{"id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19. (0-2)\nSpory o dostęp do wody toczą się m.in. o zasoby wód takich rzek jak Ganges, Tygrys i Eufrat\noraz Nil. W sporach uczestniczą państwa położone w dorzeczach tych rzek.\nPrzyporządkuj rzekom po dwa państwa, które toczą spory o zasoby wodne tych rzek.\nPaństwa dobierz z podanych poniżej i wpisz ich nazwy do tabeli.\nBangladesz Egipt Indie Irak Jemen Mozambik\nPakistan Sudan Turcja\nRzeka\nPaństwa uczestniczące w sporach o zasoby wód\nGanges\nNil\nTygrys i Eufrat","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n9.15) Zdający wyjaśnia przyczyny i przebieg\nkonfliktów zbrojnych w wybranych\nregionach współczesnego świata.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne uzupełnienie trzech wierszy tabeli.\n1 p. - za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPoprawne odpowiedzi\nRzeka\nPaństwa uczestniczące w sporach o zasoby wód\nGanges\nBangladesz\nIndie\nNil\nEgipt\nSudan\nTygrys i Eufrat\nIrak\nTurcja\nKolejność państw w danym wierszu dowolna.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Rzeka | Państwa uczestniczące w sporach o zasoby wód |\n| Ganges | Bangladesz, Indie |\n| Nil | Egipt, Sudan |\n| Tygrys i Eufrat | Irak, Turcja |\n\n## Sposób 1 - Metoda geograficzna: rzeka → dorzecze → państwa leżące w dorzeczu\n\nKlucz do zadania to znajomość geografii dorzeczy trzech wielkich rzek i powiązanie ich z listą dostępnych państw.\n\n**Krok 1 - Ganges**\n\nGanges wypływa z **Himalajów** (Indie) i płynie przez **Wyżynę Hindustańską** ku wschodowi, uchodzi do **Zatoki Bengalskiej** tworząc deltę - wspólną z Brahmaputrą - na terytorium **Bangladeszu**. Oba kraje korzystają z wód Gangesu: Indie budują zapory i pobierają wodę do nawadniania, co ogranicza przepływ do Bangladeszu. Spór dotyczy podziału wód w pobliżu Farakki (zapora indyjska na Gangesie).\n\n→ **Bangladesz, Indie** ✓\n\n**Krok 2 - Nil**\n\nNil jest najdłuższą rzeką świata; jego zlewnia obejmuje 11 państw. Jednak z listy dostępnych państw tylko **Egipt** i **Sudan** leżą w dorzeczu Nilu i toczą spory o jego wody (Sudan Południowy jest osobnym państwem - nie ma go na liście; Etiopia też należy do zlewni, ale jej nie ma na liście). Egipt jest praktycznie całkowicie uzależniony od wód Nilu - kraj bez Nilu to pustynia. Sudan i Egipt spierają się o podział wód określony umową z 1959 r., a budowa zapory Merowe w Sudanie i Tamy Renesansu w Etiopii (choć Etiopia nie jest na liście) zaognia konflikty.\n\n→ **Egipt, Sudan** ✓\n\n**Krok 3 - Tygrys i Eufrat**\n\nTygrys i Eufrat biorą początek na wyżynach **Turcji** (Anatolia Wschodnia) i płyną przez **Syrię** (brak na liście) do **Iraku**, gdzie łączą się w Szatt al-Arab i uchodzą do Zatoki Perskiej. Turcja buduje wielkie zapory (projekt GAP - Güneydoğu Anadolu Projesi - ponad 20 zapór na Tygrysie i Eufracie), co radykalnie ogranicza przepływ wody do Iraku i Syrii. Irak i Turcja od dziesięcioleci prowadzą trudne negocjacje o minimalne przepływy gwarantowane.\n\n→ **Irak, Turcja** ✓\n\n## Sposób 2 - Eliminacja: weryfikacja przez wykluczenie państw nienależących do dorzeczy\n\nSprawdzamy każde państwo z listy pod kątem przynależności do jednego z trzech dorzeczy:\n\n| Państwo | Dorzecze | Przypisanie |\n| Bangladesz | Ganges-Brahmaputra (delta) | → Ganges |\n| Egipt | Nil (dolny, delta) | → Nil |\n| Indie | Ganges (środkowy i górny bieg) | → Ganges |\n| Irak | Tygrys i Eufrat (dolny bieg, ujście) | → Tygrys i Eufrat |\n| **Jemen** | nie leży w żadnym z tych 3 dorzeczy | ❌ wabik |\n| **Mozambik** | nie leży w żadnym z tych 3 dorzeczy | ❌ wabik |\n| **Pakistan** | dorzecze Indusu, nie Gangesu | ❌ wabik |\n| Sudan | Nil (środkowy bieg) | → Nil |\n| Turcja | źródłowy bieg Tygrysu i Eufratu | → Tygrys i Eufrat |\n\n**Państwa-wabiki** (mylące): Pakistan leży blisko Indii, ale jego główna rzeka to **Indus**, nie Ganges - to osobny system wodny. Mozambik jest afrykański, ale leży nad Zambezi i innymi rzekami, nie nad Nilem. Jemen nie ma wielkich rzek transgranicznych z tej listy.\n\nEliminacja potwierdza wynik z Metody 1.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19, max 2 pkt):**\n>\n> - **2 pkt** - za poprawne uzupełnienie **wszystkich trzech wierszy** tabeli (każdy wiersz musi zawierać dwa właściwe państwa).\n> - **1 pkt** - za poprawne uzupełnienie **dokładnie dwóch wierszy** tabeli.\n> - **0 pkt** - za uzupełnienie tylko jednego lub żadnego wiersza / błędne państwa.\n>\n> **Akceptowane warianty:** kolejność państw w danym wierszu jest dowolna (można napisać \"Indie, Bangladesz\" lub \"Bangladesz, Indie\" - oba zapisy są równoprawne).\n>\n> **Wykluczone:** Pakistan zamiast Bangladeszu przy Gangesie; Etiopia (nie ma jej na liście); Mozambik lub Jemen w jakimkolwiek wierszu.\n\n**Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 pkt:**\nKażdy wiersz musi zawierać dokładnie dwa państwa z podanej listy, które rzeczywiście leżą w dorzeczu danej rzeki. Wystarczy podać same nazwy - bez uzasadnienia (chyba że polecenie wymaga inaczej).\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wystarczy wiedza z **geografii fizycznej i politycznej** - znajomość przebiegu głównych rzek świata oraz państw leżących w ich dorzeczach.\n\n> 🌍 **Referencja: dorzecza wielkich rzek świata**\n>\n> - **Ganges** - źródła w Himalajach (Indie), delta w Bangladeszu; zlewnia obejmuje głównie Indie i Bangladesz.\n> - **Nil** - najdłuższa rzeka świata; bierze źródła w Afryce Wschodniej i Środkowej; dolny bieg przez Sudan i Egipt; uchodzi do M. Śródziemnego.\n> - **Tygrys i Eufrat** - źródła w Turcji (Anatolia Wschodnia); środkowy bieg przez Syrię (Eufrat); dolny bieg przez Irak; łączą się w Szatt al-Arab → Zatoka Perska.\n\n> 🏛️ **Kontekst geopolityczny:**\n> Spory o wodę (ang. *water conflicts*) nasilają się wskutek budowy zapór i zbiorników retencyjnych przez państwa leżące w górnym biegu rzek, co ogranicza dostęp do wody dla krajów dolnego biegu. To zjawisko typowe dla rzek transgranicznych (przepływających przez kilka państw).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Państwo (wabik) | Gdzie mógłby się mylić uczeń | Dlaczego błędne |\n| **Pakistan** | blisko Indii, subkontynent Indyjski | Pakistan leży w **dorzeczu Indusu**, nie Gangesu; Ganges i Indus to dwa odrębne systemy rzeczne |\n| **Jemen** | Bliski Wschód - skojarzenie z Tygrysem i Eufratem | Jemen leży na Półwyspie Arabskim, nie w dorzeczu Tygrysu i Eufratu; jego problemy wodne dotyczą wód podziemnych, nie tych rzek |\n| **Mozambik** | Afryka - skojarzenie z Nilem | Mozambik leży w **Afryce Wschodniej i Południowej**, nad rzekami Zambezi i Limpopo; Nil płynie przez Afrykę Północno-Wschodnią |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - Pakistan zamiast Bangladeszu:** Pakistan i Bangladesz to historycznie jedno państwo (do 1971 r. Pakistan Wschodni). Uczniowie mylą je lub zakładają, że Pakistan leży nad Gangesem. Pakistan leży nad **Indusem** - inna rzeka, inne dorzecze, inne spory.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - Etiopia i Nil:** Etiopia to ważny gracz w sporze o wody Nilu (buduje Wielką Tamę Renesansu - GERD), ale **nie ma jej na liście dostępnych państw**. Nie wpisuj Etiopii - zadanie wymaga wyboru spośród podanych 9 państw.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - Tygrys i Eufrat bez Syrii:** Syria leży w środkowym biegu Eufratu i bierze udział w sporach, ale **nie ma jej na liście**. Jedynymi dostępnymi państwami z tego dorzecza są Irak i Turcja - i to jest właściwa odpowiedź.","image":"img/geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 19. (0-2)<br>Spory o dostęp do wody toczą się m.in. o zasoby wód takich rzek jak Ganges, Tygrys i Eufrat<br>oraz Nil. W sporach uczestniczą państwa położone w dorzeczach tych rzek.<br>Przyporządkuj rzekom po dwa państwa, które toczą spory o zasoby wodne tych rzek.<br>Państwa dobierz z podanych poniżej i wpisz ich nazwy do tabeli.<br>Bangladesz Egipt Indie Irak Jemen Mozambik<br>Pakistan Sudan Turcja<br>Rzeka<br>Państwa uczestniczące w sporach o zasoby wód<br>Ganges<br>Nil<br>Tygrys i Eufrat</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 19. (0-2)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej […].<br>IV etap edukacyjny<br>9.15) Zdający wyjaśnia przyczyny i przebieg<br>konfliktów zbrojnych w wybranych<br>regionach współczesnego świata.<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za poprawne uzupełnienie trzech wierszy tabeli.<br>1 p. - za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Poprawne odpowiedzi<br>Rzeka<br>Państwa uczestniczące w sporach o zasoby wód<br>Ganges<br>Bangladesz<br>Indie<br>Nil<br>Egipt<br>Sudan<br>Tygrys i Eufrat<br>Irak<br>Turcja<br>Kolejność państw w danym wierszu dowolna.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Rzeka | Państwa uczestniczące w sporach o zasoby wód |<br>| Ganges | Bangladesz, Indie |<br>| Nil | Egipt, Sudan |<br>| Tygrys i Eufrat | Irak, Turcja |</p>\n<h4>Sposób 1 - Metoda geograficzna: rzeka → dorzecze → państwa leżące w dorzeczu</h4>\n<p>Klucz do zadania to znajomość geografii dorzeczy trzech wielkich rzek i powiązanie ich z listą dostępnych państw.</p>\n<p><strong>Krok 1 - Ganges</strong></p>\n<p>Ganges wypływa z <strong>Himalajów</strong> (Indie) i płynie przez <strong>Wyżynę Hindustańską</strong> ku wschodowi, uchodzi do <strong>Zatoki Bengalskiej</strong> tworząc deltę - wspólną z Brahmaputrą - na terytorium <strong>Bangladeszu</strong>. Oba kraje korzystają z wód Gangesu: Indie budują zapory i pobierają wodę do nawadniania, co ogranicza przepływ do Bangladeszu. Spór dotyczy podziału wód w pobliżu Farakki (zapora indyjska na Gangesie).</p>\n<p>→ <strong>Bangladesz, Indie</strong> ✓</p>\n<p><strong>Krok 2 - Nil</strong></p>\n<p>Nil jest najdłuższą rzeką świata; jego zlewnia obejmuje 11 państw. Jednak z listy dostępnych państw tylko <strong>Egipt</strong> i <strong>Sudan</strong> leżą w dorzeczu Nilu i toczą spory o jego wody (Sudan Południowy jest osobnym państwem - nie ma go na liście; Etiopia też należy do zlewni, ale jej nie ma na liście). Egipt jest praktycznie całkowicie uzależniony od wód Nilu - kraj bez Nilu to pustynia. Sudan i Egipt spierają się o podział wód określony umową z 1959 r., a budowa zapory Merowe w Sudanie i Tamy Renesansu w Etiopii (choć Etiopia nie jest na liście) zaognia konflikty.</p>\n<p>→ <strong>Egipt, Sudan</strong> ✓</p>\n<p><strong>Krok 3 - Tygrys i Eufrat</strong></p>\n<p>Tygrys i Eufrat biorą początek na wyżynach <strong>Turcji</strong> (Anatolia Wschodnia) i płyną przez <strong>Syrię</strong> (brak na liście) do <strong>Iraku</strong>, gdzie łączą się w Szatt al-Arab i uchodzą do Zatoki Perskiej. Turcja buduje wielkie zapory (projekt GAP - Güneydoğu Anadolu Projesi - ponad 20 zapór na Tygrysie i Eufracie), co radykalnie ogranicza przepływ wody do Iraku i Syrii. Irak i Turcja od dziesięcioleci prowadzą trudne negocjacje o minimalne przepływy gwarantowane.</p>\n<p>→ <strong>Irak, Turcja</strong> ✓</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja: weryfikacja przez wykluczenie państw nienależących do dorzeczy</h4>\n<p>Sprawdzamy każde państwo z listy pod kątem przynależności do jednego z trzech dorzeczy:</p>\n<p>| Państwo | Dorzecze | Przypisanie |<br>| Bangladesz | Ganges-Brahmaputra (delta) | → Ganges |<br>| Egipt | Nil (dolny, delta) | → Nil |<br>| Indie | Ganges (środkowy i górny bieg) | → Ganges |<br>| Irak | Tygrys i Eufrat (dolny bieg, ujście) | → Tygrys i Eufrat |<br>| <strong>Jemen</strong> | nie leży w żadnym z tych 3 dorzeczy | ❌ wabik |<br>| <strong>Mozambik</strong> | nie leży w żadnym z tych 3 dorzeczy | ❌ wabik |<br>| <strong>Pakistan</strong> | dorzecze Indusu, nie Gangesu | ❌ wabik |<br>| Sudan | Nil (środkowy bieg) | → Nil |<br>| Turcja | źródłowy bieg Tygrysu i Eufratu | → Tygrys i Eufrat |</p>\n<p><strong>Państwa-wabiki</strong> (mylące): Pakistan leży blisko Indii, ale jego główna rzeka to <strong>Indus</strong>, nie Ganges - to osobny system wodny. Mozambik jest afrykański, ale leży nad Zambezi i innymi rzekami, nie nad Nilem. Jemen nie ma wielkich rzek transgranicznych z tej listy.</p>\n<p>Eliminacja potwierdza wynik z Metody 1.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 19, max 2 pkt):</strong><br><br>- <strong>2 pkt</strong> - za poprawne uzupełnienie <strong>wszystkich trzech wierszy</strong> tabeli (każdy wiersz musi zawierać dwa właściwe państwa).<br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne uzupełnienie <strong>dokładnie dwóch wierszy</strong> tabeli.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za uzupełnienie tylko jednego lub żadnego wiersza / błędne państwa.<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong> kolejność państw w danym wierszu jest dowolna (można napisać &quot;Indie, Bangladesz&quot; lub &quot;Bangladesz, Indie&quot; - oba zapisy są równoprawne).<br><br><strong>Wykluczone:</strong> Pakistan zamiast Bangladeszu przy Gangesie; Etiopia (nie ma jej na liście); Mozambik lub Jemen w jakimkolwiek wierszu.</blockquote>\n<p><strong>Co MUSISZ napisać, żeby dostać 2 pkt:</strong><br>Każdy wiersz musi zawierać dokładnie dwa państwa z podanej listy, które rzeczywiście leżą w dorzeczu danej rzeki. Wystarczy podać same nazwy - bez uzasadnienia (chyba że polecenie wymaga inaczej).</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wystarczy wiedza z <strong>geografii fizycznej i politycznej</strong> - znajomość przebiegu głównych rzek świata oraz państw leżących w ich dorzeczach.</p>\n<blockquote>🌍 <strong>Referencja: dorzecza wielkich rzek świata</strong><br><br>- <strong>Ganges</strong> - źródła w Himalajach (Indie), delta w Bangladeszu; zlewnia obejmuje głównie Indie i Bangladesz.<br>- <strong>Nil</strong> - najdłuższa rzeka świata; bierze źródła w Afryce Wschodniej i Środkowej; dolny bieg przez Sudan i Egipt; uchodzi do M. Śródziemnego.<br>- <strong>Tygrys i Eufrat</strong> - źródła w Turcji (Anatolia Wschodnia); środkowy bieg przez Syrię (Eufrat); dolny bieg przez Irak; łączą się w Szatt al-Arab → Zatoka Perska.</blockquote>\n<blockquote>🏛️ <strong>Kontekst geopolityczny:</strong><br>Spory o wodę (ang. <em>water conflicts</em>) nasilają się wskutek budowy zapór i zbiorników retencyjnych przez państwa leżące w górnym biegu rzek, co ogranicza dostęp do wody dla krajów dolnego biegu. To zjawisko typowe dla rzek transgranicznych (przepływających przez kilka państw).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Państwo (wabik) | Gdzie mógłby się mylić uczeń | Dlaczego błędne |<br>| <strong>Pakistan</strong> | blisko Indii, subkontynent Indyjski | Pakistan leży w <strong>dorzeczu Indusu</strong>, nie Gangesu; Ganges i Indus to dwa odrębne systemy rzeczne |<br>| <strong>Jemen</strong> | Bliski Wschód - skojarzenie z Tygrysem i Eufratem | Jemen leży na Półwyspie Arabskim, nie w dorzeczu Tygrysu i Eufratu; jego problemy wodne dotyczą wód podziemnych, nie tych rzek |<br>| <strong>Mozambik</strong> | Afryka - skojarzenie z Nilem | Mozambik leży w <strong>Afryce Wschodniej i Południowej</strong>, nad rzekami Zambezi i Limpopo; Nil płynie przez Afrykę Północno-Wschodnią |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - Pakistan zamiast Bangladeszu:</strong> Pakistan i Bangladesz to historycznie jedno państwo (do 1971 r. Pakistan Wschodni). Uczniowie mylą je lub zakładają, że Pakistan leży nad Gangesem. Pakistan leży nad <strong>Indusem</strong> - inna rzeka, inne dorzecze, inne spory.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - Etiopia i Nil:</strong> Etiopia to ważny gracz w sporze o wody Nilu (buduje Wielką Tamę Renesansu - GERD), ale <strong>nie ma jej na liście dostępnych państw</strong>. Nie wpisuj Etiopii - zadanie wymaga wyboru spośród podanych 9 państw.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - Tygrys i Eufrat bez Syrii:</strong> Syria leży w środkowym biegu Eufratu i bierze udział w sporach, ale <strong>nie ma jej na liście</strong>. Jedynymi dostępnymi państwami z tego dorzecza są Irak i Turcja - i to jest właściwa odpowiedź.</blockquote>"}]}