{"id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-1)\nNa barwnej mapie szczegółowej zaznaczono przebieg przekroju geologicznego, przecinającego\nszczyt góry Gniazdo (C2) i Górę Zamkową (D1), zamieszczonego na stronie III barwnego\nmateriału źródłowego.\nDokończ zdanie - wybierz i zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie spośród\nodpowiedzi 1-4.\nInwersją rzeźby terenu w stosunku do budowy geologicznej charakteryzuje się\nA.\ngóra Gniazdo,\nponieważ wypukłej formie\nterenu odpowiada\ngeologiczna struktura\n1.\nantykliny.\n2.\npłyty.\nB.\nGóra Zamkowa,\n3.\nsynkliny.\n4.\nzrębu.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy\nśrodowiska przyrodniczego […].\n10.1) Zdający opisuje cechy ukształtowania\npowierzchni Polski i określa jej związek\nz budową geologiczną […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nA3","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A3** - Inwersją rzeźby terenu charakteryzuje się **góra Gniazdo**, ponieważ jest ona zbudowana z rdzenia **synkliny**.\n\n## Sposób 1 - Definicja inwersji rzeźby + analiza profilu geologicznego\n\n**Inwersja rzeźby terenu** to sytuacja, w której forma wypukła terenu (wzgórze, góra) odpowiada strukturze wklęsłej w podłożu skalnym, lub odwrotnie - forma wklęsła (dolina) odpowiada strukturze wypukłej (antyklinie).\n\n**Normalna relacja rzeźba-budowa geologiczna:**\n- Antyklina (fałd wypukły ku górze) → grzbiet, wzgórze\n- Synklina (fałd wklęsły ku górze) → obniżenie, dolina\n\n**Relacja odwrócona (inwersja):**\n- Synklina → wzgórze / góra ← **to właśnie przypadek góry Gniazdo**\n- Antyklina → dolina\n\nNa profilu geologicznym doliny Bobru widoczne jest, że **góra Gniazdo** jest zbudowana z warstw skalnych wygiętych w **synklinę** - warstwy zapadają ku osi fałdu (ku środkowi wzniesienia), co jest charakterystyczne dla synkliny. Mimo że synklina jest strukturą wklęsłą, erozja doprowadziła do odsłonięcia twardych, odpornych skał w osi synkliny, które oparły się wietrzeniu silniej niż skrzydła fałdu - w efekcie synklina tworzy dziś wzniesienie. Jest to **klasyczna inwersja rzeźby**.\n\n**Góra Zamkowa (D1)** stanowi przykład normalnej relacji lub innej struktury - nie odpowiada warunkom inwersji.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędnych wariantów\n\nSprawdzamy pozostałe kombinacje metodą eliminacji:\n\n- **A1 (góra Gniazdo + antyklina)**: gdyby góra Gniazdo była antykliną, nie byłoby inwersji - wzgórze nad antykliną to relacja normalna. ❌\n- **A2 (góra Gniazdo + płyta)**: płyta to struktura monoklinalna (warstwy jednokierunkowo nachylone), nie daje ona klasycznej inwersji rzeźby. ❌\n- **A4 (góra Gniazdo + uskok)**: uskok to dyslokacja tektoniczna, nie fałd; wzgórze nad uskokiem może być zrębem, ale nie jest inwersją rzeźby w klasycznym sensie. ❌\n- **B1-B4 (Góra Zamkowa + cokolwiek)**: Góra Zamkowa to wzniesienie wymienione wprost w profilu jako punkt D1 - na podstawie profilu jest ona zbudowana ze struktury antyklinalnej lub jest wzniesieniem o normalnej relacji z budową geologiczną; nie spełnia definicji inwersji. ❌\n\nTylko kombinacja **A3** - góra Gniazdo zbudowana ze rdzenia synkliny - spełnia definicję inwersji rzeźby.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13., max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie poprawnej odpowiedzi **A3** (góra Gniazdo + synkliny)\n> - **0 pkt** - za każdą inną odpowiedź lub brak odpowiedzi\n\nZadanie jednopunktowe - nie ma oceniania cząstkowego. Trzeba podać **obydwa elementy**: literę (A) i numer uzasadnienia (3). Samo A bez 3 lub samo 3 bez A = 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu wystarczy znajomość geomorfologii strukturalnej i tektoniki (dział geologia/geomorfologia egzogeniczna i endogeniczna).\n\n> 🗻 **Inwersja rzeźby terenu** - zjawisko, w którym pozycja formy terenu jest odwrotna do pozycji struktury geologicznej:\n> - Synklina (struktura wklęsła) → wzgórze/góra (forma wypukła) - tzw. **góra synklinalna**\n> - Antyklina (struktura wypukła) → dolina/niecka (forma wklęsła) - tzw. **dolina antyklinalna**\n>\n> Mechanizm: w osi antykliny skały są silniej spękane i podatne na erozję → szybciej niszczone; w osi synkliny skały są ściskane, mniej spękane i bardziej odporne → pozostają jako wzgórze.\n\n> 🏔️ **Struktury tektoniczne fałdowe:**\n> - **Antyklina** - fałd wypukły ku górze, warstwy wyginają się ku górze (jak łuk), najstarsze skały w osi.\n> - **Synklina** - fałd wklęsły, warstwy wyginają się ku dołowi, najmłodsze skały w osi.\n> - **Płyta (monoklina)** - jednorodne nachylenie warstw w jednym kierunku, brak fałdu.\n> - **Uskok** - dyslokacja; warstwy przesunięte wzdłuż powierzchni uskoku.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |\n| A1 | góra Gniazdo + antykliny | Wzgórze na antyklinie = relacja **normalna** (nie inwersja); antyklina naturalnie tworzy wyniesienie |\n| A2 | góra Gniazdo + płyty | Płyta (monoklina) nie jest strukturą fałdową; inwersja rzeźby dotyczy przede wszystkim fałdów (antyklina/synklina), nie monoklinowych struktur |\n| A4 | góra Gniazdo + uskoku | Uskok to nieciągłość tektoniczna, nie fałd; wzgórze nad uskokiem to zrąb tektoniczny, a nie inwersja rzeźby |\n| B1-B4 | Góra Zamkowa + cokolwiek | Góra Zamkowa nie wykazuje inwersji rzeźby - jej budowa geologiczna nie jest odwrócona względem formy terenu |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Uczniowie często mylą antyklinę z synkliną w kontekście inwersji. Zapamiętaj: **antyklina wygląda jak łuk (∩), synklina jak miska (∪)**. Przy inwersji - **miska (synklina) tworzy wzgórze**, bo jej rdzeń jest bardziej odporny na erozję.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie wymaga zaznaczenia **dwóch elementów** - litery (A lub B) i numeru (1-4). Podanie tylko litery lub tylko numeru skutkuje 0 punktów. Nie pomyl A i B - oba wzgórza są wymienione w treści, ale tylko jedno jest przykładem inwersji.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Profil geologiczny w arkuszu CKE zawiera warstwy opisane legendą - kluczowe jest rozpoznanie kierunku zapadania warstw. W synklinie warstwy zapadają **ku osi** (do środka), w antyklinie **od osi** (na zewnątrz). Na profilu możesz to zobaczyć po strzałkach/nachyleniu warstw.","image":"img/geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 13. (0-1)<br>Na barwnej mapie szczegółowej zaznaczono przebieg przekroju geologicznego, przecinającego<br>szczyt góry Gniazdo (C2) i Górę Zamkową (D1), zamieszczonego na stronie III barwnego<br>materiału źródłowego.<br>Dokończ zdanie - wybierz i zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie spośród<br>odpowiedzi 1-4.<br>Inwersją rzeźby terenu w stosunku do budowy geologicznej charakteryzuje się<br>A.<br>góra Gniazdo,<br>ponieważ wypukłej formie<br>terenu odpowiada<br>geologiczna struktura<br>1.<br>antykliny.<br>2.<br>płyty.<br>B.<br>Góra Zamkowa,<br>3.<br>synkliny.<br>4.<br>zrębu.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 13. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej […].<br>IV etap edukacyjny<br>1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy<br>środowiska przyrodniczego […].<br>10.1) Zdający opisuje cechy ukształtowania<br>powierzchni Polski i określa jej związek<br>z budową geologiczną […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawną odpowiedź.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>A3</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>A3</strong> - Inwersją rzeźby terenu charakteryzuje się <strong>góra Gniazdo</strong>, ponieważ jest ona zbudowana z rdzenia <strong>synkliny</strong>.</p>\n<h4>Sposób 1 - Definicja inwersji rzeźby + analiza profilu geologicznego</h4>\n<p><strong>Inwersja rzeźby terenu</strong> to sytuacja, w której forma wypukła terenu (wzgórze, góra) odpowiada strukturze wklęsłej w podłożu skalnym, lub odwrotnie - forma wklęsła (dolina) odpowiada strukturze wypukłej (antyklinie).</p>\n<p><strong>Normalna relacja rzeźba-budowa geologiczna:</strong></p>\n<ul><li>Antyklina (fałd wypukły ku górze) → grzbiet, wzgórze</li><li>Synklina (fałd wklęsły ku górze) → obniżenie, dolina</li></ul>\n<p><strong>Relacja odwrócona (inwersja):</strong></p>\n<ul><li>Synklina → wzgórze / góra ← <strong>to właśnie przypadek góry Gniazdo</strong></li><li>Antyklina → dolina</li></ul>\n<p>Na profilu geologicznym doliny Bobru widoczne jest, że <strong>góra Gniazdo</strong> jest zbudowana z warstw skalnych wygiętych w <strong>synklinę</strong> - warstwy zapadają ku osi fałdu (ku środkowi wzniesienia), co jest charakterystyczne dla synkliny. Mimo że synklina jest strukturą wklęsłą, erozja doprowadziła do odsłonięcia twardych, odpornych skał w osi synkliny, które oparły się wietrzeniu silniej niż skrzydła fałdu - w efekcie synklina tworzy dziś wzniesienie. Jest to <strong>klasyczna inwersja rzeźby</strong>.</p>\n<p><strong>Góra Zamkowa (D1)</strong> stanowi przykład normalnej relacji lub innej struktury - nie odpowiada warunkom inwersji.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędnych wariantów</h4>\n<p>Sprawdzamy pozostałe kombinacje metodą eliminacji:</p>\n<ul><li><strong>A1 (góra Gniazdo + antyklina)</strong>: gdyby góra Gniazdo była antykliną, nie byłoby inwersji - wzgórze nad antykliną to relacja normalna. ❌</li><li><strong>A2 (góra Gniazdo + płyta)</strong>: płyta to struktura monoklinalna (warstwy jednokierunkowo nachylone), nie daje ona klasycznej inwersji rzeźby. ❌</li><li><strong>A4 (góra Gniazdo + uskok)</strong>: uskok to dyslokacja tektoniczna, nie fałd; wzgórze nad uskokiem może być zrębem, ale nie jest inwersją rzeźby w klasycznym sensie. ❌</li><li><strong>B1-B4 (Góra Zamkowa + cokolwiek)</strong>: Góra Zamkowa to wzniesienie wymienione wprost w profilu jako punkt D1 - na podstawie profilu jest ona zbudowana ze struktury antyklinalnej lub jest wzniesieniem o normalnej relacji z budową geologiczną; nie spełnia definicji inwersji. ❌</li></ul>\n<p>Tylko kombinacja <strong>A3</strong> - góra Gniazdo zbudowana ze rdzenia synkliny - spełnia definicję inwersji rzeźby.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13., max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za zaznaczenie poprawnej odpowiedzi <strong>A3</strong> (góra Gniazdo + synkliny)<br>- <strong>0 pkt</strong> - za każdą inną odpowiedź lub brak odpowiedzi</blockquote>\n<p>Zadanie jednopunktowe - nie ma oceniania cząstkowego. Trzeba podać <strong>obydwa elementy</strong>: literę (A) i numer uzasadnienia (3). Samo A bez 3 lub samo 3 bez A = 0 pkt.</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu wystarczy znajomość geomorfologii strukturalnej i tektoniki (dział geologia/geomorfologia egzogeniczna i endogeniczna).</p>\n<blockquote>🗻 <strong>Inwersja rzeźby terenu</strong> - zjawisko, w którym pozycja formy terenu jest odwrotna do pozycji struktury geologicznej:<br>- Synklina (struktura wklęsła) → wzgórze/góra (forma wypukła) - tzw. <strong>góra synklinalna</strong><br>- Antyklina (struktura wypukła) → dolina/niecka (forma wklęsła) - tzw. <strong>dolina antyklinalna</strong><br><br>Mechanizm: w osi antykliny skały są silniej spękane i podatne na erozję → szybciej niszczone; w osi synkliny skały są ściskane, mniej spękane i bardziej odporne → pozostają jako wzgórze.</blockquote>\n<blockquote>🏔️ <strong>Struktury tektoniczne fałdowe:</strong><br>- <strong>Antyklina</strong> - fałd wypukły ku górze, warstwy wyginają się ku górze (jak łuk), najstarsze skały w osi.<br>- <strong>Synklina</strong> - fałd wklęsły, warstwy wyginają się ku dołowi, najmłodsze skały w osi.<br>- <strong>Płyta (monoklina)</strong> - jednorodne nachylenie warstw w jednym kierunku, brak fałdu.<br>- <strong>Uskok</strong> - dyslokacja; warstwy przesunięte wzdłuż powierzchni uskoku.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |<br>| A1 | góra Gniazdo + antykliny | Wzgórze na antyklinie = relacja <strong>normalna</strong> (nie inwersja); antyklina naturalnie tworzy wyniesienie |<br>| A2 | góra Gniazdo + płyty | Płyta (monoklina) nie jest strukturą fałdową; inwersja rzeźby dotyczy przede wszystkim fałdów (antyklina/synklina), nie monoklinowych struktur |<br>| A4 | góra Gniazdo + uskoku | Uskok to nieciągłość tektoniczna, nie fałd; wzgórze nad uskokiem to zrąb tektoniczny, a nie inwersja rzeźby |<br>| B1-B4 | Góra Zamkowa + cokolwiek | Góra Zamkowa nie wykazuje inwersji rzeźby - jej budowa geologiczna nie jest odwrócona względem formy terenu |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Uczniowie często mylą antyklinę z synkliną w kontekście inwersji. Zapamiętaj: <strong>antyklina wygląda jak łuk (∩), synklina jak miska (∪)</strong>. Przy inwersji - <strong>miska (synklina) tworzy wzgórze</strong>, bo jej rdzeń jest bardziej odporny na erozję.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zadanie wymaga zaznaczenia <strong>dwóch elementów</strong> - litery (A lub B) i numeru (1-4). Podanie tylko litery lub tylko numeru skutkuje 0 punktów. Nie pomyl A i B - oba wzgórza są wymienione w treści, ale tylko jedno jest przykładem inwersji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Profil geologiczny w arkuszu CKE zawiera warstwy opisane legendą - kluczowe jest rozpoznanie kierunku zapadania warstw. W synklinie warstwy zapadają <strong>ku osi</strong> (do środka), w antyklinie <strong>od osi</strong> (na zewnątrz). Na profilu możesz to zobaczyć po strzałkach/nachyleniu warstw.</blockquote>"}]}