{"id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad/6.1","paper_id":"geografia-2018-maj-matura-rozszerzona","number":"6.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nZaznacz poprawne dokończenie zdania.\nMisa jeziora przedstawionego na rysunku powstała w wyniku\nA. erozyjnej działalności wód płynących pod lądolodem.\nB. zatarasowania odpływu wód przez materiał morenowy.\nC. działalności lodu lodowcowego w cyrku lodowcowym.\nD. wytopienia się bryły martwego lodu pozostawionego przez lodowiec.","answer":"A","answer_text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n4.3) Zdający charakteryzuje […] typy\ngenetyczne jezior […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nA.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A.** Misa jeziora Narie powstała w wyniku **erozyjnej działalności wód płynących pod lądolodem** (jezioro rynnowe, rynna subglacjalna).\n\n## Sposób 1 - Analiza morfologii misy z planu batymetrycznego\n\nKluczowe obserwacje z planu batymetrycznego:\n\n1. **Kształt jeziora** - wyraźnie wydłużony, podłużny, z licznymi zatokami ułożonymi wzdłuż głównej osi. To cecha diagnostyczna **rynny subglacjalnej**, a nie np. jeziora morenowego czy wytopiskowego.\n\n2. **Wiele oddzielnych basenów głębokościowych** - cztery różne maksymalne głębokości (40,1 m; 43,8 m; 29,0 m; 20,2 m) wskazują na kilka wyraźnych zagłębień wzdłuż dna. To efekt nierównomiernej erozji przez wody subglacjalne pod ciśnieniem hydrostatycznym.\n\n3. **Znaczna głębokość** - ponad 43 m. Jeziora wytopiskowe (odpowiedź D) są zwykle płytkie (kilka metrów). Tak duże głębokości w jeziorze nizinnym wskazują na intensywną erozję denną przez wodę płynącą pod ciśnieniem.\n\n4. **Lokalizacja** - zachodnia część województwa warmińsko-mazurskiego to obszar ostatniego zlodowacenia (bałtyckiego, ok. 12-14 tys. lat temu). Teren jest nizinny - wyklucza to cyrk lodowcowy (odpowiedź C).\n\n**Wniosek:** Wszystkie cechy morfologiczne wskazują na **jezioro rynnowe (subglacjalne)** - misa powstała przez erozję podłoża przez wody roztopowe płynące pod lądolodem w rynnie subglacjalnej.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędnych odpowiedzi\n\nSystematyczna analiza każdej opcji na podstawie wiedzy geograficznej:\n\n- **B (zatarasowanie materiałem morenowym)** - jeziora zaporowe (moreny czołowe tworzą tamę) są zazwyczaj **owalne lub nieregularne**, a ich misa nie ma wydłużonego kształtu rynny. Głębokość jest uzależniona od naturalnego ukształtowania terenu przed spiętrzeniem, nie od erozji.\n- **C (cyrk lodowcowy)** - cyrki to półkoliste zagłębienia skalne na stokach górskich, gdzie zbierał się śnieg firnowy. Jeziora karowe (np. Morskie Oko, Czarny Staw) **leżą wyłącznie w górach**. Warmia i Mazury to nizina - cyrki tu nie istnieją.\n- **D (wytopienie bryły martwego lodu)** - jeziora wytopiskowe są z reguły **małe (kilka ha), płytkie (2-8 m), okrągłe lub owalne**, bez wydłużonego kształtu. Głębokości >40 m są dla nich niemożliwe.\n\nPozostaje jedyna możliwa odpowiedź: **A**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 6.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wybranie odpowiedzi **A**\n> - **0 pkt** - każda inna odpowiedź lub brak odpowiedzi\n>\n> **Uwaga:** To zadanie zamknięte - liczy się wyłącznie wybór litery A. Żadne uzasadnienie pisemne nie jest wymagane ani oceniane.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🏔️ **Typy jezior polodowcowych** (geomorfologia czwartorzędu):\n> - **Rynnowe (subglacjalne)** - elongated, głębokie (do 100+ m), kilka basenów; pow. Pojezierze Mazurskie, Pomorskie. Przykłady: Narie, Hańcza (108 m), Wigry.\n> - **Morenowe (wytopiskowe)** - małe, płytkie, okrągłe; powstają przez wytopienie brył martwego lodu.\n> - **Morenowe zaporowe** - dolina zamknięta przez wał moreny czołowej.\n> - **Karowe (górskie)** - półkoliste, skaliste, tylko w Tatrach i Karkonoszach.\n\n> 🌍 **Mechanizm powstawania rynny subglacjalnej**: Wody roztopowe pod lądolodem płynęły pod ogromnym ciśnieniem hydrostatycznym (ciężar lodu). Erozja wodna (żłobienie + ścieranie) wycinała w podłożu wąskie, głębokie rynny, często prostopadle do czoła lodowca. Po stopieniu lądolodu rynny wypełniły się wodą → jeziora rynnowe.\n\n> 🇵🇱 **Lokalizacja**: Pojezierze Iławskie (zachodnia część woj. warmińsko-mazurskiego) leży w zasięgu ostatniego zlodowacenia plejstoceńskiego (stadial główny zlodowacenia wisły, ~18 tys. lat BP). Rzeźba polodowcowa - wzgórza morenowe, sandry, rynny, drumliny.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |\n| B | zatarasowanie odpływu przez materiał morenowy | Jeziora zaporowo-morenowe mają inną morfologię - brak wydłużonej rynny i wielobasenowości; misa to naturalne zagłębienie terenu, nie erozja |\n| C | działalność lodu w cyrku lodowcowym | Cyrki tworzą się wyłącznie w górach (Tatry, Karkonosze); Warmia i Mazury to nizina - brak warunków do cyrku |\n| D | wytopienie bryły martwego lodu | Jeziora wytopiskowe są małe (ha) i płytkie (2-8 m); głębokość 43,8 m wyklucza ten typ jednoznacznie |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Wiele osób myli **jezioro rynnowe** z **jeziorem wytopiskowym** - oba są polodowcowe, ale różnią się genetycznie i morfologicznie. Rynna = erozja wodna pod lodem → głęboka, wydłużona. Wytopisko = wytopienie lodu w morenie → płytkie, okrągłe.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Cyrki lodowcowe to **wyłącznie rzeźba górska** - nie należy ich mylić z jakimikolwiek jeziorami Pojezierza Mazurskiego czy Pomorskiego, nawet jeśli są głębokie.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Wiele basenów głębokościowych (cztery maksima!) to mocna wskazówka diagnostyczna dla rynny subglacjalnej - woda pod ciśnieniem drążyła dno nierównomiernie, tworząc kilka \"kociołów\".","image":"img/geografia-2018-maj-matura-rozszerzona/zad-6.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 6.1. (0-1)
Zaznacz poprawne dokończenie zdania.
Misa jeziora przedstawionego na rysunku powstała w wyniku
A. erozyjnej działalności wód płynących pod lądolodem.
B. zatarasowania odpływu wód przez materiał morenowy.
C. działalności lodu lodowcowego w cyrku lodowcowym.
D. wytopienia się bryły martwego lodu pozostawionego przez lodowiec.

","answer_text_html":"

Zadanie 6.1. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
4.3) Zdający charakteryzuje […] typy
genetyczne jezior […].
Schemat punktowania
1 p. - za poprawną odpowiedź.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Poprawna odpowiedź
A.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

A. Misa jeziora Narie powstała w wyniku erozyjnej działalności wód płynących pod lądolodem (jezioro rynnowe, rynna subglacjalna).

\n

Sposób 1 - Analiza morfologii misy z planu batymetrycznego

\n

Kluczowe obserwacje z planu batymetrycznego:

\n
  1. Kształt jeziora - wyraźnie wydłużony, podłużny, z licznymi zatokami ułożonymi wzdłuż głównej osi. To cecha diagnostyczna rynny subglacjalnej, a nie np. jeziora morenowego czy wytopiskowego.
\n
  1. Wiele oddzielnych basenów głębokościowych - cztery różne maksymalne głębokości (40,1 m; 43,8 m; 29,0 m; 20,2 m) wskazują na kilka wyraźnych zagłębień wzdłuż dna. To efekt nierównomiernej erozji przez wody subglacjalne pod ciśnieniem hydrostatycznym.
\n
  1. Znaczna głębokość - ponad 43 m. Jeziora wytopiskowe (odpowiedź D) są zwykle płytkie (kilka metrów). Tak duże głębokości w jeziorze nizinnym wskazują na intensywną erozję denną przez wodę płynącą pod ciśnieniem.
\n
  1. Lokalizacja - zachodnia część województwa warmińsko-mazurskiego to obszar ostatniego zlodowacenia (bałtyckiego, ok. 12-14 tys. lat temu). Teren jest nizinny - wyklucza to cyrk lodowcowy (odpowiedź C).
\n

Wniosek: Wszystkie cechy morfologiczne wskazują na jezioro rynnowe (subglacjalne) - misa powstała przez erozję podłoża przez wody roztopowe płynące pod lądolodem w rynnie subglacjalnej.

\n

Sposób 2 - Eliminacja błędnych odpowiedzi

\n

Systematyczna analiza każdej opcji na podstawie wiedzy geograficznej:

\n\n

Pozostaje jedyna możliwa odpowiedź: A.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 6.1, max 1 pkt):
- 1 pkt - wybranie odpowiedzi A
- 0 pkt - każda inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Uwaga: To zadanie zamknięte - liczy się wyłącznie wybór litery A. Żadne uzasadnienie pisemne nie jest wymagane ani oceniane.
\n

Wzory i referencje

\n
🏔️ Typy jezior polodowcowych (geomorfologia czwartorzędu):
- Rynnowe (subglacjalne) - elongated, głębokie (do 100+ m), kilka basenów; pow. Pojezierze Mazurskie, Pomorskie. Przykłady: Narie, Hańcza (108 m), Wigry.
- Morenowe (wytopiskowe) - małe, płytkie, okrągłe; powstają przez wytopienie brył martwego lodu.
- Morenowe zaporowe - dolina zamknięta przez wał moreny czołowej.
- Karowe (górskie) - półkoliste, skaliste, tylko w Tatrach i Karkonoszach.
\n
🌍 Mechanizm powstawania rynny subglacjalnej: Wody roztopowe pod lądolodem płynęły pod ogromnym ciśnieniem hydrostatycznym (ciężar lodu). Erozja wodna (żłobienie + ścieranie) wycinała w podłożu wąskie, głębokie rynny, często prostopadle do czoła lodowca. Po stopieniu lądolodu rynny wypełniły się wodą → jeziora rynnowe.
\n
🇵🇱 Lokalizacja: Pojezierze Iławskie (zachodnia część woj. warmińsko-mazurskiego) leży w zasięgu ostatniego zlodowacenia plejstoceńskiego (stadial główny zlodowacenia wisły, ~18 tys. lat BP). Rzeźba polodowcowa - wzgórza morenowe, sandry, rynny, drumliny.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |
| B | zatarasowanie odpływu przez materiał morenowy | Jeziora zaporowo-morenowe mają inną morfologię - brak wydłużonej rynny i wielobasenowości; misa to naturalne zagłębienie terenu, nie erozja |
| C | działalność lodu w cyrku lodowcowym | Cyrki tworzą się wyłącznie w górach (Tatry, Karkonosze); Warmia i Mazury to nizina - brak warunków do cyrku |
| D | wytopienie bryły martwego lodu | Jeziora wytopiskowe są małe (ha) i płytkie (2-8 m); głębokość 43,8 m wyklucza ten typ jednoznacznie |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Wiele osób myli jezioro rynnowe z jeziorem wytopiskowym - oba są polodowcowe, ale różnią się genetycznie i morfologicznie. Rynna = erozja wodna pod lodem → głęboka, wydłużona. Wytopisko = wytopienie lodu w morenie → płytkie, okrągłe.
\n
⚠️ Uwaga 2: Cyrki lodowcowe to wyłącznie rzeźba górska - nie należy ich mylić z jakimikolwiek jeziorami Pojezierza Mazurskiego czy Pomorskiego, nawet jeśli są głębokie.
\n
⚠️ Uwaga 3: Wiele basenów głębokościowych (cztery maksima!) to mocna wskazówka diagnostyczna dla rynny subglacjalnej - woda pod ciśnieniem drążyła dno nierównomiernie, tworząc kilka "kociołów".
"}]}