{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nZadanie wykonaj na podstawie rysunku, na którym przedstawiono tzw. pacyficzny pierścień\nognia - strefę występowania czynnych wulkanów na obrzeżach Oceanu Spokojnego (strona I\nbarwnego materiału źródłowego).\nWyjaśnij, uwzględniając mechanizm ruchu płyt litosfery, dlaczego na obrzeżach Oceanu\nSpokojnego występuje czynny wulkanizm.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy\nwewnętrzne prowadzące do urozmaicenia\npowierzchni Ziemi - wulkanizm, […] ruchy\nskorupy ziemskiej […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowa odpowiedź\nWystępowanie wulkanów nawiązuje do przebiegu granicy płyty pacyficznej z innymi płytami\nlitosfery. W strefie „pacyficznego pierścienia ognia” dominuje podsuwanie się płyty\noceanicznej pod kontynentalną (subdukcja).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nCzynny wulkanizm na obrzeżach Oceanu Spokojnego wynika z przebiegu granicy płyty pacyficznej z sąsiednimi płytami litosfery. W tej strefie dominuje **subdukcja** - podsuwanie się gęstszej płyty oceanicznej pod lżejszą płytę kontynentalną, co powoduje topnienie skał i powstawanie magmy, a w konsekwencji - wybuchy wulkanów.\n\n## Sposób 1 - mechanizm subdukcji krok po kroku\n\n**Co widzimy na mapie:**\nCzynne wulkany rozmieszczone są niemal nieprzerwanie wzdłuż obrzeży Oceanu Spokojnego - od Ameryki Południowej przez Amerykę Centralną, Amerykę Północną (Kaskady), Alaskę, Kamczatkę, Japonię, Filipiny, aż po Nową Zelandię i Melanezję. Tworzy to charakterystyczny \"pierścień\".\n\n**Krok 1 - granice płyt**\nObrzeża Oceanu Spokojnego to miejsce, gdzie płyta pacyficzna (i kilka sąsiednich płyt oceanicznych: Nazca, Filipińska, Juana de Fuca) styka się z płytami kontynentalnymi: Południowoamerykańską, Północnoamerykańską, Eurazjatycką.\n\n**Krok 2 - subdukcja**\nPłyta oceaniczna jest **gęstsza** (bazaltowa, ok. 3,0 g/cm³) niż płyta kontynentalna (granitowa, ok. 2,7 g/cm³). Dlatego na granicy kolizji płyta oceaniczna **podsuwa się pod kontynentalną** - zagłębia w głąb płaszcza Ziemi. Proces ten nosi nazwę **subdukcji**.\n\n**Krok 3 - powstawanie magmy**\nW miarę jak płyta oceaniczna zagłębia się w astenosferę (ok. 100-700 km w głąb), wzrost temperatury i ciśnienia powoduje **częściowe topnienie skał** opadającej płyty oraz leżącego nad nią klina płaszcza. Powstaje magma o składzie andezytowym lub rioliotowym.\n\n**Krok 4 - wulkanizm**\nMagma, będąc lżejsza od otaczających skał, **unosi się ku górze** i wydostaje się na powierzchnię jako **czynny wulkan**. Wulkany subdukcyjne mają charakter stratowulkanów (stożkowych) - wybuchy są eksplozywne, magma lepka i gazowa.\n\n**Wniosek:** Wulkany pacyficznego pierścienia ognia to bezpośredni efekt subdukcji płyt oceanicznych pod kontynentalne wzdłuż całego obwodu Oceanu Spokojnego.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez kontrprzykład (Atlantyk)\n\nAby upewnić się, że rozumowanie jest poprawne, warto porównać z Oceanem Atlantyckim:\n- Atlantyk **nie ma** pierścienia ognia na obrzeżach.\n- Jego środek zajmuje **grzbiet śródatlantycki** - ryft, gdzie płyty się **rozsuwają**, a nowa skorupa oceaniczna jest tworzona.\n- Na obrzeżach Atlantyku nie ma subdukcji (wyjątek: Małe Antyle i Karaiby).\n\nTo potwierdza, że kluczem nie jest sam Ocean Spokojny, lecz **typ granicy płyt** - subdukcyjna (konwergentna) = wulkanizm; ryftowa (dywergentna) = nowy dno oceaniczne, słabszy wulkanizm efuzywny.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za wyjaśnienie odwołujące się do **obu** elementów:\n> 1. **Przebiegu granicy płyty pacyficznej z innymi płytami** (granica konwergentna / zderzeniowa)\n> 2. **Mechanizmu subdukcji** - podsuwania się płyty oceanicznej pod kontynentalną\n> - **0 pkt** - za odpowiedź ogólnikową (np. \"bo tam jest granica płyt\" bez wskazania subdukcji), za samą nazwę \"subdukcja\" bez wyjaśnienia mechanizmu, za błędny mechanizm (np. mylenie z ryftingiem)\n\n> **Akceptowane warianty sformułowania subdukcji:**\n> \"podsuwanie się płyty oceanicznej pod kontynentalną\", \"zanurzanie płyty gęstszej pod lżejszą\", \"wchodzenie płyty oceanicznej w głąb płaszcza\" - wszystkie poprawne, o ile jest wzmianka o topnieniu i powstawaniu magmy LUB o granicy płyt.\n\n> **Wykluczone:**\n> - \"wulkanizm wynika z aktywności sejsmicznej\" - opis skutku, nie przyczyny\n> - \"bo to strefa styku kontynentów\" - brak mechanizmu\n> - samo \"subdukcja\" bez żadnego opisu\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Tektonika płyt - subdukcja (geologia, dział: procesy endogeniczne)**\n> Subdukcja zachodzi na **granicach konwergentnych** (zbieżnych) płyt litosfery. Gęstsza płyta oceaniczna (bazalt, \\(\\rho \\approx 3{,}0\\) g/cm³) podsuwa się pod lżejszą płytę kontynentalną (granit, \\(\\rho \\approx 2{,}7\\) g/cm³). Kąt subdukcji: 30-70°. Głębokość do ok. 700 km (strefa Benioffa-Wadatiego).\n\n> 🏔️ **Typ wulkanów subdukcyjnych:**\n> Stratowulkany (wulkany stożkowe) - magma andezytowa, lepka, bogata w gazy. Wybuchy eksplozywne (np. Wezuwiusz, Mount St. Helens, Pinatubo). Kontrast z wulkanami ryftowymi (bazaltowe, efuzywne, np. Islandia, Hawaje).\n\n> 📌 **Strefy subdukcji na Pacyfiku (przykłady):**\n> Płyta Nazca → pod Południowoamerykańską → Andy + Kordyliery; Płyta Filipińska → pod Eurazjatycką → Japonia, Filipiny; Płyta Juana de Fuca → pod Północnoamerykańską → Kaskady (Mt. Rainier, Mt. St. Helens).\n\nW tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z geologii dynamicznej (procesy endogeniczne, tektonika płyt).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Typ błędnej odpowiedzi | Treść | Dlaczego błędna |\n| Brak mechanizmu | \"Bo tam jest granica płyt litosfery\" | Prawdziwe, ale niekompletne - klucz CKE wymaga wskazania subdukcji jako mechanizmu |\n| Mylenie z ryftingiem | \"Płyty się rozchodzą i magma wypływa\" | Opis riftu (dno oceaniczne, Islandia) - na Pacyfiku dominuje zbieżność płyt, nie rozsuwanie |\n| Błędna przyczyna | \"Bo Ocean Spokojny jest gorący / głęboki\" | Temperatura wód ani głębokość oceanu nie są przyczyną wulkanizmu |\n| Za ogólne | \"To strefa aktywna sejsmicznie\" | Opis korelacji, nie wyjaśnienie przyczynowe - klucz tego nie akceptuje |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Nie mylić **subdukcji** (płyta wchodzi w głąb - wulkany na skraju kontynentu lub na wyspach łukowych) z **ryftingiem** (płyty się rozsuwają - wulkany na dnie lub na grzbietach śródoceanicznych). Pacyfik = subdukcja na obrzeżach; środek Atlantyku = ryfting.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Za samą nazwę \"subdukcja\" bez żadnego opisu procesu klucz CKE może nie przyznać punktu. Zawsze dodaj: \"podsuwanie płyty oceanicznej pod kontynentalną\" + \"topnienie skał\" + \"powstawanie magmy/wulkanów\".\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Wulkany pacyficzne to **stratowulkany** (eksplozywne), nie wulkany tarczowe. To wynika właśnie z lepkiej magmy subdukcyjnej - warto o tym pamiętać, choć samo zadanie o to nie pyta.","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 5. (0-1)
Zadanie wykonaj na podstawie rysunku, na którym przedstawiono tzw. pacyficzny pierścień
ognia - strefę występowania czynnych wulkanów na obrzeżach Oceanu Spokojnego (strona I
barwnego materiału źródłowego).
Wyjaśnij, uwzględniając mechanizm ruchu płyt litosfery, dlaczego na obrzeżach Oceanu
Spokojnego występuje czynny wulkanizm.

","answer_text_html":"

Zadanie 5. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
1.5) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe […] między
wybranymi elementami środowiska
przyrodniczego […].
5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy
wewnętrzne prowadzące do urozmaicenia
powierzchni Ziemi - wulkanizm, […] ruchy
skorupy ziemskiej […].
Schemat punktowania
1 p. - za poprawne wyjaśnienie.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowa odpowiedź
Występowanie wulkanów nawiązuje do przebiegu granicy płyty pacyficznej z innymi płytami
litosfery. W strefie „pacyficznego pierścienia ognia” dominuje podsuwanie się płyty
oceanicznej pod kontynentalną (subdukcja).

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Czynny wulkanizm na obrzeżach Oceanu Spokojnego wynika z przebiegu granicy płyty pacyficznej z sąsiednimi płytami litosfery. W tej strefie dominuje subdukcja - podsuwanie się gęstszej płyty oceanicznej pod lżejszą płytę kontynentalną, co powoduje topnienie skał i powstawanie magmy, a w konsekwencji - wybuchy wulkanów.

\n

Sposób 1 - mechanizm subdukcji krok po kroku

\n

Co widzimy na mapie:
Czynne wulkany rozmieszczone są niemal nieprzerwanie wzdłuż obrzeży Oceanu Spokojnego - od Ameryki Południowej przez Amerykę Centralną, Amerykę Północną (Kaskady), Alaskę, Kamczatkę, Japonię, Filipiny, aż po Nową Zelandię i Melanezję. Tworzy to charakterystyczny "pierścień".

\n

Krok 1 - granice płyt
Obrzeża Oceanu Spokojnego to miejsce, gdzie płyta pacyficzna (i kilka sąsiednich płyt oceanicznych: Nazca, Filipińska, Juana de Fuca) styka się z płytami kontynentalnymi: Południowoamerykańską, Północnoamerykańską, Eurazjatycką.

\n

Krok 2 - subdukcja
Płyta oceaniczna jest gęstsza (bazaltowa, ok. 3,0 g/cm³) niż płyta kontynentalna (granitowa, ok. 2,7 g/cm³). Dlatego na granicy kolizji płyta oceaniczna podsuwa się pod kontynentalną - zagłębia w głąb płaszcza Ziemi. Proces ten nosi nazwę subdukcji.

\n

Krok 3 - powstawanie magmy
W miarę jak płyta oceaniczna zagłębia się w astenosferę (ok. 100-700 km w głąb), wzrost temperatury i ciśnienia powoduje częściowe topnienie skał opadającej płyty oraz leżącego nad nią klina płaszcza. Powstaje magma o składzie andezytowym lub rioliotowym.

\n

Krok 4 - wulkanizm
Magma, będąc lżejsza od otaczających skał, unosi się ku górze i wydostaje się na powierzchnię jako czynny wulkan. Wulkany subdukcyjne mają charakter stratowulkanów (stożkowych) - wybuchy są eksplozywne, magma lepka i gazowa.

\n

Wniosek: Wulkany pacyficznego pierścienia ognia to bezpośredni efekt subdukcji płyt oceanicznych pod kontynentalne wzdłuż całego obwodu Oceanu Spokojnego.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez kontrprzykład (Atlantyk)

\n

Aby upewnić się, że rozumowanie jest poprawne, warto porównać z Oceanem Atlantyckim:

\n\n

To potwierdza, że kluczem nie jest sam Ocean Spokojny, lecz typ granicy płyt - subdukcyjna (konwergentna) = wulkanizm; ryftowa (dywergentna) = nowy dno oceaniczne, słabszy wulkanizm efuzywny.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 1 pkt):
- 1 pkt - za wyjaśnienie odwołujące się do obu elementów:
1. Przebiegu granicy płyty pacyficznej z innymi płytami (granica konwergentna / zderzeniowa)
2. Mechanizmu subdukcji - podsuwania się płyty oceanicznej pod kontynentalną
- 0 pkt - za odpowiedź ogólnikową (np. "bo tam jest granica płyt" bez wskazania subdukcji), za samą nazwę "subdukcja" bez wyjaśnienia mechanizmu, za błędny mechanizm (np. mylenie z ryftingiem)
\n
Akceptowane warianty sformułowania subdukcji:
"podsuwanie się płyty oceanicznej pod kontynentalną", "zanurzanie płyty gęstszej pod lżejszą", "wchodzenie płyty oceanicznej w głąb płaszcza" - wszystkie poprawne, o ile jest wzmianka o topnieniu i powstawaniu magmy LUB o granicy płyt.
\n
Wykluczone:
- "wulkanizm wynika z aktywności sejsmicznej" - opis skutku, nie przyczyny
- "bo to strefa styku kontynentów" - brak mechanizmu
- samo "subdukcja" bez żadnego opisu
\n

Wzory i referencje

\n
🌍 Tektonika płyt - subdukcja (geologia, dział: procesy endogeniczne)
Subdukcja zachodzi na granicach konwergentnych (zbieżnych) płyt litosfery. Gęstsza płyta oceaniczna (bazalt, \\(\\rho \\approx 3{,}0\\) g/cm³) podsuwa się pod lżejszą płytę kontynentalną (granit, \\(\\rho \\approx 2{,}7\\) g/cm³). Kąt subdukcji: 30-70°. Głębokość do ok. 700 km (strefa Benioffa-Wadatiego).
\n
🏔️ Typ wulkanów subdukcyjnych:
Stratowulkany (wulkany stożkowe) - magma andezytowa, lepka, bogata w gazy. Wybuchy eksplozywne (np. Wezuwiusz, Mount St. Helens, Pinatubo). Kontrast z wulkanami ryftowymi (bazaltowe, efuzywne, np. Islandia, Hawaje).
\n
📌 Strefy subdukcji na Pacyfiku (przykłady):
Płyta Nazca → pod Południowoamerykańską → Andy + Kordyliery; Płyta Filipińska → pod Eurazjatycką → Japonia, Filipiny; Płyta Juana de Fuca → pod Północnoamerykańską → Kaskady (Mt. Rainier, Mt. St. Helens).
\n

W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z geologii dynamicznej (procesy endogeniczne, tektonika płyt).

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Typ błędnej odpowiedzi | Treść | Dlaczego błędna |
| Brak mechanizmu | "Bo tam jest granica płyt litosfery" | Prawdziwe, ale niekompletne - klucz CKE wymaga wskazania subdukcji jako mechanizmu |
| Mylenie z ryftingiem | "Płyty się rozchodzą i magma wypływa" | Opis riftu (dno oceaniczne, Islandia) - na Pacyfiku dominuje zbieżność płyt, nie rozsuwanie |
| Błędna przyczyna | "Bo Ocean Spokojny jest gorący / głęboki" | Temperatura wód ani głębokość oceanu nie są przyczyną wulkanizmu |
| Za ogólne | "To strefa aktywna sejsmicznie" | Opis korelacji, nie wyjaśnienie przyczynowe - klucz tego nie akceptuje |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Nie mylić subdukcji (płyta wchodzi w głąb - wulkany na skraju kontynentu lub na wyspach łukowych) z ryftingiem (płyty się rozsuwają - wulkany na dnie lub na grzbietach śródoceanicznych). Pacyfik = subdukcja na obrzeżach; środek Atlantyku = ryfting.
\n
⚠️ Uwaga 2: Za samą nazwę "subdukcja" bez żadnego opisu procesu klucz CKE może nie przyznać punktu. Zawsze dodaj: "podsuwanie płyty oceanicznej pod kontynentalną" + "topnienie skał" + "powstawanie magmy/wulkanów".
\n
⚠️ Uwaga 3: Wulkany pacyficzne to stratowulkany (eksplozywne), nie wulkany tarczowe. To wynika właśnie z lepkiej magmy subdukcyjnej - warto o tym pamiętać, choć samo zadanie o to nie pyta.
"}]}