{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-2)\nZadanie wykonaj na podstawie własnej wiedzy i rysunku, na którym przedstawiono schemat\nwystępowania wód artezyjskich i subartezyjskich (strona I barwnego materiału źródłowego).\nPodaj wspólną cechę hydrogeologiczną wód artezyjskich i subartezyjskich. Wyjaśnij,\ndlaczego wody w studni artezyjskiej są dogodniejsze w pozyskiwaniu niż wody w studni\nsubartezyjskiej.\nCecha:\nWyjaśnienie:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n1.\n2.1.\n2.2.\n3.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n4.2) Zdający opisuje występowanie i zasoby\nwód […] na lądach ([…] wody podziemne).\n4.8) Zdający […] ocenia […] gospodarcze\nznaczenie wód podziemnych.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawną cechę i poprawne wyjaśnienie.\n1 p. - za poprawną cechę albo poprawne wyjaśnienie.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nCecha:\n- Oba rodzaje wód pod działaniem ciśnienia hydrostatycznego samoczynnie wznoszą się ku\ngórze.\n- Warstwa wodonośna, w której występują oba rodzaje wód, leży między dwoma warstwami\nskał nieprzepuszczalnych, zwykle w niecce geologicznej.\nWyjaśnienie:\nWody w studni artezyjskiej są dogodniejsze w pozyskiwaniu, ponieważ samoczynnie\nwypływają ponad powierzchnię gruntu i dzięki temu nie trzeba ich wypompowywać. Wody\nsubartezyjskie tylko podpływają do góry, więc muszą być wypompowywane spod powierzchni\nterenu.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Cecha:** Oba rodzaje wód występują w warstwie wodonośnej zamkniętej między dwiema warstwami skał nieprzepuszczalnych (zwykle w niecce geologicznej) i pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego samoczynnie wznoszą się ku górze po wierceniu studni.\n\n**Wyjaśnienie:** Wody artezyjskie samoczynnie wypływają **ponad** powierzchnię gruntu - nie trzeba ich wypompowywać. Wody subartezyjskie wznoszą się tylko **do pewnej wysokości poniżej** powierzchni terenu i wymagają pompowania.\n\n## Sposób 1 - analiza mechanizmu ciśnienia hydrostatycznego\n\n**Krok 1 - zrozum układ warstw geologicznych (ze schematu z arkusza).**\n\nWarstwa wodonośna jest \"uwięziona\" między dwiema warstwami skał **nieprzepuszczalnych** (np. iły, gliny zwałowe, skały lite). Taki układ tworzy się najczęściej w **niecce geologicznej** - warstwy zapadają się ku centrum, a obszar zasilania (infiltracji) leży wyżej na zboczu niecki.\n\n**Krok 2 - co mają wspólne oba typy wód?**\n\nW obu przypadkach woda w warstwie wodonośnej jest pod **ciśnieniem hydrostatycznym** (parcie słupa wody znajdującej się wyżej w strefie zasilania). Po przewierceniu warstwy nieprzepuszczalnej woda **wznosi się ku górze** - to tzw. **poziom piezometryczny** (ciśnieniowy).\n\n> Wspólna cecha: warstwa wodonośna zamknięta (między dwiema warstwami nieprzepuszczalnymi), wody pod ciśnieniem hydrostatycznym - samoczynnie wznoszą się po przewierceniu studni.\n\n**Krok 3 - czym się różnią?**\n\n| Typ studni | Poziom piezometryczny | Skutek |\n| **Artezyjska** | **powyżej** powierzchni terenu | woda **wypływa** na zewnątrz samoistnie |\n| **Subartezyjska** | **poniżej** powierzchni terenu | woda wznosi się, ale nie osiąga powierzchni - trzeba **pompować** |\n\n**Wniosek:**\nStudnia artezyjska jest **dogodniejsza**, bo woda samoczynnie wypływa na powierzchnię (lub nawet tryska ponad nią) - **nie potrzeba pompy ani energii**. W studni subartezyjskiej ciśnienie jest zbyt małe, by wypchnąć wodę ponad teren, więc konieczne jest **kosztowne i energochłonne pompowanie**.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez rozumowanie ekonomiczno-praktyczne\n\nMożna też uzasadnić od strony **praktycznej**:\n- Studnia artezyjska: po odwierceniu woda płynie grawitacyjnie (a właściwie pod ciśnieniem). Koszt eksploatacji = minimalny (brak pompy, brak energii elektrycznej).\n- Studnia subartezyjska: woda zatrzymuje się kilka lub kilkanaście metrów pod poziomem gruntu. Potrzeba zainstalowania pompy (koszt inwestycyjny + energetyczny).\n\nTo potwierdza, że kryterium \"dogodności\" dotyczy **samoczynności wypływu** - i jest ono spełnione tylko w studni artezyjskiej.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - za **poprawną cechę** (oba typy wód pod ciśnieniem hydrostatycznym wznoszą się samoczynnie ku górze / warstwa wodonośna leży między dwiema warstwami nieprzepuszczalnymi w niecce) **ORAZ** poprawne wyjaśnienie (wody artezyjskie wypływają ponad powierzchnię, nie trzeba pompować; subartezyjskie tylko podpływają do góry i wymagają pompowania).\n> - **1 pkt** - za poprawną cechę **albo** poprawne wyjaśnienie (ale nie oba jednocześnie).\n> - **0 pkt** - odpowiedź ogólnikowa, błędna lub niespełniająca żadnego kryterium.\n>\n> **Akceptowane warianty cechy:**\n> - \"Oba rodzaje wód samoczynnie wznoszą się ku górze pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego\"\n> - \"Warstwa wodonośna leży między dwoma warstwami skał nieprzepuszczalnych (zwykle w niecce geologicznej)\"\n>\n> **Akceptowane warianty wyjaśnienia:**\n> - \"Woda artezyjska samoczynnie wypływa ponad powierzchnię gruntu, więc nie trzeba jej pompować\"\n> - \"Woda subartezyjska nie osiąga powierzchni terenu i wymaga wypompowania\"\n>\n> **Wykluczone:**\n> - Samo stwierdzenie \"obie wody są pod ciśnieniem\" bez odniesienia do warstwy nieprzepuszczalnej lub hydrostatyki.\n> - Mylenie studni subartezyjskiej ze zwykłą studnią wierconą (bez zamkniętej warstwy wodonośnej).\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Hydrogeologia - wody artezyjskie i subartezyjskie** (dział: HYDROLOGIA)\n>\n> Kluczowe pojęcia:\n> - **Warstwa wodonośna zamknięta** - aquifer confined - uwięziona między dwiema warstwami nieprzepuszczalnymi.\n> - **Ciśnienie hydrostatyczne** - wynika z różnicy rzędnych terenu między strefą zasilania (wysoko na stoku niecki) a miejscem studni (nisko w osi niecki).\n> - **Poziom piezometryczny** - wyobrażona wysokość, do której woda wzniosłaby się w rurze (studni). Artezyjski: ponad powierzchnią terenu. Subartezyjski: poniżej powierzchni terenu.\n> - **Niecka artezyjska** - typowa forma geologiczna (synclinale lub kotlina sedymentacyjna), w której warstwy nieprzepuszczalne \"izolują\" wody podziemne od ciśnienia atmosferycznego.\n\n> W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z hydrogeologii i geomorfologii strukturalnej (poziom rozszerzony, dział: wody podziemne).\n\n## Dlaczego typowe błędne odpowiedzi nie zdobywają punktów\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie zdobywa punktu |\n| \"Obie wody są głęboko pod ziemią\" | Głębokość to nie cecha hydrogeologiczna - klucz wymaga odniesienia do układu warstw lub ciśnienia |\n| \"Woda artezyjska jest czystsza, więc łatwiejsza do pozyskania\" | Jakość wody nie jest kryterium \"dogodności\" w kontekście zadania; klucz wymaga odwołania do samoczynności wypływu |\n| \"W studni artezyjskiej jest więcej wody\" | Objętość wody nie decyduje o \"dogodności pozyskiwania\"; chodzi o mechanizm wypływu (grawitacyjny vs. pompowanie) |\n| \"Obie wody leżą w tej samej niecce\" | Niekompletne - brak informacji o warstwach nieprzepuszczalnych i ciśnieniu |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Nie mylić \"wody artezyjskiej\" z \"wodą głębinową\". Kluczowe nie jest położenie głębokości, lecz **ciśnienie** i **układ warstw** (zamknięta warstwa wodonośna). Można mieć studnię artezyjską na głębokości 20 m i zwykłą studnię na 80 m.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** W odpowiedzi na \"cechę wspólną\" NIE wystarczy napisać \"są pod ciśnieniem\" - klucz CKE wymaga doprecyzowania: **samoczynnie wznoszą się ku górze** (tj. ciśnienie jest wyższe niż hydrostatyczne zwykłej wody gruntowej) **lub** podania struktury geologicznej (dwie warstwy nieprzepuszczalne, niecka).\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** W wyjaśnieniu MUSISZ podać **dwa elementy**: (a) co się dzieje w studni artezyjskiej (wypływ ponad powierzchnię, bez pompowania) **i** (b) co się dzieje w studni subartezyjskiej (tylko podpływ do góry, konieczność pompowania). Samo opisanie artezyjskiej bez porównania z subartezyjską może nie wystarczyć na pełny punkt.","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 3. (0-2)
Zadanie wykonaj na podstawie własnej wiedzy i rysunku, na którym przedstawiono schemat
występowania wód artezyjskich i subartezyjskich (strona I barwnego materiału źródłowego).
Podaj wspólną cechę hydrogeologiczną wód artezyjskich i subartezyjskich. Wyjaśnij,
dlaczego wody w studni artezyjskiej są dogodniejsze w pozyskiwaniu niż wody w studni
subartezyjskiej.
Cecha:
Wyjaśnienie:
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
1.
2.1.
2.2.
3.
Maks. liczba pkt
1
1
1
2
Uzyskana liczba pkt
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 3. (0-2)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej
[…].
IV etap edukacyjny
4.2) Zdający opisuje występowanie i zasoby
wód […] na lądach ([…] wody podziemne).
4.8) Zdający […] ocenia […] gospodarcze
znaczenie wód podziemnych.
Schemat punktowania
2 p. - za poprawną cechę i poprawne wyjaśnienie.
1 p. - za poprawną cechę albo poprawne wyjaśnienie.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.
Przykładowe odpowiedzi
Cecha:

\n\n

górze.

\n\n

skał nieprzepuszczalnych, zwykle w niecce geologicznej.
Wyjaśnienie:
Wody w studni artezyjskiej są dogodniejsze w pozyskiwaniu, ponieważ samoczynnie
wypływają ponad powierzchnię gruntu i dzięki temu nie trzeba ich wypompowywać. Wody
subartezyjskie tylko podpływają do góry, więc muszą być wypompowywane spod powierzchni
terenu.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Cecha: Oba rodzaje wód występują w warstwie wodonośnej zamkniętej między dwiema warstwami skał nieprzepuszczalnych (zwykle w niecce geologicznej) i pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego samoczynnie wznoszą się ku górze po wierceniu studni.

\n

Wyjaśnienie: Wody artezyjskie samoczynnie wypływają ponad powierzchnię gruntu - nie trzeba ich wypompowywać. Wody subartezyjskie wznoszą się tylko do pewnej wysokości poniżej powierzchni terenu i wymagają pompowania.

\n

Sposób 1 - analiza mechanizmu ciśnienia hydrostatycznego

\n

Krok 1 - zrozum układ warstw geologicznych (ze schematu z arkusza).

\n

Warstwa wodonośna jest "uwięziona" między dwiema warstwami skał nieprzepuszczalnych (np. iły, gliny zwałowe, skały lite). Taki układ tworzy się najczęściej w niecce geologicznej - warstwy zapadają się ku centrum, a obszar zasilania (infiltracji) leży wyżej na zboczu niecki.

\n

Krok 2 - co mają wspólne oba typy wód?

\n

W obu przypadkach woda w warstwie wodonośnej jest pod ciśnieniem hydrostatycznym (parcie słupa wody znajdującej się wyżej w strefie zasilania). Po przewierceniu warstwy nieprzepuszczalnej woda wznosi się ku górze - to tzw. poziom piezometryczny (ciśnieniowy).

\n
Wspólna cecha: warstwa wodonośna zamknięta (między dwiema warstwami nieprzepuszczalnymi), wody pod ciśnieniem hydrostatycznym - samoczynnie wznoszą się po przewierceniu studni.
\n

Krok 3 - czym się różnią?

\n

| Typ studni | Poziom piezometryczny | Skutek |
| Artezyjska | powyżej powierzchni terenu | woda wypływa na zewnątrz samoistnie |
| Subartezyjska | poniżej powierzchni terenu | woda wznosi się, ale nie osiąga powierzchni - trzeba pompować |

\n

Wniosek:
Studnia artezyjska jest dogodniejsza, bo woda samoczynnie wypływa na powierzchnię (lub nawet tryska ponad nią) - nie potrzeba pompy ani energii. W studni subartezyjskiej ciśnienie jest zbyt małe, by wypchnąć wodę ponad teren, więc konieczne jest kosztowne i energochłonne pompowanie.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez rozumowanie ekonomiczno-praktyczne

\n

Można też uzasadnić od strony praktycznej:

\n\n

To potwierdza, że kryterium "dogodności" dotyczy samoczynności wypływu - i jest ono spełnione tylko w studni artezyjskiej.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3, max 2 pkt):
- 2 pkt - za poprawną cechę (oba typy wód pod ciśnieniem hydrostatycznym wznoszą się samoczynnie ku górze / warstwa wodonośna leży między dwiema warstwami nieprzepuszczalnymi w niecce) ORAZ poprawne wyjaśnienie (wody artezyjskie wypływają ponad powierzchnię, nie trzeba pompować; subartezyjskie tylko podpływają do góry i wymagają pompowania).
- 1 pkt - za poprawną cechę albo poprawne wyjaśnienie (ale nie oba jednocześnie).
- 0 pkt - odpowiedź ogólnikowa, błędna lub niespełniająca żadnego kryterium.

Akceptowane warianty cechy:
- "Oba rodzaje wód samoczynnie wznoszą się ku górze pod wpływem ciśnienia hydrostatycznego"
- "Warstwa wodonośna leży między dwoma warstwami skał nieprzepuszczalnych (zwykle w niecce geologicznej)"

Akceptowane warianty wyjaśnienia:
- "Woda artezyjska samoczynnie wypływa ponad powierzchnię gruntu, więc nie trzeba jej pompować"
- "Woda subartezyjska nie osiąga powierzchni terenu i wymaga wypompowania"

Wykluczone:
- Samo stwierdzenie "obie wody są pod ciśnieniem" bez odniesienia do warstwy nieprzepuszczalnej lub hydrostatyki.
- Mylenie studni subartezyjskiej ze zwykłą studnią wierconą (bez zamkniętej warstwy wodonośnej).
\n

Wzory i referencje

\n
🌍 Hydrogeologia - wody artezyjskie i subartezyjskie (dział: HYDROLOGIA)

Kluczowe pojęcia:
- Warstwa wodonośna zamknięta - aquifer confined - uwięziona między dwiema warstwami nieprzepuszczalnymi.
- Ciśnienie hydrostatyczne - wynika z różnicy rzędnych terenu między strefą zasilania (wysoko na stoku niecki) a miejscem studni (nisko w osi niecki).
- Poziom piezometryczny - wyobrażona wysokość, do której woda wzniosłaby się w rurze (studni). Artezyjski: ponad powierzchnią terenu. Subartezyjski: poniżej powierzchni terenu.
- Niecka artezyjska - typowa forma geologiczna (synclinale lub kotlina sedymentacyjna), w której warstwy nieprzepuszczalne "izolują" wody podziemne od ciśnienia atmosferycznego.
\n
W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z hydrogeologii i geomorfologii strukturalnej (poziom rozszerzony, dział: wody podziemne).
\n

Dlaczego typowe błędne odpowiedzi nie zdobywają punktów

\n

| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie zdobywa punktu |
| "Obie wody są głęboko pod ziemią" | Głębokość to nie cecha hydrogeologiczna - klucz wymaga odniesienia do układu warstw lub ciśnienia |
| "Woda artezyjska jest czystsza, więc łatwiejsza do pozyskania" | Jakość wody nie jest kryterium "dogodności" w kontekście zadania; klucz wymaga odwołania do samoczynności wypływu |
| "W studni artezyjskiej jest więcej wody" | Objętość wody nie decyduje o "dogodności pozyskiwania"; chodzi o mechanizm wypływu (grawitacyjny vs. pompowanie) |
| "Obie wody leżą w tej samej niecce" | Niekompletne - brak informacji o warstwach nieprzepuszczalnych i ciśnieniu |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Nie mylić "wody artezyjskiej" z "wodą głębinową". Kluczowe nie jest położenie głębokości, lecz ciśnienie i układ warstw (zamknięta warstwa wodonośna). Można mieć studnię artezyjską na głębokości 20 m i zwykłą studnię na 80 m.
\n
⚠️ Uwaga 2: W odpowiedzi na "cechę wspólną" NIE wystarczy napisać "są pod ciśnieniem" - klucz CKE wymaga doprecyzowania: samoczynnie wznoszą się ku górze (tj. ciśnienie jest wyższe niż hydrostatyczne zwykłej wody gruntowej) lub podania struktury geologicznej (dwie warstwy nieprzepuszczalne, niecka).
\n
⚠️ Uwaga 3: W wyjaśnieniu MUSISZ podać dwa elementy: (a) co się dzieje w studni artezyjskiej (wypływ ponad powierzchnię, bez pompowania) i (b) co się dzieje w studni subartezyjskiej (tylko podpływ do góry, konieczność pompowania). Samo opisanie artezyjskiej bez porównania z subartezyjską może nie wystarczyć na pełny punkt.
"}]}