemcy | Polska: TFR ≈ 1,3 w 2013, ale w 1970 ≈ 2,2 (nie 4,5) | Niemcy: TFR ≈ 1,4, w 1970 ≈ 2,0 | ❌ |\n| D. Niger i Somalia | Niger: TFR 2013 ≈ 7,6 (zbyt wysokie dla X) | Somalia: TFR 2013 ≈ 6,6, ale X wymaga 1,2 | ❌ |\n\n**Wniosek:** Jedyna para spełniająca oba warunki jednocześnie to **Korea Południowa (X) i Czad (Y)**.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez znajomość faz przejścia demograficznego\n\n**Państwo X** - przejście z TFR 4,5 (1970) do 1,2 (2013) = **spadek o 3,3 jednostki w 43 latach**. To jeden z najszybszych w historii demografii przypadków przejścia przez wszystkie fazy (II → III → IV → V). Korea Południowa jest klasycznym przykładem tzw. **\"koreańskiego cudu demograficznego\"**: szybka industrializacja lat 60.-80., upowszechnienie edukacji kobiet, urbanizacja, późniejsze zawieranie małżeństw → dziś TFR należy do **najniższych na świecie (≈ 0,7-1,2)**.\n\n**Państwo Y** - TFR 6,5 w 1970 r. i 6,6 w 2013 r. = **brak przejścia demograficznego**. Kraj pozostaje w fazie wysokiej dzietności. **Czad** jest jednym z najmniej rozwiniętych krajów świata (HDI ≈ 0,40), z dominacją sektora I, brakiem powszechnej edukacji, wysoką śmiertelnością niemowląt i silnymi tradycjami dużej rodziny.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 23.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie odpowiedzi **B**\n> - **0 pkt** - za każdą inną odpowiedź lub brak odpowiedzi\n> - Zadanie zamknięte - nie ma wariantów częściowych.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 📐 **Współczynnik dzietności (TFR)** - średnia liczba dzieci urodzonych przez kobietę w wieku rozrodczym (15-49 lat).\n> - **TFR = 2,1** - próg zastępowalności pokoleń (populacja stabilna).\n> - **TFR < 2,1** → społeczeństwo starzejące się, niżu demograficzny (Europa, Japonia, Korea).\n> - **TFR > 4** → kraje rozwijające się, eksplozja demograficzna (część Afryki Subsaharyjskiej).\n\n> 🌍 **Faza przejścia demograficznego (Notestein):**\n> - Korea Południowa (X): w 1970 r. w fazie II (U wysokie, Z spada), do 2013 r. przeszła do fazy V (ujemny PN, TFR < 1,5).\n> - Czad (Y): nadal w fazie I-II (U i Z wysokie, TFR stabilnie > 6).\n\n> 🇰🇷 **Korea Południowa**: TFR 2013 ≈ 1,19 (dane World Bank / PRB) - jeden z najniższych wskaźników na świecie. W 1970 r. kraj był jeszcze w fazie dynamicznego wzrostu ludności po wojnie koreańskiej.\n\n> 🌍 **Czad**: kraj Afryki Środkowej, HDI ≈ 0,40 (jedno z najniższych miejsc na świecie), TFR stale powyżej 6 - wzorzec demograficzny typowy dla krajów bez ukończonej transformacji demograficznej.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Para państw | Dlaczego błędna |\n| A | Stany Zjednoczone i Kanada | USA: TFR 2013 ≈ 1,86 (nie 1,2); Kanada: TFR 2013 ≈ 1,61. Żadne z tych państw nie miało nigdy TFR = 6,5 (kraje imigranckie, stabilna dzietność). |\n| C | Polska i Niemcy | Polska w 1970 r.: TFR ≈ 2,2 (nie 4,5 - to typowe dla krajów już po I fazie). Niemcy 1970: TFR ≈ 2,0. Żadne z nich nie zbliża się do TFR = 6,5. |\n| D | Niger i Somalia | Niger 2013: TFR ≈ 7,6; Somalia 2013: TFR ≈ 6,6 - obydwa mają TFR > 6, więc żadne z nich nie mogłoby być X z wartością 1,2. Typowy błąd: uczeń identyfikuje tylko \"kraj afrykański z wysokim TFR\", ale zapomina, że X wymaga niskiego TFR. |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Polska w 1970 r. miała TFR ≈ 2,2 (nie 4,5 jak w zadaniu). Odpowiedź C jest pułapką dla uczniów, którzy wiedzą, że Polska ma dziś niską dzietność (TFR ≈ 1,3), ale nie pamiętają, że Polska nigdy nie miała TFR na poziomie 4-5 - taki poziom był charakterystyczny dla Azji Wschodniej i Ameryki Łacińskiej w dobie boomu powojennego.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Różnica między Koreą Południową (X) a Japonią lub Chinami - wszystkie mają dziś TFR < 1,5, ale Korea Południowa jest najniższa (TFR ≈ 0,7-1,2 w różnych latach). Chiny nie pasują, bo polityka jednego dziecka (od 1980 r.) nie doprowadziłaby do TFR = 4,5 w 1970 (Chiny miały wtedy ≈ 5,5-6,0, więc też byłby dopasowany, ale nie ma ich wśród odpowiedzi).\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Przy pytaniach o TFR zawsze sprawdź **OBA państwa** - łatwo dopasować jedno i zignorować drugie. Para musi być spójna: X z drastycznym spadkiem TFR (kraj przechodzący transformację) ORAZ Y z TFR powyżej 6 przez całe dziesięciolecia (kraj Afryki Subsaharyjskiej bez transformacji).","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-23.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 23.1. (0-1)<br>Zaznacz poprawne dokończenie zdania.<br>W powyższej tabeli literami X i Y oznaczono odpowiednio<br>A. Stany Zjednoczone i Kanadę.<br>B. Koreę Południową i Czad.<br>C. Polskę i Niemcy.<br>D. Niger i Somalię.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 23.1. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>II. Analiza i wyjaśnianie problemów<br>demograficznych społeczeństw.<br>IV etap edukacyjny<br>8.3) Zdający analizuje przestrzenne różnice<br>w wielkości wskaźników: urodzeń, zgonów<br>i przyrostu naturalnego.<br>8.4) Zdający opisuje etapy rozwoju<br>demograficznego ludności na przykładach<br>z wybranych państw świata.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawną odpowiedź.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>B.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>B. Koreę Południową i Czad.</strong></p>\n<p>Państwo <strong>X</strong> (TFR: 4,5 → 1,2) = <strong>Korea Południowa</strong>. Państwo <strong>Y</strong> (TFR: 6,5 → 6,6) = <strong>Czad</strong>.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza kierunku i skali zmian TFR</h4>\n<p><strong>Krok 1: Co mówi nam wartość TFR w 2013 r.?</strong></p>\n<p>Punktem wyjścia jest wartość końcowa w 2013 r. i porównanie z progiem zastępowalności pokoleń (\\(\\text{TFR} = 2{,}1\\)):</p>\n<ul><li><strong>Państwo X, TFR = 1,2</strong> - wartość ekstremalnie niska, <strong>znacznie poniżej progu 2,1</strong>. To jeden z najniższych wskaźników dzietności na świecie. Jednocześnie w 1970 r. TFR wynosił 4,5 - czyli kraj przeszedł gwałtowne przejście demograficzne w zaledwie kilku dekadach. <strong>Taki profil pasuje wyłącznie do krajów Azji Wschodniej</strong> (Korea Południowa, Japonia, Tajwan, Singapur) - szybka industrializacja, urbanizacja i emancypacja kobiet doprowadziły do jednego z największych na świecie spadków dzietności.</li></ul>\n<ul><li><strong>Państwo Y, TFR = 6,6</strong> - wartość bardzo wysoka, <strong>praktycznie bez zmiany od 1970 r.</strong> (wzrost z 6,5 → 6,6). Kraj pozostaje w I lub II fazie przejścia demograficznego. <strong>Taki profil pasuje do krajów Afryki Subsaharyjskiej</strong> o bardzo wysokiej i stagnującej dzietności.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2: Eliminacja odpowiedzi po charakterze państw:</strong></p>\n<p>| Para | X (TFR 2013 = 1,2) | Y (TFR 2013 = 6,6) | Pasuje? |<br>| A. USA i Kanada | USA: TFR ≈ 1,9 (2013), nie 1,2 | Kanada: TFR ≈ 1,6 | ❌ |<br>| <strong>B. Korea Pd. i Czad</strong> | <strong>Korea Pd.: TFR ≈ 1,19 (2013)</strong> | <strong>Czad: TFR &gt; 6,5</strong> | <strong>✅</strong> |<br>| C. Polska i Niemcy | Polska: TFR ≈ 1,3 w 2013, ale w 1970 ≈ 2,2 (nie 4,5) | Niemcy: TFR ≈ 1,4, w 1970 ≈ 2,0 | ❌ |<br>| D. Niger i Somalia | Niger: TFR 2013 ≈ 7,6 (zbyt wysokie dla X) | Somalia: TFR 2013 ≈ 6,6, ale X wymaga 1,2 | ❌ |</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Jedyna para spełniająca oba warunki jednocześnie to <strong>Korea Południowa (X) i Czad (Y)</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez znajomość faz przejścia demograficznego</h4>\n<p><strong>Państwo X</strong> - przejście z TFR 4,5 (1970) do 1,2 (2013) = <strong>spadek o 3,3 jednostki w 43 latach</strong>. To jeden z najszybszych w historii demografii przypadków przejścia przez wszystkie fazy (II → III → IV → V). Korea Południowa jest klasycznym przykładem tzw. <strong>&quot;koreańskiego cudu demograficznego&quot;</strong>: szybka industrializacja lat 60.-80., upowszechnienie edukacji kobiet, urbanizacja, późniejsze zawieranie małżeństw → dziś TFR należy do <strong>najniższych na świecie (≈ 0,7-1,2)</strong>.</p>\n<p><strong>Państwo Y</strong> - TFR 6,5 w 1970 r. i 6,6 w 2013 r. = <strong>brak przejścia demograficznego</strong>. Kraj pozostaje w fazie wysokiej dzietności. <strong>Czad</strong> jest jednym z najmniej rozwiniętych krajów świata (HDI ≈ 0,40), z dominacją sektora I, brakiem powszechnej edukacji, wysoką śmiertelnością niemowląt i silnymi tradycjami dużej rodziny.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 23.1, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za zaznaczenie odpowiedzi <strong>B</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - za każdą inną odpowiedź lub brak odpowiedzi<br>- Zadanie zamknięte - nie ma wariantów częściowych.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>📐 <strong>Współczynnik dzietności (TFR)</strong> - średnia liczba dzieci urodzonych przez kobietę w wieku rozrodczym (15-49 lat).<br>- <strong>TFR = 2,1</strong> - próg zastępowalności pokoleń (populacja stabilna).<br>- <strong>TFR &lt; 2,1</strong> → społeczeństwo starzejące się, niżu demograficzny (Europa, Japonia, Korea).<br>- <strong>TFR &gt; 4</strong> → kraje rozwijające się, eksplozja demograficzna (część Afryki Subsaharyjskiej).</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Faza przejścia demograficznego (Notestein):</strong><br>- Korea Południowa (X): w 1970 r. w fazie II (U wysokie, Z spada), do 2013 r. przeszła do fazy V (ujemny PN, TFR &lt; 1,5).<br>- Czad (Y): nadal w fazie I-II (U i Z wysokie, TFR stabilnie &gt; 6).</blockquote>\n<blockquote>🇰🇷 <strong>Korea Południowa</strong>: TFR 2013 ≈ 1,19 (dane World Bank / PRB) - jeden z najniższych wskaźników na świecie. W 1970 r. kraj był jeszcze w fazie dynamicznego wzrostu ludności po wojnie koreańskiej.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Czad</strong>: kraj Afryki Środkowej, HDI ≈ 0,40 (jedno z najniższych miejsc na świecie), TFR stale powyżej 6 - wzorzec demograficzny typowy dla krajów bez ukończonej transformacji demograficznej.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Para państw | Dlaczego błędna |<br>| A | Stany Zjednoczone i Kanada | USA: TFR 2013 ≈ 1,86 (nie 1,2); Kanada: TFR 2013 ≈ 1,61. Żadne z tych państw nie miało nigdy TFR = 6,5 (kraje imigranckie, stabilna dzietność). |<br>| C | Polska i Niemcy | Polska w 1970 r.: TFR ≈ 2,2 (nie 4,5 - to typowe dla krajów już po I fazie). Niemcy 1970: TFR ≈ 2,0. Żadne z nich nie zbliża się do TFR = 6,5. |<br>| D | Niger i Somalia | Niger 2013: TFR ≈ 7,6; Somalia 2013: TFR ≈ 6,6 - obydwa mają TFR &gt; 6, więc żadne z nich nie mogłoby być X z wartością 1,2. Typowy błąd: uczeń identyfikuje tylko &quot;kraj afrykański z wysokim TFR&quot;, ale zapomina, że X wymaga niskiego TFR. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Polska w 1970 r. miała TFR ≈ 2,2 (nie 4,5 jak w zadaniu). Odpowiedź C jest pułapką dla uczniów, którzy wiedzą, że Polska ma dziś niską dzietność (TFR ≈ 1,3), ale nie pamiętają, że Polska nigdy nie miała TFR na poziomie 4-5 - taki poziom był charakterystyczny dla Azji Wschodniej i Ameryki Łacińskiej w dobie boomu powojennego.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Różnica między Koreą Południową (X) a Japonią lub Chinami - wszystkie mają dziś TFR &lt; 1,5, ale Korea Południowa jest najniższa (TFR ≈ 0,7-1,2 w różnych latach). Chiny nie pasują, bo polityka jednego dziecka (od 1980 r.) nie doprowadziłaby do TFR = 4,5 w 1970 (Chiny miały wtedy ≈ 5,5-6,0, więc też byłby dopasowany, ale nie ma ich wśród odpowiedzi).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Przy pytaniach o TFR zawsze sprawdź <strong>OBA państwa</strong> - łatwo dopasować jedno i zignorować drugie. Para musi być spójna: X z drastycznym spadkiem TFR (kraj przechodzący transformację) ORAZ Y z TFR powyżej 6 przez całe dziesięciolecia (kraj Afryki Subsaharyjskiej bez transformacji).</blockquote>"}]}