{"id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-2)\nZadanie wykonaj na podstawie przekroju geologicznego (strona III barwnego materiału\nźródłowego), przecinającego szczyt góry Gniazdo (C2) i Górę Zamkową (D1). Skała\noznaczona na przekroju geologicznym numerem 10 charakteryzuje się strukturą świadczącą\no jej genezie.\nMGE_1R\nPodaj, czy skała oznaczona numerem 10 jest skałą o strukturze jawnokrystalicznej czy\nskrytokrystalicznej. Wyjaśnij, jak powstaje skała o takiej strukturze.\nStruktura\nWyjaśnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n5.1) Zdający opisuje […] główne grupy\ni rodzaje skał […].\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie poprawnej nazwy struktury skały i poprawne wyjaśnienie uwzględniające\nwylewną genezę skały i szybką krystalizację jej składników.\n1 p. - za podanie poprawnej nazwy struktury skały i uwzględnienie w wyjaśnieniu wylewnej\ngenezy skały albo za podanie poprawnej nazwy struktury skały i uwzględnienie\nw wyjaśnieniu szybkiej krystalizacji jej składników.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPoprawna odpowiedź\nStruktura: skrytokrystaliczna\nPrzykładowe wyjaśnienie\nJest to skała (bazalt) magmowa wylewna, która powstaje w wyniku zastygania lawy na powierzchni\nZiemi (lub pod powierzchnią na niewielkich głębokościach). W takich warunkach zachodzi\nproces szybkiego stygnięcia masy skalnej, uniemożliwiający pełną krystalizację minerałów.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Struktura: skrytokrystaliczna**\n\nWyjaśnienie: Jest to skała magmowa **wylewna** (najprawdopodobniej bazalt), która powstaje przez zastyganie lawy na powierzchni Ziemi. Wskutek **szybkiego stygnięcia** minerały nie zdążają wykształcić widocznych gołym okiem kryształów - masa skalna zastyga z kryształami zbyt małymi, by je dostrzec bez mikroskopu.\n\n## Sposób 1 - Przez genezę skały wylewnej\n\n1. **Obserwacja z fotografii**: Skała oznaczona numerem 10 w barwnym materiale źródłowym to skała ciemnoszara lub czarna, zwarta, bez widocznych gołym okiem kryształów - typowy wygląd bazaltu lub innej skały wylewnej.\n\n2. **Wniosek o typie struktury**: Skoro nie widać kryształów, struktura jest **skrytokrystaliczna** (afanitowa) - minerały są obecne, ale tak drobne, że niewidoczne gołym okiem.\n\n3. **Dlaczego tak wygląda - mechanizm**:\n- Lawa wydobywa się na powierzchnię Ziemi (lub zastygana na bardzo małej głębokości).\n- Na powierzchni styka się z powietrzem lub wodą → **tempo stygnięcia jest bardzo szybkie**.\n- Przy szybkim stygnięciu jony nie mają czasu, by zorganizować się w duże kryształy.\n- Powstają kryształy mikroskopijne lub zupełnie bezpostaciowe szkliwo.\n\n4. **Wynik**: Struktura **skrytokrystaliczna**, geneza **wylewna (wulkaniczna)**.\n\n## Sposób 2 - Przez porównanie z przeciwnym typem (weryfikacja)\n\nAby upewnić się, że odpowiedź jest prawidłowa, sprawdź kontrast z typem jawnokrystalicznym:\n\n| Cecha | Jawnokrystaliczna | Skrytokrystaliczna |\n| Geneza | głębinowa (intruzywna) | wylewna (ekstruzywna) |\n| Gdzie zastyga | głęboko pod powierzchnią Ziemi | na powierzchni lub blisko niej |\n| Tempo stygnięcia | **powolne** (miliony lat) | **szybkie** |\n| Widoczność kryształów | widoczne gołym okiem (np. granit - widać kwarc, skaleń, mika) | niewidoczne gołym okiem (np. bazalt - jednolita masa) |\n| Przykłady skał | granit, sjenit, gabro | bazalt, ryolit, andezyt |\n\nSkała nr 10 **nie ma widocznych kryształów** → eliminujemy jawnokrystaliczną → potwierdzamy **skrytokrystaliczną**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 14, max 2 pkt):**\n>\n> - **2 pkt** - za poprawną nazwę struktury (**skrytokrystaliczna**) **ORAZ** wyjaśnienie zawierające **OBYDWA** elementy:\n> 1. wylewna geneza skały (lawa / powierzchnia Ziemi / skała wylewna / wulkaniczna)\n> 2. szybka krystalizacja / szybkie stygnięcie uniemożliwiające pełną krystalizację minerałów\n> - **1 pkt** - za poprawną nazwę struktury + wyjaśnienie zawierające **TYLKO JEDEN** z dwóch powyższych elementów (samo \"wylewna\" albo samo \"szybka krystalizacja\" - bez drugiego)\n> - **0 pkt** - za błędną nazwę struktury lub wyjaśnienie niezwiązane z genezą skały\n\n> ⚠️ **Co MUSISZ napisać żeby dostać 2 pkt:**\n> Napisz dosłownie: \"skała magmowa **wylewna**\" lub \"zastyga na powierzchni Ziemi\" **ORAZ** \"szybkie stygnięcie\" lub \"szybka krystalizacja\" / \"brak czasu na pełną krystalizację\". Oba elementy razem = 2 pkt. Jeden element = 1 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z **geologii i petrografii** - działu geomorfologii i geologii dynamicznej.\n\n> 🪨 **Klasyfikacja skał magmowych według miejsca zastygania:**\n>\n> | Typ | Miejsce zastygania | Tempo | Struktura | Przykłady |\n> |-----|-------------------|-------|-----------|-----------|\n> | **Głębinowe** (intruzywne, plutoniczne) | głęboko pod powierzchnią | powolne | **jawnokrystaliczna** | granit, gabro, sjenit |\n> | **Żyłowe** (hipabisalne) | szczeliny w skorupie, nieduże głębokości | średnie | drobnokrystaliczna | porfiry |\n> | **Wylewne** (ekstruzywne, wulkaniczne) | na powierzchni Ziemi | **szybkie** | **skrytokrystaliczna** | bazalt, ryolit, andezyt |\n\n> 🔑 **Klucz diagnostyczny dla maturzysty:** Bazalt (skała wylewna) = ciemna, zwarta, bez widocznych kryształów = **skrytokrystaliczna**. Granit (skała głębinowa) = jasna, widoczne kryształy różnych minerałów = **jawnokrystaliczna**.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |\n| Jawnokrystaliczna | skała ma widoczne gołym okiem kryształy | Dotyczy skał **głębinowych** (plutonicznych), np. granitu - zastygają powoli, w głębi litosfery; skała nr 10 to skała wylewna, bez widocznych kryształów |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - mylenie nazw**: \"skrytokrystaliczna\" to NIE znaczy \"brak kryształów\" - kryształy są, ale mikroskopijne. Struktura całkowicie bezpostaciowa (szklisty obsydian) to **szklista**, nie skrytokrystaliczna. Na maturze bezpieczne jest pisanie \"skrytokrystaliczna\" dla typowych skał wylewnych.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - niepełne wyjaśnienie**: Napisanie tylko \"to skała wylewna\" daje **1 pkt**, nie 2. Klucz CKE wymaga DWÓCH elementów: geneza wylewna **I** szybka krystalizacja. Musisz napisać oba.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - brak nazwy skały**: Klucz CKE akceptuje odpowiedź bez podawania nazwy \"bazalt\" - wystarczy opisać genezę. Nie musisz znać dokładnej nazwy skały z fotografii, wystarczy wnioskować z jej wyglądu (brak kryształów = wylewna = skrytokrystaliczna).","image":"img/geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14. (0-2)<br>Zadanie wykonaj na podstawie przekroju geologicznego (strona III barwnego materiału<br>źródłowego), przecinającego szczyt góry Gniazdo (C2) i Górę Zamkową (D1). Skała<br>oznaczona na przekroju geologicznym numerem 10 charakteryzuje się strukturą świadczącą<br>o jej genezie.<br>MGE_1R<br>Podaj, czy skała oznaczona numerem 10 jest skałą o strukturze jawnokrystalicznej czy<br>skrytokrystalicznej. Wyjaśnij, jak powstaje skała o takiej strukturze.<br>Struktura<br>Wyjaśnienie:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 14. (0-2)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego […].<br>IV etap edukacyjny<br>5.1) Zdający opisuje […] główne grupy<br>i rodzaje skał […].<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za podanie poprawnej nazwy struktury skały i poprawne wyjaśnienie uwzględniające<br>wylewną genezę skały i szybką krystalizację jej składników.<br>1 p. - za podanie poprawnej nazwy struktury skały i uwzględnienie w wyjaśnieniu wylewnej<br>genezy skały albo za podanie poprawnej nazwy struktury skały i uwzględnienie<br>w wyjaśnieniu szybkiej krystalizacji jej składników.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Poprawna odpowiedź<br>Struktura: skrytokrystaliczna<br>Przykładowe wyjaśnienie<br>Jest to skała (bazalt) magmowa wylewna, która powstaje w wyniku zastygania lawy na powierzchni<br>Ziemi (lub pod powierzchnią na niewielkich głębokościach). W takich warunkach zachodzi<br>proces szybkiego stygnięcia masy skalnej, uniemożliwiający pełną krystalizację minerałów.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Struktura: skrytokrystaliczna</strong></p>\n<p>Wyjaśnienie: Jest to skała magmowa <strong>wylewna</strong> (najprawdopodobniej bazalt), która powstaje przez zastyganie lawy na powierzchni Ziemi. Wskutek <strong>szybkiego stygnięcia</strong> minerały nie zdążają wykształcić widocznych gołym okiem kryształów - masa skalna zastyga z kryształami zbyt małymi, by je dostrzec bez mikroskopu.</p>\n<h4>Sposób 1 - Przez genezę skały wylewnej</h4>\n<ol><li><strong>Obserwacja z fotografii</strong>: Skała oznaczona numerem 10 w barwnym materiale źródłowym to skała ciemnoszara lub czarna, zwarta, bez widocznych gołym okiem kryształów - typowy wygląd bazaltu lub innej skały wylewnej.</li></ol>\n<ol><li><strong>Wniosek o typie struktury</strong>: Skoro nie widać kryształów, struktura jest <strong>skrytokrystaliczna</strong> (afanitowa) - minerały są obecne, ale tak drobne, że niewidoczne gołym okiem.</li></ol>\n<ol><li><strong>Dlaczego tak wygląda - mechanizm</strong>:</li></ol>\n<ul><li>Lawa wydobywa się na powierzchnię Ziemi (lub zastygana na bardzo małej głębokości).</li><li>Na powierzchni styka się z powietrzem lub wodą → <strong>tempo stygnięcia jest bardzo szybkie</strong>.</li><li>Przy szybkim stygnięciu jony nie mają czasu, by zorganizować się w duże kryształy.</li><li>Powstają kryształy mikroskopijne lub zupełnie bezpostaciowe szkliwo.</li></ul>\n<ol><li><strong>Wynik</strong>: Struktura <strong>skrytokrystaliczna</strong>, geneza <strong>wylewna (wulkaniczna)</strong>.</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - Przez porównanie z przeciwnym typem (weryfikacja)</h4>\n<p>Aby upewnić się, że odpowiedź jest prawidłowa, sprawdź kontrast z typem jawnokrystalicznym:</p>\n<p>| Cecha | Jawnokrystaliczna | Skrytokrystaliczna |<br>| Geneza | głębinowa (intruzywna) | wylewna (ekstruzywna) |<br>| Gdzie zastyga | głęboko pod powierzchnią Ziemi | na powierzchni lub blisko niej |<br>| Tempo stygnięcia | <strong>powolne</strong> (miliony lat) | <strong>szybkie</strong> |<br>| Widoczność kryształów | widoczne gołym okiem (np. granit - widać kwarc, skaleń, mika) | niewidoczne gołym okiem (np. bazalt - jednolita masa) |<br>| Przykłady skał | granit, sjenit, gabro | bazalt, ryolit, andezyt |</p>\n<p>Skała nr 10 <strong>nie ma widocznych kryształów</strong> → eliminujemy jawnokrystaliczną → potwierdzamy <strong>skrytokrystaliczną</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 14, max 2 pkt):</strong><br><br>- <strong>2 pkt</strong> - za poprawną nazwę struktury (<strong>skrytokrystaliczna</strong>) <strong>ORAZ</strong> wyjaśnienie zawierające <strong>OBYDWA</strong> elementy:<br>1. wylewna geneza skały (lawa / powierzchnia Ziemi / skała wylewna / wulkaniczna)<br>2. szybka krystalizacja / szybkie stygnięcie uniemożliwiające pełną krystalizację minerałów<br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawną nazwę struktury + wyjaśnienie zawierające <strong>TYLKO JEDEN</strong> z dwóch powyższych elementów (samo &quot;wylewna&quot; albo samo &quot;szybka krystalizacja&quot; - bez drugiego)<br>- <strong>0 pkt</strong> - za błędną nazwę struktury lub wyjaśnienie niezwiązane z genezą skały</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Co MUSISZ napisać żeby dostać 2 pkt:</strong><br>Napisz dosłownie: &quot;skała magmowa <strong>wylewna</strong>&quot; lub &quot;zastyga na powierzchni Ziemi&quot; <strong>ORAZ</strong> &quot;szybkie stygnięcie&quot; lub &quot;szybka krystalizacja&quot; / &quot;brak czasu na pełną krystalizację&quot;. Oba elementy razem = 2 pkt. Jeden element = 1 pkt.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z <strong>geologii i petrografii</strong> - działu geomorfologii i geologii dynamicznej.</p>\n<blockquote>🪨 <strong>Klasyfikacja skał magmowych według miejsca zastygania:</strong><br><br>| Typ | Miejsce zastygania | Tempo | Struktura | Przykłady |<br>|-----|-------------------|-------|-----------|-----------|<br>| <strong>Głębinowe</strong> (intruzywne, plutoniczne) | głęboko pod powierzchnią | powolne | <strong>jawnokrystaliczna</strong> | granit, gabro, sjenit |<br>| <strong>Żyłowe</strong> (hipabisalne) | szczeliny w skorupie, nieduże głębokości | średnie | drobnokrystaliczna | porfiry |<br>| <strong>Wylewne</strong> (ekstruzywne, wulkaniczne) | na powierzchni Ziemi | <strong>szybkie</strong> | <strong>skrytokrystaliczna</strong> | bazalt, ryolit, andezyt |</blockquote>\n<blockquote>🔑 <strong>Klucz diagnostyczny dla maturzysty:</strong> Bazalt (skała wylewna) = ciemna, zwarta, bez widocznych kryształów = <strong>skrytokrystaliczna</strong>. Granit (skała głębinowa) = jasna, widoczne kryształy różnych minerałów = <strong>jawnokrystaliczna</strong>.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść | Dlaczego błędna |<br>| Jawnokrystaliczna | skała ma widoczne gołym okiem kryształy | Dotyczy skał <strong>głębinowych</strong> (plutonicznych), np. granitu - zastygają powoli, w głębi litosfery; skała nr 10 to skała wylewna, bez widocznych kryształów |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - mylenie nazw</strong>: &quot;skrytokrystaliczna&quot; to NIE znaczy &quot;brak kryształów&quot; - kryształy są, ale mikroskopijne. Struktura całkowicie bezpostaciowa (szklisty obsydian) to <strong>szklista</strong>, nie skrytokrystaliczna. Na maturze bezpieczne jest pisanie &quot;skrytokrystaliczna&quot; dla typowych skał wylewnych.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - niepełne wyjaśnienie</strong>: Napisanie tylko &quot;to skała wylewna&quot; daje <strong>1 pkt</strong>, nie 2. Klucz CKE wymaga DWÓCH elementów: geneza wylewna <strong>I</strong> szybka krystalizacja. Musisz napisać oba.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - brak nazwy skały</strong>: Klucz CKE akceptuje odpowiedź bez podawania nazwy &quot;bazalt&quot; - wystarczy opisać genezę. Nie musisz znać dokładnej nazwy skały z fotografii, wystarczy wnioskować z jej wyglądu (brak kryształów = wylewna = skrytokrystaliczna).</blockquote>"}]}