{"id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-2)\nW Polsce najwięcej osuwisk występuje w Karpatach (około 95%). Osuwiska były częstym\nzjawiskiem w 2010 roku. W okresie od maja do czerwca to zjawisko wystąpiło w ponad stu\ngminach województw: małopolskiego, podkarpackiego i śląskiego. Całkowitemu zniszczeniu\nuległo ponad 500 budynków.\nNa podstawie: www.ekologia.pl\nJedną z przyczyn częstego występowania osuwisk w Karpatach jest duże nachylenie stoków,\nsprzyjające niestabilności gruntu i - w konsekwencji - ruchowi skał w dół stoku.\nPrzedstaw dwie - inne niż podane powyżej - przyrodnicze przyczyny występowania\nosuwisk w Karpatach.\n1\n2","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n5.8) Zdający wykazuje wpływ cech budowy\ngeologicznej […] na grawitacyjne ruchy\nmasowe (obrywanie, spełzywanie, osuwanie).\nSchemat punktowania\n2 p. - za przedstawienie dwóch poprawnych przyczyn przyrodniczych.\n1 p. - za przedstawienie jednej poprawnej przyczyny przyrodniczej.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Budowa geologiczna (fałdowa) charakteryzująca się obecnością warstw skał osadowych\n(fliszu - naprzemianlegle ułożonych wodoprzepuszczalnych piaskowców i słabo\nprzepuszczalnych łupków, iłowców i margli).\n- Ułożenie warstw skalnych zgodne z nachyleniem stoku, sprzyjające ruchowi zwietrzeliny\nw dół stoku.\n- Nagromadzenie zwietrzeliny obciążającej zbocza i umożliwiającej osuwanie się materiału\nskalnego.\n- Występowanie intensywnych okresowych opadów atmosferycznych (deszczy nawalnych),\nktóre powodują nasiąkanie łupków wodą i w nadmierny sposób obciążają grunt.\n- Podcinanie przez rzeki zboczy dolin, zwłaszcza podczas wysokich stanów wody,\ndoprowadzające do grawitacyjnego osuwania się materiału skalnego.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. Budowa geologiczna (fliszowa) Karpat - naprzemianległe warstwy wodoprzepuszczalnych piaskowców i słabo przepuszczalnych łupków, iłowców i margli tworzą strefy ułatwiające przemieszczanie się skał.\n2. Intensywne i długotrwałe opady atmosferyczne - woda nasyca łupki, nadmiernie obciąża grunt i redukuje siły tarcia na powierzchni poślizgu.\n\n*(Możliwa jest każda inna para odpowiedzi z przykładów klucza CKE - patrz schemat oceniania.)*\n\n## Sposób 1 - Analiza budowy geologicznej i litologii Karpat\n\n**Krok 1 - Co wiemy o Karpatach?**\n\nKarpaty to góry fałdowe zbudowane w przeważającej części z **fliszu karpackiego** - serii naprzemianległych warstw skał osadowych o różnej przepuszczalności:\n- **piaskowce** - przepuszczalne dla wody,\n- **łupki, iłowce, margle** - słabo lub całkowicie nieprzepuszczalne.\n\n**Krok 2 - Mechanizm geologiczny**\n\nWoda opadowa przesącza się przez piaskowce i zatrzymuje na poziomie warstw łupkowych, tworząc tzw. **powierzchnię poślizgu** - nasycona woda działa jak smar między warstwami skał. Gdy do tego ułożenie warstw jest **zgodne z nachyleniem stoku** (warstwy \"spływają\" w tym samym kierunku co zbocze), ciężar zwietrzeliny i gruntu wystarczy, żeby uruchomić osuwisko.\n\n**Wniosek:** Budowa fliszowa (litologiczna niejednorodność + warstwy nieprzepuszczalne) to kluczowa geologiczna przyczyna osuwisk.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez hydrologię i morfologię dolin\n\n**Alternatywna przyczyna - działalność rzek:**\n\nKarpackie rzeki górskie (Dunajec, San, Soła, Raba) podczas wezbrań **podcinają podnóża stoków dolin**. Usunięcie materiału z podstawy zbocza pozbawia go \"podparcia\" - zbocze traci równowagę i osypuje się grawitacyjnie. Efekt ten był szczególnie widoczny podczas powodzi 2010 roku.\n\n**Weryfikacja spójności z treścią zadania:**\n\nTreść informacji wstępnej podkreśla, że osuwiska z 2010 roku były wynikiem obfitych opadów - to potwierdza zarówno hydrologiczny (rzeki podcinające stoki) jak i bezpośrednio opadowy (nasiąkanie gruntu) mechanizm. Oba pasują do klucza CKE.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - za przedstawienie **dwóch poprawnych przyczyn przyrodniczych** (każda musi być inna niż duże nachylenie stoków, które podano w treści jako przykład).\n> - **1 pkt** - za przedstawienie **jednej poprawnej przyczyny przyrodniczej**.\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niespełniającą powyższych kryteriów lub powtórzenie przyczyny ze wskazówki (nachylenie stoków).\n>\n> **Akceptowane warianty (przykłady z klucza CKE):**\n> 1. Budowa geologiczna (fałdowa) - obecność warstw fliszowych (naprzemianległe piaskowce i łupki/iłowce/margle).\n> 2. Ułożenie warstw skalnych zgodne z nachyleniem stoku → ruch zwietrzeliny w dół.\n> 3. Nagromadzenie zwietrzeliny obciążającej zbocza.\n> 4. Intensywne opady (deszcze nawalne) → nasiąkanie łupków wodą → nadmierne obciążenie gruntu.\n> 5. Podcinanie przez rzeki zboczy dolin (zwłaszcza przy wysokich stanach wody) → grawitacyjne osuwanie skał.\n>\n> **Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:** Musisz wskazać konkretny mechanizm, a nie ogólnik. Samo napisanie \"opady\" jest niewystarczające - trzeba wyjaśnić, że opady **powodują nasiąkanie skał wodą i nadmierne obciążenie gruntu** (lub uruchomienie powierzchni poślizgu). Samo \"budowa geologiczna\" bez wyjaśnienia też ryzykuje brak punktu - podaj, że chodzi o **flisz / naprzemianległe warstwy o różnej przepuszczalności**.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych.\n\n> 🗻 **Geomorfologia - procesy grawitacyjne:** Osuwisko (ang. *landslide*) = grawitacyjne przemieszczenie mas skalnych lub gruntowych wzdłuż powierzchni poślizgu. Warunki: nachylenie + materiał podatny na ruch + czynnik wyzwalający (woda, trzęsienie ziemi, podcięcie stoku).\n\n> 🪨 **Flisz karpacki:** Seria rytmicznie naprzemianległych warstw skał osadowych - piaskowców (przepuszczalne) i łupków/iłowców/margli (nieprzepuszczalne). Typowe dla Karpat Zewnętrznych (Beskidy, Bieszczady). Kontakt warstwy przepuszczalnej z nieprzepuszczalną = naturalna powierzchnia poślizgu przy nadmiarze wody.\n\n> 🌍 **Krainy geograficzne Polski:** Karpaty = pas gór w S Polsce (Tatry, Beskidy, Bieszczady, Pieniny). Zbudowane głównie z fliszu (zewnętrzne) i skał krystalicznych (wewnętrzne - Tatry). Obszar o największym zagęszczeniu osuwisk w Polsce - ok. 95% krajowych osuwisk.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie dostaniesz punktu |\n| \"Duże nachylenie stoków\" | To właśnie przyczyna **podana w treści zadania** jako przykład - wyraźnie zaznaczono \"inne niż podane powyżej\". |\n| \"Trzęsienia ziemi\" | Nie są typową i regularną przyczyną osuwisk w Karpatach; Polska leży poza strefą aktywną sejsmicznie - klucz CKE tego nie przewiduje. |\n| \"Działalność człowieka (wycinanie lasów)\" | To przyczyna **antropogeniczna**, a zadanie wymaga przyrodniczych. |\n| \"Góry są wysokie\" | Zbyt ogólnikowe - nie wyjaśnia mechanizmu osuwiskowego. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Nie pisz \"opady deszczu\" bez wyjaśnienia mechanizmu. Klucz CKE oczekuje, że wyjaśnisz, CO te opady powodują - nasiąkanie łupków wodą, nadmierne obciążenie gruntu, powstanie powierzchni poślizgu.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Nie pomyl przyczyny antropogenicznej z przyrodniczą. Wylesienie, budownictwo na stokach - to przyczyny ludzkie. Zadanie pyta wyłącznie o przyrodnicze.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Odpowiedź \"budowa geologiczna\" bez rozwinięcia (co to znaczy - flisz, naprzemianległe warstwy, różna przepuszczalność) może nie wystarczyć do zdobycia punktu. Zawsze rozwijaj mechanizm w 1-2 zdaniach.","image":"img/geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16. (0-2)<br>W Polsce najwięcej osuwisk występuje w Karpatach (około 95%). Osuwiska były częstym<br>zjawiskiem w 2010 roku. W okresie od maja do czerwca to zjawisko wystąpiło w ponad stu<br>gminach województw: małopolskiego, podkarpackiego i śląskiego. Całkowitemu zniszczeniu<br>uległo ponad 500 budynków.<br>Na podstawie: www.ekologia.pl<br>Jedną z przyczyn częstego występowania osuwisk w Karpatach jest duże nachylenie stoków,<br>sprzyjające niestabilności gruntu i - w konsekwencji - ruchowi skał w dół stoku.<br>Przedstaw dwie - inne niż podane powyżej - przyrodnicze przyczyny występowania<br>osuwisk w Karpatach.<br>1<br>2</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 16. (0-2)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego […].<br>IV etap edukacyjny<br>5.8) Zdający wykazuje wpływ cech budowy<br>geologicznej […] na grawitacyjne ruchy<br>masowe (obrywanie, spełzywanie, osuwanie).<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za przedstawienie dwóch poprawnych przyczyn przyrodniczych.<br>1 p. - za przedstawienie jednej poprawnej przyczyny przyrodniczej.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Przykładowe odpowiedzi</p>\n<ul><li>Budowa geologiczna (fałdowa) charakteryzująca się obecnością warstw skał osadowych</li></ul>\n<p>(fliszu - naprzemianlegle ułożonych wodoprzepuszczalnych piaskowców i słabo<br>przepuszczalnych łupków, iłowców i margli).</p>\n<ul><li>Ułożenie warstw skalnych zgodne z nachyleniem stoku, sprzyjające ruchowi zwietrzeliny</li></ul>\n<p>w dół stoku.</p>\n<ul><li>Nagromadzenie zwietrzeliny obciążającej zbocza i umożliwiającej osuwanie się materiału</li></ul>\n<p>skalnego.</p>\n<ul><li>Występowanie intensywnych okresowych opadów atmosferycznych (deszczy nawalnych),</li></ul>\n<p>które powodują nasiąkanie łupków wodą i w nadmierny sposób obciążają grunt.</p>\n<ul><li>Podcinanie przez rzeki zboczy dolin, zwłaszcza podczas wysokich stanów wody,</li></ul>\n<p>doprowadzające do grawitacyjnego osuwania się materiału skalnego.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ol><li>Budowa geologiczna (fliszowa) Karpat - naprzemianległe warstwy wodoprzepuszczalnych piaskowców i słabo przepuszczalnych łupków, iłowców i margli tworzą strefy ułatwiające przemieszczanie się skał.</li><li>Intensywne i długotrwałe opady atmosferyczne - woda nasyca łupki, nadmiernie obciąża grunt i redukuje siły tarcia na powierzchni poślizgu.</li></ol>\n<p><em>(Możliwa jest każda inna para odpowiedzi z przykładów klucza CKE - patrz schemat oceniania.)</em></p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza budowy geologicznej i litologii Karpat</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Co wiemy o Karpatach?</strong></p>\n<p>Karpaty to góry fałdowe zbudowane w przeważającej części z <strong>fliszu karpackiego</strong> - serii naprzemianległych warstw skał osadowych o różnej przepuszczalności:</p>\n<ul><li><strong>piaskowce</strong> - przepuszczalne dla wody,</li><li><strong>łupki, iłowce, margle</strong> - słabo lub całkowicie nieprzepuszczalne.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - Mechanizm geologiczny</strong></p>\n<p>Woda opadowa przesącza się przez piaskowce i zatrzymuje na poziomie warstw łupkowych, tworząc tzw. <strong>powierzchnię poślizgu</strong> - nasycona woda działa jak smar między warstwami skał. Gdy do tego ułożenie warstw jest <strong>zgodne z nachyleniem stoku</strong> (warstwy &quot;spływają&quot; w tym samym kierunku co zbocze), ciężar zwietrzeliny i gruntu wystarczy, żeby uruchomić osuwisko.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Budowa fliszowa (litologiczna niejednorodność + warstwy nieprzepuszczalne) to kluczowa geologiczna przyczyna osuwisk.</p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez hydrologię i morfologię dolin</h4>\n<p><strong>Alternatywna przyczyna - działalność rzek:</strong></p>\n<p>Karpackie rzeki górskie (Dunajec, San, Soła, Raba) podczas wezbrań <strong>podcinają podnóża stoków dolin</strong>. Usunięcie materiału z podstawy zbocza pozbawia go &quot;podparcia&quot; - zbocze traci równowagę i osypuje się grawitacyjnie. Efekt ten był szczególnie widoczny podczas powodzi 2010 roku.</p>\n<p><strong>Weryfikacja spójności z treścią zadania:</strong></p>\n<p>Treść informacji wstępnej podkreśla, że osuwiska z 2010 roku były wynikiem obfitych opadów - to potwierdza zarówno hydrologiczny (rzeki podcinające stoki) jak i bezpośrednio opadowy (nasiąkanie gruntu) mechanizm. Oba pasują do klucza CKE.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - za przedstawienie <strong>dwóch poprawnych przyczyn przyrodniczych</strong> (każda musi być inna niż duże nachylenie stoków, które podano w treści jako przykład).<br>- <strong>1 pkt</strong> - za przedstawienie <strong>jednej poprawnej przyczyny przyrodniczej</strong>.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź niespełniającą powyższych kryteriów lub powtórzenie przyczyny ze wskazówki (nachylenie stoków).<br><br><strong>Akceptowane warianty (przykłady z klucza CKE):</strong><br>1. Budowa geologiczna (fałdowa) - obecność warstw fliszowych (naprzemianległe piaskowce i łupki/iłowce/margle).<br>2. Ułożenie warstw skalnych zgodne z nachyleniem stoku → ruch zwietrzeliny w dół.<br>3. Nagromadzenie zwietrzeliny obciążającej zbocza.<br>4. Intensywne opady (deszcze nawalne) → nasiąkanie łupków wodą → nadmierne obciążenie gruntu.<br>5. Podcinanie przez rzeki zboczy dolin (zwłaszcza przy wysokich stanach wody) → grawitacyjne osuwanie skał.<br><br><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:</strong> Musisz wskazać konkretny mechanizm, a nie ogólnik. Samo napisanie &quot;opady&quot; jest niewystarczające - trzeba wyjaśnić, że opady <strong>powodują nasiąkanie skał wodą i nadmierne obciążenie gruntu</strong> (lub uruchomienie powierzchni poślizgu). Samo &quot;budowa geologiczna&quot; bez wyjaśnienia też ryzykuje brak punktu - podaj, że chodzi o <strong>flisz / naprzemianległe warstwy o różnej przepuszczalności</strong>.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych.</p>\n<blockquote>🗻 <strong>Geomorfologia - procesy grawitacyjne:</strong> Osuwisko (ang. <em>landslide</em>) = grawitacyjne przemieszczenie mas skalnych lub gruntowych wzdłuż powierzchni poślizgu. Warunki: nachylenie + materiał podatny na ruch + czynnik wyzwalający (woda, trzęsienie ziemi, podcięcie stoku).</blockquote>\n<blockquote>🪨 <strong>Flisz karpacki:</strong> Seria rytmicznie naprzemianległych warstw skał osadowych - piaskowców (przepuszczalne) i łupków/iłowców/margli (nieprzepuszczalne). Typowe dla Karpat Zewnętrznych (Beskidy, Bieszczady). Kontakt warstwy przepuszczalnej z nieprzepuszczalną = naturalna powierzchnia poślizgu przy nadmiarze wody.</blockquote>\n<blockquote>🌍 <strong>Krainy geograficzne Polski:</strong> Karpaty = pas gór w S Polsce (Tatry, Beskidy, Bieszczady, Pieniny). Zbudowane głównie z fliszu (zewnętrzne) i skał krystalicznych (wewnętrzne - Tatry). Obszar o największym zagęszczeniu osuwisk w Polsce - ok. 95% krajowych osuwisk.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego nie dostaniesz punktu |<br>| &quot;Duże nachylenie stoków&quot; | To właśnie przyczyna <strong>podana w treści zadania</strong> jako przykład - wyraźnie zaznaczono &quot;inne niż podane powyżej&quot;. |<br>| &quot;Trzęsienia ziemi&quot; | Nie są typową i regularną przyczyną osuwisk w Karpatach; Polska leży poza strefą aktywną sejsmicznie - klucz CKE tego nie przewiduje. |<br>| &quot;Działalność człowieka (wycinanie lasów)&quot; | To przyczyna <strong>antropogeniczna</strong>, a zadanie wymaga przyrodniczych. |<br>| &quot;Góry są wysokie&quot; | Zbyt ogólnikowe - nie wyjaśnia mechanizmu osuwiskowego. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Nie pisz &quot;opady deszczu&quot; bez wyjaśnienia mechanizmu. Klucz CKE oczekuje, że wyjaśnisz, CO te opady powodują - nasiąkanie łupków wodą, nadmierne obciążenie gruntu, powstanie powierzchni poślizgu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Nie pomyl przyczyny antropogenicznej z przyrodniczą. Wylesienie, budownictwo na stokach - to przyczyny ludzkie. Zadanie pyta wyłącznie o przyrodnicze.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Odpowiedź &quot;budowa geologiczna&quot; bez rozwinięcia (co to znaczy - flisz, naprzemianległe warstwy, różna przepuszczalność) może nie wystarczyć do zdobycia punktu. Zawsze rozwijaj mechanizm w 1-2 zdaniach.</blockquote>"}]}