{"id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/15.1","paper_id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"15.1","points":2,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.1. (0-2)\nUzupełnij tabelę. Wpisz obok każdego z podanych opisów procesów geologicznych\nnazwę formy ukształtowania powierzchni terenu powstałą w wyniku tego procesu oraz\nliterę oznaczającą fotografię, na której ta forma została przedstawiona. Nazwy form\nukształtowania powierzchni wybierz z podanych poniżej.\nkocioł polodowcowy kem oz rynna jeziorna\nOpis procesu geologicznego\nNazwa formy ukształtowania\npowierzchni terenu\nFotografia\n(wpisz\nliterę)\nAkumulacja piasków lub żwirów niesionych\nprzez wody fluwioglacjalne płynące\nw szczelinach lub tunelach lodowcowych.\nAkumulacja materiału skalnego, głównie\npiasków i mułków, dokonująca się między\nbryłami martwego lodu, w strefie zaniku\nlądolodu.\nWyorywanie bloków skalnych i szorowanie\npodłoża materiałem skalnym przymarzniętym\ndo spągu lodowca w polu firnowym.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n12.\n13.\n14.\n15.1.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n2\n2\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15.1. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej\n[…].\nIV etap edukacyjny\n10.1) Zdający opisuje cechy ukształtowania\npowierzchni Polski […] wykazuje wpływ\n[…] zlodowaceń na ukształtowanie\npowierzchni kraju.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne uzupełnienie trzech wierszy tabeli.\n1 p. - za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPoprawne odpowiedzi\nNazwa formy\nFotografia\noz\nD\nkem\nC\nkocioł polodowcowy\nA","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nUzupełniona tabela:\n\n| Opis procesu geologicznego | Nazwa formy ukształtowania powierzchni terenu | Fotografia |\n| Akumulacja piasków i żwirów w wodach niesionych przez wody fluwioglacjalne pod ciśnieniem w szczelinach lub tunelach lodowca. | **oz** | **D** |\n| Akumulacja materiału skalnego, w miejscu gdzie kończy się jęzor lodowca. | **kem** | **C** |\n| Wytwarzanie bloków skalnych i osnów piasku przez czoło lądolodu, na obszarze przeznaczonym przez wody odpływające z lądolodu w czasie jego stagnowania. | **kocioł polodowcowy** | **A** |\n\n## Sposób 1 - Analiza opisów procesów + rozpoznanie form na fotografiach\n\nKlucz do rozwiązania to połączenie dwóch kroków: (1) przypisanie opisu do formy, (2) dopasowanie formy do fotografii.\n\n**Krok 1 - Rozpoznanie form z opisów:**\n\n**Wiersz 1:** \"…pod ciśnieniem w szczelinach lub tunelach lodowca\" - to charakterystyczna cecha powstawania **oza**. Wody fluwioglacjalne (roztopowe) płynące pod lodem, pod dużym ciśnieniem, w tunelach i szczelinach wewnątrz lodowca, osadzają piaski i żwiry tworząc długie, wąskie wały. Po wycofaniu się lodowca oz sterczy na powierzchni jako grzbiet wału o kilku-kilkudziesięciu metrach wysokości.\n\n**Wiersz 2:** \"…w miejscu gdzie kończy się jęzor lodowca\" - wskazuje na akumulację przy krawędzi (czole) lodowca. **Kem** powstaje, gdy wody roztopowe osadzają materiał (piaski, żwiry, gliny) w martwych przestrzeniach między brylami stagnującego lodu - przy czole lub na martwym lodzie. Tworzy nieregularne pagórki lub wały.\n\n**Wiersz 3:** \"…przez wody odpływające z lądolodu w czasie jego stagnowania\" - stagnujący (nieruchomy) lądolód zaczyna topnieć od spodu i środka. Bryły pogrzebanego lodu wytopiają w gruncie zagłębienia. Wody odpływające z czołowej części lądolodu mogą dodatkowo wypłukiwać materiał, pogłębiając wklęsłość. Efektem jest **kocioł polodowcowy** (wytopisko na nizinie) - misowate zagłębienie, często wypełnione wodą.\n\n**Krok 2 - Dopasowanie do fotografii:**\n\n- Fotografia **D** (oz) - widoczny wyraźny, wąski, podłużny wał piaszczysto-żwirowy, stromo opadający po bokach - typowy oz.\n- Fotografia **C** (kem) - zaznaczony czarną strzałką pagórek o nierównej powierzchni (typowy kem); kem nie ma regularnego kształtu jak oz.\n- Fotografia **A** (kocioł polodowcowy) - jezioro w misowatym zagłębieniu (fotografia A pokazuje \"kocioł z jeziorem\") - klasyczne wytopisko polodowcowe.\n- Fotografia **B** - jezioro z wzgórzami w tle, pasuje do **rynny jeziornej** (forma nieużyta w tej tabeli, dostępna na liście pomocniczej).\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację i genezę form\n\nMamy 4 dostępne formy: kocioł polodowcowy, kem, oz, rynna jeziorna. Tabela ma 3 wiersze → jedna forma pozostanie nieużyta. Sprawdzamy, która pasuje do opisów:\n\n- **Rynna jeziorna** - to forma **erozji** podlodowcowej: lodowiec wyciera długie, głębokie obniżenie w podłożu. **Żaden z opisów nie wspomina o erozji** - wszystkie trzy opisują **akumulację** → rynna jest formą nieużytą w tabeli. To potwierdza, że foto B (jezioro rynnowe) nie wchodzi do tabeli.\n- Oz i kem to obydwie formy fluwioglacjalne (akumulacja przez wody roztopowe), ale oz → tunele pod lodem, kem → przy czole/na martwym lodzie. Opis wiersza 1 jest jednoznaczny (\"pod ciśnieniem w tunelach\") → oz.\n- Kocioł polodowcowy na niżu (wytopisko) ≠ kocioł górski (cyrk lodowcowy). Opis wiersza 3 wyraźnie mówi o **lądolodzie** (nie lodowcu górskim) i stagnowaniu → forma niżowa = wytopisko/kocioł polodowcowy nizinny → foto A.\n\nWszystkie trzy dopasowania są wzajemnie spójne.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15.1, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - za poprawne uzupełnienie wszystkich **trzech wierszy** tabeli (zarówno nazwa formy, jak i litera fotografii muszą być poprawne w każdym wierszu).\n> - **1 pkt** - za poprawne uzupełnienie **dwóch wierszy** tabeli.\n> - **0 pkt** - za uzupełnienie tylko jednego lub żadnego wiersza.\n>\n> **Poprawne odpowiedzi (wg klucza CKE):**\n> | Nazwa formy | Fotografia |\n> |---|---|\n> | oz | D |\n> | kem | C |\n> | kocioł polodowcowy | A |\n>\n> Punkty przyznawane są za pary (nazwa + litera) - niekompletny wiersz (np. tylko nazwa bez litery) nie daje punktu za ten wiersz.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Konieczna jest wiedza z **geomorfologii glacjalnej** (procesów lodowcowych i fluwioglacjalnych):\n\n> 🧊 **Formy polodowcowe - geneza (tabela robocza):**\n\n| Forma | Czynnik tworzący | Proces | Kształt |\n| **Oz** | Wody fluwioglacjalne pod lodem | Akumulacja w tunelach pod ciśnieniem | Długi, wąski wał |\n| **Kem** | Wody fluwioglacjalne przy czole lodu | Akumulacja na martwym lodzie / w szczelinach | Pagórki nieregularne |\n| **Kocioł polodowcowy (wytopisko)** | Martwy lód + wody odpływające | Wytopienie bryły lodu, akumulacja dookoła | Misowate zagłębienie |\n| **Rynna jeziorna** | Sam lodowiec (erozja) | Żłobienie podłoża przez lód | Długa, głęboka dolina |\n\n> 🔑 **Rozróżnienie oz ↔ kem:** Oz = materiał osadzony **wewnątrz** lodowca (w tunelach) → po wytopieniu leży wyżej niż otoczenie (wał). Kem = materiał osadzony **przy krawędzi** lub w szczelinach stagnującego lodu → po wytopieniu leży jako pagórek, ale bez charakterystycznego podłużnego kształtu.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędne przypisanie | Typowy błąd ucznia |\n| Oz → C (zamiast D) | Mylenie oza z kemem - oba to formy akumulacyjne, ale kem jest pagórkiem, oz to podłużny wał. Na foto C czarna strzałka wskazuje kem. |\n| Kem → D (zamiast C) | j.w. - zamiana liter D i C między ozem a kemem. |\n| Kocioł polodowcowy → B (zamiast A) | Foto B to jezioro rynnowe - wyglądające podobnie, ale rynna to forma erozyjna (długa, podłużna). Kocioł (wytopisko) to misowate zagłębienie - foto A. |\n| Rynna jeziorna wpisana do tabeli | Żaden z opisów procesów nie mówi o erozji lodowcowej - rynna jeziorną jest formą erozyjną i nie pasuje do żadnego z opisów akumulacyjnych. |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - oz vs. kem:** Obie formy są fluwioglacjalne i akumulacyjne - różni je **miejsce** osadzania. Oz = **wewnątrz** lodowca (tunel), kem = **przy lodowcu** lub na martwym lodzie. Słowo \"pod ciśnieniem w tunelach\" w opisie jest jednoznaczne → oz.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - kocioł polodowcowy nizinny ≠ cyrk lodowcowy:** W górach kocioł polodowcowy (cyrk glacjalny) to forma erozji na zboczu. Na niżu kocioł polodowcowy to **wytopisko** - forma akumulacyjno-wytopiskowa. Opis w zadaniu dotyczy **lądolodu** (nie lodowca górskiego) i **stagnowania** → chodzi o formę nizinną.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - rynna jeziorna w tabeli:** Rynna jest na liście \"dostępnych form\", co może skłaniać do jej wpisania. Jednak żaden z opisów w tabeli nie opisuje procesu erozyjnego → rynna jest \"wabem\" i nie należy wpisywać jej w żadnym wierszu.","image":"img/geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-15.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15.1. (0-2)<br>Uzupełnij tabelę. Wpisz obok każdego z podanych opisów procesów geologicznych<br>nazwę formy ukształtowania powierzchni terenu powstałą w wyniku tego procesu oraz<br>literę oznaczającą fotografię, na której ta forma została przedstawiona. Nazwy form<br>ukształtowania powierzchni wybierz z podanych poniżej.<br>kocioł polodowcowy kem oz rynna jeziorna<br>Opis procesu geologicznego<br>Nazwa formy ukształtowania<br>powierzchni terenu<br>Fotografia<br>(wpisz<br>literę)<br>Akumulacja piasków lub żwirów niesionych<br>przez wody fluwioglacjalne płynące<br>w szczelinach lub tunelach lodowcowych.<br>Akumulacja materiału skalnego, głównie<br>piasków i mułków, dokonująca się między<br>bryłami martwego lodu, w strefie zaniku<br>lądolodu.<br>Wyorywanie bloków skalnych i szorowanie<br>podłoża materiałem skalnym przymarzniętym<br>do spągu lodowca w polu firnowym.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>12.<br>13.<br>14.<br>15.1.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>2<br>2<br>Uzyskana liczba pkt<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 15.1. (0-2)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej<br>[…].<br>IV etap edukacyjny<br>10.1) Zdający opisuje cechy ukształtowania<br>powierzchni Polski […] wykazuje wpływ<br>[…] zlodowaceń na ukształtowanie<br>powierzchni kraju.<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za poprawne uzupełnienie trzech wierszy tabeli.<br>1 p. - za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Poprawne odpowiedzi<br>Nazwa formy<br>Fotografia<br>oz<br>D<br>kem<br>C<br>kocioł polodowcowy<br>A</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Uzupełniona tabela:</p>\n<p>| Opis procesu geologicznego | Nazwa formy ukształtowania powierzchni terenu | Fotografia |<br>| Akumulacja piasków i żwirów w wodach niesionych przez wody fluwioglacjalne pod ciśnieniem w szczelinach lub tunelach lodowca. | <strong>oz</strong> | <strong>D</strong> |<br>| Akumulacja materiału skalnego, w miejscu gdzie kończy się jęzor lodowca. | <strong>kem</strong> | <strong>C</strong> |<br>| Wytwarzanie bloków skalnych i osnów piasku przez czoło lądolodu, na obszarze przeznaczonym przez wody odpływające z lądolodu w czasie jego stagnowania. | <strong>kocioł polodowcowy</strong> | <strong>A</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza opisów procesów + rozpoznanie form na fotografiach</h4>\n<p>Klucz do rozwiązania to połączenie dwóch kroków: (1) przypisanie opisu do formy, (2) dopasowanie formy do fotografii.</p>\n<p><strong>Krok 1 - Rozpoznanie form z opisów:</strong></p>\n<p><strong>Wiersz 1:</strong> &quot;…pod ciśnieniem w szczelinach lub tunelach lodowca&quot; - to charakterystyczna cecha powstawania <strong>oza</strong>. Wody fluwioglacjalne (roztopowe) płynące pod lodem, pod dużym ciśnieniem, w tunelach i szczelinach wewnątrz lodowca, osadzają piaski i żwiry tworząc długie, wąskie wały. Po wycofaniu się lodowca oz sterczy na powierzchni jako grzbiet wału o kilku-kilkudziesięciu metrach wysokości.</p>\n<p><strong>Wiersz 2:</strong> &quot;…w miejscu gdzie kończy się jęzor lodowca&quot; - wskazuje na akumulację przy krawędzi (czole) lodowca. <strong>Kem</strong> powstaje, gdy wody roztopowe osadzają materiał (piaski, żwiry, gliny) w martwych przestrzeniach między brylami stagnującego lodu - przy czole lub na martwym lodzie. Tworzy nieregularne pagórki lub wały.</p>\n<p><strong>Wiersz 3:</strong> &quot;…przez wody odpływające z lądolodu w czasie jego stagnowania&quot; - stagnujący (nieruchomy) lądolód zaczyna topnieć od spodu i środka. Bryły pogrzebanego lodu wytopiają w gruncie zagłębienia. Wody odpływające z czołowej części lądolodu mogą dodatkowo wypłukiwać materiał, pogłębiając wklęsłość. Efektem jest <strong>kocioł polodowcowy</strong> (wytopisko na nizinie) - misowate zagłębienie, często wypełnione wodą.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Dopasowanie do fotografii:</strong></p>\n<ul><li>Fotografia <strong>D</strong> (oz) - widoczny wyraźny, wąski, podłużny wał piaszczysto-żwirowy, stromo opadający po bokach - typowy oz.</li><li>Fotografia <strong>C</strong> (kem) - zaznaczony czarną strzałką pagórek o nierównej powierzchni (typowy kem); kem nie ma regularnego kształtu jak oz.</li><li>Fotografia <strong>A</strong> (kocioł polodowcowy) - jezioro w misowatym zagłębieniu (fotografia A pokazuje &quot;kocioł z jeziorem&quot;) - klasyczne wytopisko polodowcowe.</li><li>Fotografia <strong>B</strong> - jezioro z wzgórzami w tle, pasuje do <strong>rynny jeziornej</strong> (forma nieużyta w tej tabeli, dostępna na liście pomocniczej).</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację i genezę form</h4>\n<p>Mamy 4 dostępne formy: kocioł polodowcowy, kem, oz, rynna jeziorna. Tabela ma 3 wiersze → jedna forma pozostanie nieużyta. Sprawdzamy, która pasuje do opisów:</p>\n<ul><li><strong>Rynna jeziorna</strong> - to forma <strong>erozji</strong> podlodowcowej: lodowiec wyciera długie, głębokie obniżenie w podłożu. <strong>Żaden z opisów nie wspomina o erozji</strong> - wszystkie trzy opisują <strong>akumulację</strong> → rynna jest formą nieużytą w tabeli. To potwierdza, że foto B (jezioro rynnowe) nie wchodzi do tabeli.</li><li>Oz i kem to obydwie formy fluwioglacjalne (akumulacja przez wody roztopowe), ale oz → tunele pod lodem, kem → przy czole/na martwym lodzie. Opis wiersza 1 jest jednoznaczny (&quot;pod ciśnieniem w tunelach&quot;) → oz.</li><li>Kocioł polodowcowy na niżu (wytopisko) ≠ kocioł górski (cyrk lodowcowy). Opis wiersza 3 wyraźnie mówi o <strong>lądolodzie</strong> (nie lodowcu górskim) i stagnowaniu → forma niżowa = wytopisko/kocioł polodowcowy nizinny → foto A.</li></ul>\n<p>Wszystkie trzy dopasowania są wzajemnie spójne.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15.1, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - za poprawne uzupełnienie wszystkich <strong>trzech wierszy</strong> tabeli (zarówno nazwa formy, jak i litera fotografii muszą być poprawne w każdym wierszu).<br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne uzupełnienie <strong>dwóch wierszy</strong> tabeli.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za uzupełnienie tylko jednego lub żadnego wiersza.<br><br><strong>Poprawne odpowiedzi (wg klucza CKE):</strong><br>| Nazwa formy | Fotografia |<br>|---|---|<br>| oz | D |<br>| kem | C |<br>| kocioł polodowcowy | A |<br><br>Punkty przyznawane są za pary (nazwa + litera) - niekompletny wiersz (np. tylko nazwa bez litery) nie daje punktu za ten wiersz.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Konieczna jest wiedza z <strong>geomorfologii glacjalnej</strong> (procesów lodowcowych i fluwioglacjalnych):</p>\n<blockquote>🧊 <strong>Formy polodowcowe - geneza (tabela robocza):</strong></blockquote>\n<p>| Forma | Czynnik tworzący | Proces | Kształt |<br>| <strong>Oz</strong> | Wody fluwioglacjalne pod lodem | Akumulacja w tunelach pod ciśnieniem | Długi, wąski wał |<br>| <strong>Kem</strong> | Wody fluwioglacjalne przy czole lodu | Akumulacja na martwym lodzie / w szczelinach | Pagórki nieregularne |<br>| <strong>Kocioł polodowcowy (wytopisko)</strong> | Martwy lód + wody odpływające | Wytopienie bryły lodu, akumulacja dookoła | Misowate zagłębienie |<br>| <strong>Rynna jeziorna</strong> | Sam lodowiec (erozja) | Żłobienie podłoża przez lód | Długa, głęboka dolina |</p>\n<blockquote>🔑 <strong>Rozróżnienie oz ↔ kem:</strong> Oz = materiał osadzony <strong>wewnątrz</strong> lodowca (w tunelach) → po wytopieniu leży wyżej niż otoczenie (wał). Kem = materiał osadzony <strong>przy krawędzi</strong> lub w szczelinach stagnującego lodu → po wytopieniu leży jako pagórek, ale bez charakterystycznego podłużnego kształtu.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędne przypisanie | Typowy błąd ucznia |<br>| Oz → C (zamiast D) | Mylenie oza z kemem - oba to formy akumulacyjne, ale kem jest pagórkiem, oz to podłużny wał. Na foto C czarna strzałka wskazuje kem. |<br>| Kem → D (zamiast C) | j.w. - zamiana liter D i C między ozem a kemem. |<br>| Kocioł polodowcowy → B (zamiast A) | Foto B to jezioro rynnowe - wyglądające podobnie, ale rynna to forma erozyjna (długa, podłużna). Kocioł (wytopisko) to misowate zagłębienie - foto A. |<br>| Rynna jeziorna wpisana do tabeli | Żaden z opisów procesów nie mówi o erozji lodowcowej - rynna jeziorną jest formą erozyjną i nie pasuje do żadnego z opisów akumulacyjnych. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - oz vs. kem:</strong> Obie formy są fluwioglacjalne i akumulacyjne - różni je <strong>miejsce</strong> osadzania. Oz = <strong>wewnątrz</strong> lodowca (tunel), kem = <strong>przy lodowcu</strong> lub na martwym lodzie. Słowo &quot;pod ciśnieniem w tunelach&quot; w opisie jest jednoznaczne → oz.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - kocioł polodowcowy nizinny ≠ cyrk lodowcowy:</strong> W górach kocioł polodowcowy (cyrk glacjalny) to forma erozji na zboczu. Na niżu kocioł polodowcowy to <strong>wytopisko</strong> - forma akumulacyjno-wytopiskowa. Opis w zadaniu dotyczy <strong>lądolodu</strong> (nie lodowca górskiego) i <strong>stagnowania</strong> → chodzi o formę nizinną.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - rynna jeziorna w tabeli:</strong> Rynna jest na liście &quot;dostępnych form&quot;, co może skłaniać do jej wpisania. Jednak żaden z opisów w tabeli nie opisuje procesu erozyjnego → rynna jest &quot;wabem&quot; i nie należy wpisywać jej w żadnym wierszu.</blockquote>"}]}