{"id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/17.2","paper_id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"17.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nWybierz spośród przedstawionych na rysunku dwie gleby o różnej wartości użytkowej\ni zapisz ich nazwy. Przedstaw związek między wartością użytkową tych gleb a ich\nrolniczym zagospodarowaniem.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego, życia\ni gospodarki człowieka oraz wzajemnych\npowiązań i zależności w systemie człowiek -\nprzyroda - gospodarka.\nIV etap edukacyjny\n9.1) Zdający wyjaśnia wpływ czynników\nprzyrodniczych […] na rozwój rolnictwa.\nSchemat punktowania\n1 p. - za wykazanie związku między wartością użytkową dwóch gleb a ich rolniczym\nzagospodarowaniem.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Gleby bielicoziemne o niższej klasie bonitacyjnej niż pozostałe gleby są wykorzystywane\ndo uprawy mało wymagających roślin, np. żyta.\n- Na glebach brunatnoziemnych wyższej jakości niż bielicoziemne uprawia się bardziej\nwymagające rośliny, np. pszenicę.\n- Mady mocno nawodnione sprzyjają zakładaniu łąk, a zmeliorowane są wykorzystywane do\nuprawy bardziej wymagających roślin, np. pszenicy.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wybrane gleby:** mady (gleby aluwialne) oraz gleby bielicoziemne (bielice).\n\n**Wyjaśnienie:** Mady o niskim stopniu odwodnienia, zalewane przez rzekę, są wykorzystywane jako łąki i pastwiska. Gleby bielicoziemne, o niskiej klasie bonitacyjnej (V-VI), przeznaczane są pod uprawę mało wymagających roślin, np. żyta lub ziemniaka.\n\n## Sposób 1 - odczyt typów gleb z rysunku i powiązanie z klasą bonitacyjną\n\n**Krok 1 - identyfikacja gleb na rysunku.**\n\nNa barwnym rysunku doliny rzecznej (strona IV materiału źródłowego) widoczne są typowe strefy glebowe doliny rzecznej w Polsce:\n- **Mady** - na terasie zalewowej bezpośrednio przy korycie rzeki (gleby aluwialne, powstałe z osadów rzecznych).\n- **Gleby brunatnoziemne** - na wyższej terasie nadzalewowej lub zboczu doliny.\n- **Gleby bielicoziemne (bielice)** - na wysoczyźnie, na piaszczystym podłożu, często porastane przez bór.\n\n**Krok 2 - wartość użytkowa (bonitacja) gleb.**\n\nKlasy bonitacyjne w Polsce (od I - najlepsza, do VI - najgorsza):\n- **Mady**: klasa II-IV w zależności od nawodnienia i granulacji; mady ciężkie, namuliste - klasa II-III; mady lekkie lub stale zalewane - niżej.\n- **Gleby brunatnoziemne**: klasa III-IV - dobre gleby, zasobne w składniki mineralne.\n- **Gleby bielicoziemne**: klasa V-VI - ubogie, kwaśne, wysoko wypłukane, mało próchnicy.\n\n**Krok 3 - powiązanie wartości użytkowej z zagospodarowaniem.**\n\n| Gleba | Klasa bonitacyjna | Zagospodarowanie |\n| Mady (niezmeliorowane) | III-IV (ograniczone wilgocią) | Łąki, pastwiska - nadmiar wody uniemożliwia orkę |\n| Mady (po melioracji) | II-III | Uprawa pszenicy, kukurydzy - żyzny grunt po odwodnieniu |\n| Gleby brunatnoziemne | III-IV | Uprawa zbóż ozimych (pszenica), buraków cukrowych |\n| Gleby bielicoziemne | V-VI | Uprawa żyta, ziemniaka, owsa - rośliny mało wymagające; lub las |\n\n**Wnioski:** Im wyższa klasa bonitacyjna (lepszy skład mineralny, struktura, odczyn pH zbliżony do neutralnego), tym bardziej wymagające rośliny uprawne można na danej glebie prowadzić opłacalnie. Gleby o niskiej klasie są zagospodarowywane ekstensywnie lub pod mniej wymagające rośliny.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez mechanizm powstawania gleb (genetyczny)\n\nSposób alternatywny: rozumowanie od genezy gleby → jej właściwości → zagospodarowanie.\n\n**Mady** powstają z materiału aluwialnego niesionego przez rzekę - są żyzne (duża zawartość składników mineralnych), ale ich wadą jest **nadmierne uwilgotnienie** i ryzyko zalewu. Dlatego:\n- bez melioracji → **łąki** (roślinność trawiasta toleruje podmokłość),\n- po melioracji (odwodnieniu) → **pola uprawne** z wymagającymi gatunkami.\n\n**Gleby bielicoziemne** tworzą się pod borem iglastym na piaskach. Intensywne wymywanie (iluwializacja) powoduje:\n- kwaśny odczyn (pH 4-5),\n- wymycie próchnicy i składników mineralnych z poziomu A,\n- niską żyzność.\n\n**Skutek:** gleba nadaje się tylko pod rośliny kwasoodporne i mało wymagające (żyto, łubin, ziemniak) lub pozostaje pod lasem iglastym.\n\nOba mechanizmy genetyczne prowadzą do tego samego wniosku co bonitacja - potwierdza poprawność odpowiedzi.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17.2, max 1 pkt):**\n>\n> - **1 pkt** - za wykazanie **związku** między wartością użytkową **dwóch gleb** a ich **rolniczym zagospodarowaniem**. Odpowiedź musi zawierać: nazwę gleby + ocenę jej wartości użytkowej (klasa / jakość) + konkretne zagospodarowanie (rodzaj uprawy lub użytku).\n> - **0 pkt** - za odpowiedź ogólnikową (np. \"gleby lepsze są lepiej zagospodarowane\"), bez podania nazw gleb lub bez konkretnego zagospodarowania; za samo wymienienie gleb bez wyjaśnienia związku.\n>\n> **Akceptowane warianty (przykłady z klucza CKE):**\n> - Gleby bielicoziemne (niższa klasa) → uprawa mało wymagających roślin, np. **żyta**.\n> - Gleby brunatnoziemne (wyższa jakość niż bielicoziemne) → uprawa bardziej wymagających roślin, np. **pszenicy**.\n> - Mady mocno nawodnione → zakładanie **łąk**; mady zmeliorowane → uprawa wymagających roślin, np. **pszenicy**.\n>\n> **Kluczowe wymaganie:** odpowiedź musi wskazać DWA kontrastowe przypadki LUB jeden przypadek z wyraźną relacją \"bo gleba jest lepsza/gorsza → dlatego uprawia się X a nie Y\".\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wystarczy znajomość **bonitacji gleb** i **typów gleb stref klimatycznych**:\n\n> 🌱 **Bonitacja gleb w Polsce** - klasy I-VI (orne):\n> - Klasy I-II: czarnoziemy, mady mocne, czarne ziemie - **najlepsze**.\n> - Klasy III-IV: gleby brunatne, płowe - **dobre i średnie**.\n> - Klasy V-VI: bielice, gleby piaszczyste - **słabe i bardzo słabe**.\n>\n> 🗺️ **Rozmieszczenie strefowe gleb w dolinie rzecznej:**\n> terasa zalewowa (mady) → terasa nadzalewowa (gleby brunatne) → wysoczyzna piaszczysta (bielice/bory).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błąd | Przykład błędnej odpowiedzi | Dlaczego niedostateczna |\n| Brak związku przyczynowego | \"Wybieram mady i bielice.\" | Samo wymienienie gleb - brak wyjaśnienia związku z zagospodarowaniem. |\n| Ogólnik bez konkretów | \"Lepsze gleby są lepiej uprawiane.\" | Klucz wymaga nazwy gleby + konkretnego użytku (rodzaju rośliny/użytku). |\n| Odwrócenie zależności | \"Na bielicach uprawia się pszenicę.\" | Pszenica to roślina wymagająca - nie rośnie opłacalnie na bielicach (kwaśny odczyn, niska żyzność). |\n| Tylko jedna gleba | \"Mady są żyzne i uprawia się na nich pszenicę.\" | Polecenie wymaga **dwóch gleb** o różnej wartości użytkowej. |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Polecenie wymaga **dwóch gleb o RÓŻNEJ wartości użytkowej** - nie wybieraj dwóch gleb podobnej klasy (np. brunatna + mada nawodniona, bo obie bywają klasy III-IV). Najlepszy kontrast: bielica (V-VI) vs. mada lub brunatna (II-IV).\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Sam fakt, że mady są przy rzece, **nie wystarczy** do uzyskania punktu. Musisz napisać DLACZEGO nadmiar wody → łąki (bo woda uniemożliwia orkę / rośliny uprawne nie tolerują podmokłości).\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Nie mylić **bielicy** (bielicoziemnej) z **glebą brunatną** - obie są w strefie umiarkowanej, ale bielica to gleba boru iglastego na piasku (kwaśna, uboga), brunatna to gleba lasu liściastego (lepsza, zasobniejsza). Ta różnica decyduje o klasie bonitacyjnej i możliwej uprawie.","image":"img/geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-17.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 17.2. (0-1)
Wybierz spośród przedstawionych na rysunku dwie gleby o różnej wartości użytkowej
i zapisz ich nazwy. Przedstaw związek między wartością użytkową tych gleb a ich
rolniczym zagospodarowaniem.

","answer_text_html":"

Zadanie 17.2. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego, życia
i gospodarki człowieka oraz wzajemnych
powiązań i zależności w systemie człowiek -
przyroda - gospodarka.
IV etap edukacyjny
9.1) Zdający wyjaśnia wpływ czynników
przyrodniczych […] na rozwój rolnictwa.
Schemat punktowania
1 p. - za wykazanie związku między wartością użytkową dwóch gleb a ich rolniczym
zagospodarowaniem.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowe odpowiedzi

\n\n

do uprawy mało wymagających roślin, np. żyta.

\n\n

wymagające rośliny, np. pszenicę.

\n\n

uprawy bardziej wymagających roślin, np. pszenicy.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Wybrane gleby: mady (gleby aluwialne) oraz gleby bielicoziemne (bielice).

\n

Wyjaśnienie: Mady o niskim stopniu odwodnienia, zalewane przez rzekę, są wykorzystywane jako łąki i pastwiska. Gleby bielicoziemne, o niskiej klasie bonitacyjnej (V-VI), przeznaczane są pod uprawę mało wymagających roślin, np. żyta lub ziemniaka.

\n

Sposób 1 - odczyt typów gleb z rysunku i powiązanie z klasą bonitacyjną

\n

Krok 1 - identyfikacja gleb na rysunku.

\n

Na barwnym rysunku doliny rzecznej (strona IV materiału źródłowego) widoczne są typowe strefy glebowe doliny rzecznej w Polsce:

\n\n

Krok 2 - wartość użytkowa (bonitacja) gleb.

\n

Klasy bonitacyjne w Polsce (od I - najlepsza, do VI - najgorsza):

\n\n

Krok 3 - powiązanie wartości użytkowej z zagospodarowaniem.

\n

| Gleba | Klasa bonitacyjna | Zagospodarowanie |
| Mady (niezmeliorowane) | III-IV (ograniczone wilgocią) | Łąki, pastwiska - nadmiar wody uniemożliwia orkę |
| Mady (po melioracji) | II-III | Uprawa pszenicy, kukurydzy - żyzny grunt po odwodnieniu |
| Gleby brunatnoziemne | III-IV | Uprawa zbóż ozimych (pszenica), buraków cukrowych |
| Gleby bielicoziemne | V-VI | Uprawa żyta, ziemniaka, owsa - rośliny mało wymagające; lub las |

\n

Wnioski: Im wyższa klasa bonitacyjna (lepszy skład mineralny, struktura, odczyn pH zbliżony do neutralnego), tym bardziej wymagające rośliny uprawne można na danej glebie prowadzić opłacalnie. Gleby o niskiej klasie są zagospodarowywane ekstensywnie lub pod mniej wymagające rośliny.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez mechanizm powstawania gleb (genetyczny)

\n

Sposób alternatywny: rozumowanie od genezy gleby → jej właściwości → zagospodarowanie.

\n

Mady powstają z materiału aluwialnego niesionego przez rzekę - są żyzne (duża zawartość składników mineralnych), ale ich wadą jest nadmierne uwilgotnienie i ryzyko zalewu. Dlatego:

\n\n

Gleby bielicoziemne tworzą się pod borem iglastym na piaskach. Intensywne wymywanie (iluwializacja) powoduje:

\n\n

Skutek: gleba nadaje się tylko pod rośliny kwasoodporne i mało wymagające (żyto, łubin, ziemniak) lub pozostaje pod lasem iglastym.

\n

Oba mechanizmy genetyczne prowadzą do tego samego wniosku co bonitacja - potwierdza poprawność odpowiedzi.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17.2, max 1 pkt):

- 1 pkt - za wykazanie związku między wartością użytkową dwóch gleb a ich rolniczym zagospodarowaniem. Odpowiedź musi zawierać: nazwę gleby + ocenę jej wartości użytkowej (klasa / jakość) + konkretne zagospodarowanie (rodzaj uprawy lub użytku).
- 0 pkt - za odpowiedź ogólnikową (np. "gleby lepsze są lepiej zagospodarowane"), bez podania nazw gleb lub bez konkretnego zagospodarowania; za samo wymienienie gleb bez wyjaśnienia związku.

Akceptowane warianty (przykłady z klucza CKE):
- Gleby bielicoziemne (niższa klasa) → uprawa mało wymagających roślin, np. żyta.
- Gleby brunatnoziemne (wyższa jakość niż bielicoziemne) → uprawa bardziej wymagających roślin, np. pszenicy.
- Mady mocno nawodnione → zakładanie łąk; mady zmeliorowane → uprawa wymagających roślin, np. pszenicy.

Kluczowe wymaganie: odpowiedź musi wskazać DWA kontrastowe przypadki LUB jeden przypadek z wyraźną relacją "bo gleba jest lepsza/gorsza → dlatego uprawia się X a nie Y".
\n

Wzory i referencje

\n

W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wystarczy znajomość bonitacji gleb i typów gleb stref klimatycznych:

\n
🌱 Bonitacja gleb w Polsce - klasy I-VI (orne):
- Klasy I-II: czarnoziemy, mady mocne, czarne ziemie - najlepsze.
- Klasy III-IV: gleby brunatne, płowe - dobre i średnie.
- Klasy V-VI: bielice, gleby piaszczyste - słabe i bardzo słabe.

🗺️ Rozmieszczenie strefowe gleb w dolinie rzecznej:
terasa zalewowa (mady) → terasa nadzalewowa (gleby brunatne) → wysoczyzna piaszczysta (bielice/bory).
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Błąd | Przykład błędnej odpowiedzi | Dlaczego niedostateczna |
| Brak związku przyczynowego | "Wybieram mady i bielice." | Samo wymienienie gleb - brak wyjaśnienia związku z zagospodarowaniem. |
| Ogólnik bez konkretów | "Lepsze gleby są lepiej uprawiane." | Klucz wymaga nazwy gleby + konkretnego użytku (rodzaju rośliny/użytku). |
| Odwrócenie zależności | "Na bielicach uprawia się pszenicę." | Pszenica to roślina wymagająca - nie rośnie opłacalnie na bielicach (kwaśny odczyn, niska żyzność). |
| Tylko jedna gleba | "Mady są żyzne i uprawia się na nich pszenicę." | Polecenie wymaga dwóch gleb o różnej wartości użytkowej. |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Polecenie wymaga dwóch gleb o RÓŻNEJ wartości użytkowej - nie wybieraj dwóch gleb podobnej klasy (np. brunatna + mada nawodniona, bo obie bywają klasy III-IV). Najlepszy kontrast: bielica (V-VI) vs. mada lub brunatna (II-IV).
\n
⚠️ Uwaga 2: Sam fakt, że mady są przy rzece, nie wystarczy do uzyskania punktu. Musisz napisać DLACZEGO nadmiar wody → łąki (bo woda uniemożliwia orkę / rośliny uprawne nie tolerują podmokłości).
\n
⚠️ Uwaga 3: Nie mylić bielicy (bielicoziemnej) z glebą brunatną - obie są w strefie umiarkowanej, ale bielica to gleba boru iglastego na piasku (kwaśna, uboga), brunatna to gleba lasu liściastego (lepsza, zasobniejsza). Ta różnica decyduje o klasie bonitacyjnej i możliwej uprawie.
"}]}