{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/26","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"26","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26. (0-1)\nW tabeli przedstawiono udział głównych źródeł energii pierwotnej na świecie w wybranych\nlatach.\nRok\nBiomasa\n(w tym\ndrewno)\nWęgiel\nRopa\nnaftowa\nGaz\nziemny\nEnergia\njądrowa\nEnergia\nwodna\n6,1\n27,7\n31,7\n22,8\n5,0\n6,2\n5,9\n30,8\n33,9\n18,9\n4,8\n5,3\n23,0\n64,0\n9,0\n2,0\n1,5\n10,0\n53,0\n24,0\n8,5\n4,2\nNa podstawie: W. Mizerski, J. Żukowski, Tablice geograficzne, Warszawa 2014.\nWpisz do tabeli w odpowiedniej kolejności lata wybrane z podanych poniżej, tak aby\nodpowiadała im charakterystyczna struktura produkcji energii pierwotnej na świecie\nw danym roku.\n1850 1920 1950 1990 2010","answer":null,"answer_text":"Zadanie 26. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\n[…] gospodarki człowieka oraz wzajemnych\npowiązań i zależności w systemie człowiek\n- przyroda - gospodarka.\nIV etap edukacyjny\n9.7) Zdający charakteryzuje zmiany\nw strukturze zużycia energii postępujące\nwraz z rozwojem gospodarczym państw\nświata […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za cztery poprawne odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawne odpowiedzi\n2010, 1990, 1920, 1950","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nKolejność lat w tabeli (od góry):\n\n| Wiersz | Rok |\n| 1. | **2010** |\n| 2. | **1990** |\n| 3. | **1920** |\n| 4. | **1950** |\n\nRok **1850** nie pasuje do żadnego wiersza - jest dystraktorrem.\n\n## Sposób 1 - analiza struktury źródeł energii krok po kroku\n\nRozwiązanie opiera się na historii energetyki światowej: kolejne epoki to dominacja różnych nośników - biomasa → węgiel → ropa → gaz/atom.\n\n**Krok 1: Znajdź wiersze z ZEROWYM udziałem energii jądrowej (-)**\n\nWiersze 3 i 4 nie mają energii jądrowej. Pierwsza elektrownia atomowa podłączona do sieci: **1954 r.** (Związek Radziecki). Zatem oba te wiersze to lata **sprzed 1954**, czyli z opcji: **1850, 1920 lub 1950**.\n\n- Rok 1950 mieści się tuż przed erą atomową → brak energii jądrowej **jest prawidłowy dla 1950**.\n- Rok 1920 - energia jądrowa nie istniała → brak jest prawidłowy.\n- Rok 1850 - energia jądrowa nie istniała → brak też prawidłowy.\n\n**Krok 2: Rozróżnij wiersze 3 i 4 (oba bez energii jądrowej)**\n\n| | Biomasa | Węgiel | Ropa naftowa | Gaz ziemny |\n| Wiersz 3 | 23,0% | **64,0%** | 9,0% | 2,0% |\n| Wiersz 4 | 10,0% | **53,0%** | 24,0% | 8,5% |\n\n- **Wiersz 3**: dominacja węgla (64%!), ropa zaledwie 9%, biomasa aż 23% → to obraz epoki węglowej w jej szczytowej fazie. Komercyjne wydobycie ropy dopiero się rozkręcało (naftowy boom Texas 1901 r., ale globalnie udział małony). Biomasa wciąż wysoka bo duże obszary świata (Azja, Afryka) używały drewna. → **rok 1920**.\n\n- **Wiersz 4**: węgiel spada do 53%, ropa rośnie do 24%, gaz do 8,5%, biomasa spada do 10%. To obraz tuż po II wojnie światowej - gwałtowny wzrost wydobycia ropy (Saudi Aramco, boom naftowy Bliskiego Wschodu), ale węgiel jeszcze dominuje. → **rok 1950**.\n\nRok **1850** nie odpowiada żadnemu wierszowi: w 1850 biomasa (głównie drewno) stanowiłaby ponad 70-80% energii, węgiel zaś był dopiero w fazie dynamicznego wzrostu (Anglia przemysłowa), a ropa naftowa praktycznie nie istniała komercyjnie (pierwsze złoże PA-USA dopiero 1859 r.).\n\n**Krok 3: Rozróżnij wiersze 1 i 2 (oba z energią jądrową)**\n\n| | Biomasa | Węgiel | Ropa naftowa | Gaz ziemny | Jądrowa | Wodna |\n| Wiersz 1 | 6,1% | 27,7% | 31,7% | **22,8%** | 5,0% | 6,2% |\n| Wiersz 2 | 5,9% | **30,8%** | **33,9%** | 18,9% | 4,8% | 5,3% |\n\nKluczowe różnice:\n- **Gaz ziemny**: wiersz 1 ma **22,8%** vs wiersz 2 tylko **18,9%** → gaz systematycznie rósł po 1990 r. (rewolucja łupkowa w USA od ok. 2005 r., gazociągi).\n- **Ropa naftowa**: wiersz 2 ma **33,9%** (wyższy udział) vs wiersz 1 **31,7%** → udział ropy maleje od lat 2000., bo rośnie gaz i odnawialne.\n- **Węgiel**: wiersz 2 ma **30,8%** vs wiersz 1 **27,7%** → po 1990 r. w krajach Zachodu udział węgla maleje (choć Chiny zwiększają wydobycie, globalnie w 2010 r. było jeszcze nieco niżej niż w 1990).\n\n→ **Wiersz 2 = rok 1990** (wyższy udział ropy i węgla, niższy gaz).\n→ **Wiersz 1 = rok 2010** (wyższy udział gazu, niższy węgiel i ropa).\n\n## Sposób 2 - metoda eliminacji i weryfikacja historyczna\n\nEliminujemy rok **1850** jako niemożliwy do przypisania: żaden wiersz nie pokazuje biomasie ponad 50% ani zerowego udziału ropy - a w 1850 r. tak właśnie wyglądałaby struktura (drewno i słoma dominowały, ropy naftowej handlowo jeszcze nie wydobywano).\n\n**Weryfikacja przez „kamienie milowe\" energetyki:**\n\n| Kamień milowy | Rok | Konsekwencja dla struktury |\n| Rewolucja przemysłowa - szczyt węgla | ~1920 | węgiel ≈ 60-65%, ropa <10% |\n| Boom naftowy Bliskiego Wschodu | ~1950 | ropa rośnie do ~24%, węgiel spada do ~53% |\n| „Złota era\" ropy - kryzys naftowy → diversyfikacja | 1973-1990 | ropa dominuje ~34%, atom rośnie |\n| Rewolucja łupkowa, wzrost gazu | 2000-2010 | gaz rośnie do ~23%, ropa spada, atom stabilny |\n\nPrzypisanie zgodne z kleczem CKE: **2010 → 1990 → 1920 → 1950** ✓\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 26, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za **wszystkie cztery** lata wpisane w poprawnej kolejności: 2010, 1990, 1920, 1950.\n> - **0 pkt** - za jakikolwiek błąd w kolejności (np. zamiana 2010 ↔ 1990 albo 1920 ↔ 1950) lub użycie roku 1850.\n\n> ⚠️ **Uwaga CKE:** Zadanie jest za **1 punkt - cały albo nic**. Trzy poprawne lata na cztery = **0 pkt**. Nie ma oceniania częściowego.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🏭 **Historia energetyki światowej** - oś chronologiczna:\n> - **~1900-1920**: Epoka węglowa. Węgiel dominuje (ok. 60-65% energii pierwotnej). Biomasa wciąż wysoka (drewno na wsiach Azji/Afryki: ~20-25%). Ropa dopiero wchodzi na rynek.\n> - **1950**: Boom naftowy po II wojnie. Ropa ~24%, węgiel ~53%. Energii jądrowej brak (pierwszy reaktor 1954). Gaz ziemny ~8-9%.\n> - **1990**: Dywersyfikacja - „złota era\" ropy (33-34%), energia jądrowa na globalnym poziomie ~4-5% (po Czarnobylu 1986 - stagnacja atomu). Gaz ~19%.\n> - **2010**: Rewolucja łupkowa w USA napędza gaz (22-23%). Ropa spada do ~31-32%. Węgiel ~27-28% (globalnie - mimo wzrostu w Chinach, w strukturze procentowej nieznacznie spada).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędne przypisanie | Dlaczego nie pasuje |\n| Wiersz 3 = **1850** | W 1850 r. biomasa stanowiłaby >70% (drewno, słoma), ropa handlowa praktycznie nie istniała; węgiel 64% to za dużo na 1850 - była dopiero w fazie wzrostu |\n| Wiersz 4 = **1920** | W 1920 r. ropa naftowa nie sięgała 24% - to wartość typowa dla połowy XX w. po boomie bliskowschodnim |\n| Wiersz 1 = **1990** (zamiana z wiersz 2) | Gaz ziemny 22,8% był charakterystyczny dla 2010 (rewolucja łupkowa); w 1990 gaz wynosił ok. 19% |\n| Wiersz 2 = **2010** (zamiana z wiersz 1) | Ropa 33,9% i węgiel 30,8% to wartości z 1990 r.; w 2010 obie były niższe (ropa ~32%, węgiel ~28%) |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Uczniowie często chcą użyć roku **1850** - tymczasem żaden wiersz nie odpowiada strukturze z 1850 r. (brak wiersza z biomasą >50%). Rok 1850 jest **dystraktor** - celowo dodany, żeby zbić z tropu.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Zamiana **1990 ↔ 2010** - różnice między tymi dwoma wierszami są subtelne (kilka punktów procentowych). Kluczem jest **udział gazu ziemnego**: 22,8% to 2010 (rewolucja łupkowa), 18,9% to 1990. Nie patrz na węgiel - te wartości mogą wydawać się sprzeczne z intuicją „Chiny = więcej węgla\", ale dane dotyczą **globalnej struktury procentowej**, nie bezwzględnej produkcji.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Zamiana **1920 ↔ 1950** - kluczem jest **biomasa**: 23% biomasy w 1920 (duże obszary przedindustrialnej Azji, Afryki używały drewna), tylko 10% w 1950 (industrializacja postępuje). Ropa 9% (1920) vs 24% (1950) - jednoznaczna różnica.","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-26.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 26. (0-1)<br>W tabeli przedstawiono udział głównych źródeł energii pierwotnej na świecie w wybranych<br>latach.<br>Rok<br>Biomasa<br>(w tym<br>drewno)<br>Węgiel<br>Ropa<br>naftowa<br>Gaz<br>ziemny<br>Energia<br>jądrowa<br>Energia<br>wodna<br>6,1<br>27,7<br>31,7<br>22,8<br>5,0<br>6,2<br>5,9<br>30,8<br>33,9<br>18,9<br>4,8<br>5,3<br>23,0<br>64,0<br>9,0<br>2,0<br>1,5<br>10,0<br>53,0<br>24,0<br>8,5<br>4,2<br>Na podstawie: W. Mizerski, J. Żukowski, Tablice geograficzne, Warszawa 2014.<br>Wpisz do tabeli w odpowiedniej kolejności lata wybrane z podanych poniżej, tak aby<br>odpowiadała im charakterystyczna struktura produkcji energii pierwotnej na świecie<br>w danym roku.<br>1850 1920 1950 1990 2010</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 26. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>[…] gospodarki człowieka oraz wzajemnych<br>powiązań i zależności w systemie człowiek</p>\n<ul><li>przyroda - gospodarka.</li></ul>\n<p>IV etap edukacyjny<br>9.7) Zdający charakteryzuje zmiany<br>w strukturze zużycia energii postępujące<br>wraz z rozwojem gospodarczym państw<br>świata […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za cztery poprawne odpowiedzi.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawne odpowiedzi<br>2010, 1990, 1920, 1950</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Kolejność lat w tabeli (od góry):</p>\n<p>| Wiersz | Rok |<br>| 1. | <strong>2010</strong> |<br>| 2. | <strong>1990</strong> |<br>| 3. | <strong>1920</strong> |<br>| 4. | <strong>1950</strong> |</p>\n<p>Rok <strong>1850</strong> nie pasuje do żadnego wiersza - jest dystraktorrem.</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza struktury źródeł energii krok po kroku</h4>\n<p>Rozwiązanie opiera się na historii energetyki światowej: kolejne epoki to dominacja różnych nośników - biomasa → węgiel → ropa → gaz/atom.</p>\n<p><strong>Krok 1: Znajdź wiersze z ZEROWYM udziałem energii jądrowej (-)</strong></p>\n<p>Wiersze 3 i 4 nie mają energii jądrowej. Pierwsza elektrownia atomowa podłączona do sieci: <strong>1954 r.</strong> (Związek Radziecki). Zatem oba te wiersze to lata <strong>sprzed 1954</strong>, czyli z opcji: <strong>1850, 1920 lub 1950</strong>.</p>\n<ul><li>Rok 1950 mieści się tuż przed erą atomową → brak energii jądrowej <strong>jest prawidłowy dla 1950</strong>.</li><li>Rok 1920 - energia jądrowa nie istniała → brak jest prawidłowy.</li><li>Rok 1850 - energia jądrowa nie istniała → brak też prawidłowy.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2: Rozróżnij wiersze 3 i 4 (oba bez energii jądrowej)</strong></p>\n<p>| | Biomasa | Węgiel | Ropa naftowa | Gaz ziemny |<br>| Wiersz 3 | 23,0% | <strong>64,0%</strong> | 9,0% | 2,0% |<br>| Wiersz 4 | 10,0% | <strong>53,0%</strong> | 24,0% | 8,5% |</p>\n<ul><li><strong>Wiersz 3</strong>: dominacja węgla (64%!), ropa zaledwie 9%, biomasa aż 23% → to obraz epoki węglowej w jej szczytowej fazie. Komercyjne wydobycie ropy dopiero się rozkręcało (naftowy boom Texas 1901 r., ale globalnie udział małony). Biomasa wciąż wysoka bo duże obszary świata (Azja, Afryka) używały drewna. → <strong>rok 1920</strong>.</li></ul>\n<ul><li><strong>Wiersz 4</strong>: węgiel spada do 53%, ropa rośnie do 24%, gaz do 8,5%, biomasa spada do 10%. To obraz tuż po II wojnie światowej - gwałtowny wzrost wydobycia ropy (Saudi Aramco, boom naftowy Bliskiego Wschodu), ale węgiel jeszcze dominuje. → <strong>rok 1950</strong>.</li></ul>\n<p>Rok <strong>1850</strong> nie odpowiada żadnemu wierszowi: w 1850 biomasa (głównie drewno) stanowiłaby ponad 70-80% energii, węgiel zaś był dopiero w fazie dynamicznego wzrostu (Anglia przemysłowa), a ropa naftowa praktycznie nie istniała komercyjnie (pierwsze złoże PA-USA dopiero 1859 r.).</p>\n<p><strong>Krok 3: Rozróżnij wiersze 1 i 2 (oba z energią jądrową)</strong></p>\n<p>| | Biomasa | Węgiel | Ropa naftowa | Gaz ziemny | Jądrowa | Wodna |<br>| Wiersz 1 | 6,1% | 27,7% | 31,7% | <strong>22,8%</strong> | 5,0% | 6,2% |<br>| Wiersz 2 | 5,9% | <strong>30,8%</strong> | <strong>33,9%</strong> | 18,9% | 4,8% | 5,3% |</p>\n<p>Kluczowe różnice:</p>\n<ul><li><strong>Gaz ziemny</strong>: wiersz 1 ma <strong>22,8%</strong> vs wiersz 2 tylko <strong>18,9%</strong> → gaz systematycznie rósł po 1990 r. (rewolucja łupkowa w USA od ok. 2005 r., gazociągi).</li><li><strong>Ropa naftowa</strong>: wiersz 2 ma <strong>33,9%</strong> (wyższy udział) vs wiersz 1 <strong>31,7%</strong> → udział ropy maleje od lat 2000., bo rośnie gaz i odnawialne.</li><li><strong>Węgiel</strong>: wiersz 2 ma <strong>30,8%</strong> vs wiersz 1 <strong>27,7%</strong> → po 1990 r. w krajach Zachodu udział węgla maleje (choć Chiny zwiększają wydobycie, globalnie w 2010 r. było jeszcze nieco niżej niż w 1990).</li></ul>\n<p>→ <strong>Wiersz 2 = rok 1990</strong> (wyższy udział ropy i węgla, niższy gaz).<br>→ <strong>Wiersz 1 = rok 2010</strong> (wyższy udział gazu, niższy węgiel i ropa).</p>\n<h4>Sposób 2 - metoda eliminacji i weryfikacja historyczna</h4>\n<p>Eliminujemy rok <strong>1850</strong> jako niemożliwy do przypisania: żaden wiersz nie pokazuje biomasie ponad 50% ani zerowego udziału ropy - a w 1850 r. tak właśnie wyglądałaby struktura (drewno i słoma dominowały, ropy naftowej handlowo jeszcze nie wydobywano).</p>\n<p><strong>Weryfikacja przez „kamienie milowe&quot; energetyki:</strong></p>\n<p>| Kamień milowy | Rok | Konsekwencja dla struktury |<br>| Rewolucja przemysłowa - szczyt węgla | ~1920 | węgiel ≈ 60-65%, ropa &lt;10% |<br>| Boom naftowy Bliskiego Wschodu | ~1950 | ropa rośnie do ~24%, węgiel spada do ~53% |<br>| „Złota era&quot; ropy - kryzys naftowy → diversyfikacja | 1973-1990 | ropa dominuje ~34%, atom rośnie |<br>| Rewolucja łupkowa, wzrost gazu | 2000-2010 | gaz rośnie do ~23%, ropa spada, atom stabilny |</p>\n<p>Przypisanie zgodne z kleczem CKE: <strong>2010 → 1990 → 1920 → 1950</strong> ✓</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 26, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za <strong>wszystkie cztery</strong> lata wpisane w poprawnej kolejności: 2010, 1990, 1920, 1950.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za jakikolwiek błąd w kolejności (np. zamiana 2010 ↔ 1990 albo 1920 ↔ 1950) lub użycie roku 1850.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga CKE:</strong> Zadanie jest za <strong>1 punkt - cały albo nic</strong>. Trzy poprawne lata na cztery = <strong>0 pkt</strong>. Nie ma oceniania częściowego.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<blockquote>🏭 <strong>Historia energetyki światowej</strong> - oś chronologiczna:<br>- <strong>~1900-1920</strong>: Epoka węglowa. Węgiel dominuje (ok. 60-65% energii pierwotnej). Biomasa wciąż wysoka (drewno na wsiach Azji/Afryki: ~20-25%). Ropa dopiero wchodzi na rynek.<br>- <strong>1950</strong>: Boom naftowy po II wojnie. Ropa ~24%, węgiel ~53%. Energii jądrowej brak (pierwszy reaktor 1954). Gaz ziemny ~8-9%.<br>- <strong>1990</strong>: Dywersyfikacja - „złota era&quot; ropy (33-34%), energia jądrowa na globalnym poziomie ~4-5% (po Czarnobylu 1986 - stagnacja atomu). Gaz ~19%.<br>- <strong>2010</strong>: Rewolucja łupkowa w USA napędza gaz (22-23%). Ropa spada do ~31-32%. Węgiel ~27-28% (globalnie - mimo wzrostu w Chinach, w strukturze procentowej nieznacznie spada).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędne przypisanie | Dlaczego nie pasuje |<br>| Wiersz 3 = <strong>1850</strong> | W 1850 r. biomasa stanowiłaby &gt;70% (drewno, słoma), ropa handlowa praktycznie nie istniała; węgiel 64% to za dużo na 1850 - była dopiero w fazie wzrostu |<br>| Wiersz 4 = <strong>1920</strong> | W 1920 r. ropa naftowa nie sięgała 24% - to wartość typowa dla połowy XX w. po boomie bliskowschodnim |<br>| Wiersz 1 = <strong>1990</strong> (zamiana z wiersz 2) | Gaz ziemny 22,8% był charakterystyczny dla 2010 (rewolucja łupkowa); w 1990 gaz wynosił ok. 19% |<br>| Wiersz 2 = <strong>2010</strong> (zamiana z wiersz 1) | Ropa 33,9% i węgiel 30,8% to wartości z 1990 r.; w 2010 obie były niższe (ropa ~32%, węgiel ~28%) |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1:</strong> Uczniowie często chcą użyć roku <strong>1850</strong> - tymczasem żaden wiersz nie odpowiada strukturze z 1850 r. (brak wiersza z biomasą &gt;50%). Rok 1850 jest <strong>dystraktor</strong> - celowo dodany, żeby zbić z tropu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2:</strong> Zamiana <strong>1990 ↔ 2010</strong> - różnice między tymi dwoma wierszami są subtelne (kilka punktów procentowych). Kluczem jest <strong>udział gazu ziemnego</strong>: 22,8% to 2010 (rewolucja łupkowa), 18,9% to 1990. Nie patrz na węgiel - te wartości mogą wydawać się sprzeczne z intuicją „Chiny = więcej węgla&quot;, ale dane dotyczą <strong>globalnej struktury procentowej</strong>, nie bezwzględnej produkcji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3:</strong> Zamiana <strong>1920 ↔ 1950</strong> - kluczem jest <strong>biomasa</strong>: 23% biomasy w 1920 (duże obszary przedindustrialnej Azji, Afryki używały drewna), tylko 10% w 1950 (industrializacja postępuje). Ropa 9% (1920) vs 24% (1950) - jednoznaczna różnica.</blockquote>"}]}