{"id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/21","paper_id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"21","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21. (0-2)\nNa mapie oznaczono literami A-D wybrane państwa.\nNa podstawie: Atlas geograficzny, Warszawa 2013.\nUzupełnij tabelę. Wpisz obok opisu państwa jego nazwę oraz literę, którą to państwo\noznaczono na mapie.\nOpis państwa\nNazwa państwa\nPołożenie\n(wpisz literę)\nPaństwo, dla którego jest charakterystyczna\nnajwyższa wartość HDI spośród państw\nwskazanych na mapie.\nPaństwo, w którym na przełomie XX i XXI w.\nwystępował proces depopulacji spowodowany\nniską dzietnością oraz krótką średnią długością\nżycia, zwłaszcza mężczyzn.\nPaństwo, które znajduje się w okresie\nprzejściowym między II a III fazą cyklu\ndemograficznego.\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 21. (0-2)\nIV etap edukacyjny\nII. Analiza i wyjaśnianie problemów\ndemograficznych społeczeństw.\nIV etap edukacyjny\n7.1) Zdający wyróżnia kryteria podziału\npaństw według […] Wskaźnika Rozwoju\nSpołecznego (HDI).\n7.3) Zdający odczytuje na mapach aktualny\npodział polityczny.\n8.3) Zdający analizuje przestrzenne różnice\nw wielkości wskaźników: urodzeń, zgonów\ni przyrostu naturalnego.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne uzupełnienie trzech wierszy w tabeli.\n1 p. - za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy w tabeli.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPoprawne odpowiedzi\nNazwa państwa\nPołożenie\nJaponia\nD\nRosja\nA\nAfganistan\nB","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Opis państwa | Nazwa państwa | Położenie |\n| Najwyższe HDI spośród zaznaczonych państw | **Japonia** | **D** |\n| Depopulacja na pocz. XXI w. - niska dzietność + krótka długość życia mężczyzn | **Rosja** | **A** |\n| Między II a III fazą cyklu demograficznego | **Afganistan** | **B** |\n\n## Sposób 1 - Analiza opisów demograficznych + eliminacja\n\nKażdy opis wskazuje na konkretną cechę demograficzną lub rozwojową kraju. Działamy wiersz po wierszu.\n\n**Wiersz 1: Najwyższe HDI**\n\nSpośród czterech państw na mapie (Rosja, Afganistan, kraj C, Japonia) porównujemy poziom HDI:\n- **Japonia (D)** - kraj wysoko rozwinięty, HDI > 0,90 (2024: ≈ 0,92). Długość życia ≈ 84 lata, wysoki poziom edukacji, bardzo wysokie PKB/c.\n- Rosja (A) - HDI ok. 0,82 (wysoki, ale niższy niż Japonia).\n- Afganistan (B) - HDI ≈ 0,46 (niski - jeden z najniższych na świecie).\n\n**→ Najwyższe HDI: Japonia, litera D.**\n\n**Wiersz 2: Depopulacja przez niską dzietność i krótką długość życia mężczyzn**\n\nKluczowe przesłanki:\n- **Depopulacja** - ubytek liczby ludności (PN ujemny).\n- **Krótka długość życia mężczyzn** - wyjątkowy rys Rosji; w latach 90. XX w. i na pocz. XXI w. przeciętna długość życia rosyjskich mężczyzn spadła do ok. 58-60 lat (alkoholizm, choroby układu krążenia, wypadki). Kobiety żyły ok. 72-74 lata - różnica ok. 12-14 lat (jedna z największych na świecie).\n- TFR Rosji na pocz. XXI w. wynosił ok. 1,2-1,3 (znacznie poniżej progu zastępowalności 2,1).\n- Połączenie: niska dzietność + wysoka umieralność mężczyzn → **ujemny przyrost naturalny = depopulacja**.\n\n**→ Rosja, litera A.**\n\n**Wiersz 3: Między II a III fazą cyklu demograficznego**\n\nModel przejścia demograficznego (Notestein):\n- **Faza II (wczesnoprzejściowa)**: wysoki wskaźnik urodzeń, spadająca umieralność → duży przyrost naturalny, \"eksplozja demograficzna\".\n- **Faza III (późnoprzejściowa)**: urodzenia zaczynają spadać, umieralność niska → PN maleje.\n- Kraj **między II a III fazą** to kraj z nadal wysoką dzietnością (TFR > 3-4), gdzie zaczyna się powolny spadek śmiertelności, ale urodzenia wciąż bardzo wysokie.\n- **Afganistan (B)**: TFR ≈ 4-5 (na pocz. XXI w. nawet powyżej 6), wysoka śmiertelność niemowląt, zaczyna się poprawa dostępu do opieki zdrowotnej. To klasyczny obraz fazy II/przejście do III - kraj rozwijający się z eksplozją demograficzną.\n\n**→ Afganistan, litera B.**\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację i geolokalizację na mapie\n\nSprawdźmy, czy przyporządkowanie liter A-D jest spójne z opisem mapy:\n\n| Litera | Państwo | Uzasadnienie geograficzne |\n| A | Rosja | Największy obszar, zajmuje północ Azji i rozlewa się na całą Syberię. |\n| B | Afganistan | Centrum Azji, między Iranem a Pakistanem, na południe od Azji Centralnej. |\n| C | Iran lub Irak | Obszar Bliskiego Wschodu (zadanie nie pyta o ten kraj wprost). |\n| D | Japonia | Archipelag na wschodzie Azji - charakterystyczny kształt wysp. |\n\nŻaden z opisów nie pasuje do Iranu/Iraku (C), więc ten kraj pozostaje nieprzypisany - co jest spójne z tabelą (tylko 3 wiersze, 4 kraje na mapie).\n\nWeryfikacja dopasowania:\n- Japonia → HDI ✅ (lider Azji Wschodniej, kraj OECD)\n- Rosja → depopulacja + krótkie życie mężczyzn ✅ (znany problem lat 90./2000. XX w.)\n- Afganistan → faza II→III ✅ (kraj najmniej rozwinięty spośród czterech)\n\nWszystko spójne.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 21, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - za poprawne uzupełnienie **wszystkich trzech wierszy** tabeli (Japonia D, Rosja A, Afganistan B).\n> - **1 pkt** - za poprawne uzupełnienie **dokładnie dwóch wierszy**.\n> - **0 pkt** - za poprawne uzupełnienie tylko jednego wiersza lub brak odpowiedzi.\n> - **Akceptowane warianty:** Klucz nie podaje wariantów alternatywnych - nazwy państw muszą być pełne i jednoznaczne (nie akceptuje się samych liter bez nazw ani odwrotnie).\n> - **Ważne:** Każdy wiersz jest oceniany jako całość - nazwa + litera muszą być zgodne razem. Sama poprawna nazwa bez litery (lub odwrotnie) nie daje punktu za wiersz.\n\n## Wzory i referencje\n\n📊 **Model przejścia demograficznego (Notestein)** - 4 (lub 5) fazy opisujące zmiany wskaźnika urodzeń i zgonów w trakcie rozwoju społeczeństwa:\n- Faza I: U wysokie, Z wysokie → PN ≈ 0 (społeczeństwa tradycyjne).\n- **Faza II**: U wysokie, Z spada → **duży PN, eksplozja demograficzna** (kraje rozwijające się).\n- **Faza III**: U zaczyna spadać, Z niskie → PN maleje (industrializacja, urbanizacja, edukacja kobiet).\n- Faza IV: U niskie, Z niskie → PN ≈ 0 (kraje rozwinięte).\n- Faza V (2. przemiana demograficzna): U < Z → **PN ujemny, depopulacja** (Japonia, Polska, Rosja).\n\n📐 **HDI (Human Development Index)** - średnia geometryczna trzech składowych:\n1. Zdrowie: oczekiwana długość życia.\n2. Edukacja: średnie lata nauki + oczekiwane lata nauki.\n3. Dochód: PKB per capita (PPP w USD).\n\nSkala 0-1: > 0,80 = bardzo wysoki; 0,70-0,80 = wysoki; 0,55-0,70 = średni; < 0,55 = niski.\n\n🇷🇺 **Kryzys demograficzny Rosji lat 90. XX w.:** TFR ≈ 1,2; przeciętna długość życia mężczyzn ≈ 58-60 lat (alkohol, wypadki, choroby sercowo-naczyniowe); liczba ludności zaczęła maleć - był to rzadki przypadek depopulacji kraju pozaafrykańskiego.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Możliwy błąd ucznia | Opis pomyłki | Dlaczego błędny |\n| Rosja jako najwyższy HDI | Uczeń myli \"duże, bogate\" z \"wysoko rozwinięte\" | Rosja ma HDI ≈ 0,82, Japonia ≈ 0,92 - Japonia jest wyraźnie wyżej. |\n| Afganistan jako kraj z depopulacją | Uczeń kojarzy Afganistan z wojną i myśli o wyludnieniu | Afganistan ma bardzo wysoką dzietność (TFR > 4) - populacja rośnie, nie spada. |\n| Iran/Irak (C) jako odpowiedź do dowolnego wiersza | Uczeń nie rozpoznaje granic państw na mapie | Żaden opis w tabeli nie pasuje do Iranu (kraj w fazie IV lub zaawansowanej III, HDI średnie) ani Iraku. |\n| Japonia jako kraj między II a III fazą | Uczeń myli \"azjatycki\" z \"rozwijający się\" | Japonia jest w fazie V (depopulacja od 2010 r., TFR ≈ 1,2), a nie w fazie przejściowej. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Depopulacja Rosji była spowodowana kombinacją **niskiej dzietności ORAZ nadumieralności mężczyzn** - nie samą wojną czy migracją. To odróżnia Rosję od innych krajów z ujemnym PN, gdzie główną przyczyną jest tylko niska dzietność.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** \"Między II a III fazą\" oznacza kraj w trakcie eksplozji demograficznej, ale z sygnałami hamowania urodzeń - czyli kraj **rozwijający się z nadal wysokim TFR** (np. Afganistan TFR ≈ 4-5). Nie mylić z krajem w fazie IV (jak Rosja czy Japonia, gdzie TFR jest już bardzo niskie).\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** W zadaniu kluczowe jest poprawne **powiązanie opisu z literą na mapie** - znając demografię kraju, musisz jeszcze trafnie wskazać, którą literą jest oznaczony na mapie Azji. Japonia (archipelag na wschodzie), Rosja (ogromny obszar na północy), Afganistan (centrum kontynentu) - to charakterystyczne położenia, które ułatwiają identyfikację.","image":"img/geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-21.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 21. (0-2)<br>Na mapie oznaczono literami A-D wybrane państwa.<br>Na podstawie: Atlas geograficzny, Warszawa 2013.<br>Uzupełnij tabelę. Wpisz obok opisu państwa jego nazwę oraz literę, którą to państwo<br>oznaczono na mapie.<br>Opis państwa<br>Nazwa państwa<br>Położenie<br>(wpisz literę)<br>Państwo, dla którego jest charakterystyczna<br>najwyższa wartość HDI spośród państw<br>wskazanych na mapie.<br>Państwo, w którym na przełomie XX i XXI w.<br>występował proces depopulacji spowodowany<br>niską dzietnością oraz krótką średnią długością<br>życia, zwłaszcza mężczyzn.<br>Państwo, które znajduje się w okresie<br>przejściowym między II a III fazą cyklu<br>demograficznego.<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 21. (0-2)<br>IV etap edukacyjny<br>II. Analiza i wyjaśnianie problemów<br>demograficznych społeczeństw.<br>IV etap edukacyjny<br>7.1) Zdający wyróżnia kryteria podziału<br>państw według […] Wskaźnika Rozwoju<br>Społecznego (HDI).<br>7.3) Zdający odczytuje na mapach aktualny<br>podział polityczny.<br>8.3) Zdający analizuje przestrzenne różnice<br>w wielkości wskaźników: urodzeń, zgonów<br>i przyrostu naturalnego.<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za poprawne uzupełnienie trzech wierszy w tabeli.<br>1 p. - za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy w tabeli.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.<br>Poprawne odpowiedzi<br>Nazwa państwa<br>Położenie<br>Japonia<br>D<br>Rosja<br>A<br>Afganistan<br>B</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Opis państwa | Nazwa państwa | Położenie |<br>| Najwyższe HDI spośród zaznaczonych państw | <strong>Japonia</strong> | <strong>D</strong> |<br>| Depopulacja na pocz. XXI w. - niska dzietność + krótka długość życia mężczyzn | <strong>Rosja</strong> | <strong>A</strong> |<br>| Między II a III fazą cyklu demograficznego | <strong>Afganistan</strong> | <strong>B</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza opisów demograficznych + eliminacja</h4>\n<p>Każdy opis wskazuje na konkretną cechę demograficzną lub rozwojową kraju. Działamy wiersz po wierszu.</p>\n<p><strong>Wiersz 1: Najwyższe HDI</strong></p>\n<p>Spośród czterech państw na mapie (Rosja, Afganistan, kraj C, Japonia) porównujemy poziom HDI:</p>\n<ul><li><strong>Japonia (D)</strong> - kraj wysoko rozwinięty, HDI &gt; 0,90 (2024: ≈ 0,92). Długość życia ≈ 84 lata, wysoki poziom edukacji, bardzo wysokie PKB/c.</li><li>Rosja (A) - HDI ok. 0,82 (wysoki, ale niższy niż Japonia).</li><li>Afganistan (B) - HDI ≈ 0,46 (niski - jeden z najniższych na świecie).</li></ul>\n<p><strong>→ Najwyższe HDI: Japonia, litera D.</strong></p>\n<p><strong>Wiersz 2: Depopulacja przez niską dzietność i krótką długość życia mężczyzn</strong></p>\n<p>Kluczowe przesłanki:</p>\n<ul><li><strong>Depopulacja</strong> - ubytek liczby ludności (PN ujemny).</li><li><strong>Krótka długość życia mężczyzn</strong> - wyjątkowy rys Rosji; w latach 90. XX w. i na pocz. XXI w. przeciętna długość życia rosyjskich mężczyzn spadła do ok. 58-60 lat (alkoholizm, choroby układu krążenia, wypadki). Kobiety żyły ok. 72-74 lata - różnica ok. 12-14 lat (jedna z największych na świecie).</li><li>TFR Rosji na pocz. XXI w. wynosił ok. 1,2-1,3 (znacznie poniżej progu zastępowalności 2,1).</li><li>Połączenie: niska dzietność + wysoka umieralność mężczyzn → <strong>ujemny przyrost naturalny = depopulacja</strong>.</li></ul>\n<p><strong>→ Rosja, litera A.</strong></p>\n<p><strong>Wiersz 3: Między II a III fazą cyklu demograficznego</strong></p>\n<p>Model przejścia demograficznego (Notestein):</p>\n<ul><li><strong>Faza II (wczesnoprzejściowa)</strong>: wysoki wskaźnik urodzeń, spadająca umieralność → duży przyrost naturalny, &quot;eksplozja demograficzna&quot;.</li><li><strong>Faza III (późnoprzejściowa)</strong>: urodzenia zaczynają spadać, umieralność niska → PN maleje.</li><li>Kraj <strong>między II a III fazą</strong> to kraj z nadal wysoką dzietnością (TFR &gt; 3-4), gdzie zaczyna się powolny spadek śmiertelności, ale urodzenia wciąż bardzo wysokie.</li><li><strong>Afganistan (B)</strong>: TFR ≈ 4-5 (na pocz. XXI w. nawet powyżej 6), wysoka śmiertelność niemowląt, zaczyna się poprawa dostępu do opieki zdrowotnej. To klasyczny obraz fazy II/przejście do III - kraj rozwijający się z eksplozją demograficzną.</li></ul>\n<p><strong>→ Afganistan, litera B.</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację i geolokalizację na mapie</h4>\n<p>Sprawdźmy, czy przyporządkowanie liter A-D jest spójne z opisem mapy:</p>\n<p>| Litera | Państwo | Uzasadnienie geograficzne |<br>| A | Rosja | Największy obszar, zajmuje północ Azji i rozlewa się na całą Syberię. |<br>| B | Afganistan | Centrum Azji, między Iranem a Pakistanem, na południe od Azji Centralnej. |<br>| C | Iran lub Irak | Obszar Bliskiego Wschodu (zadanie nie pyta o ten kraj wprost). |<br>| D | Japonia | Archipelag na wschodzie Azji - charakterystyczny kształt wysp. |</p>\n<p>Żaden z opisów nie pasuje do Iranu/Iraku (C), więc ten kraj pozostaje nieprzypisany - co jest spójne z tabelą (tylko 3 wiersze, 4 kraje na mapie).</p>\n<p>Weryfikacja dopasowania:</p>\n<ul><li>Japonia → HDI ✅ (lider Azji Wschodniej, kraj OECD)</li><li>Rosja → depopulacja + krótkie życie mężczyzn ✅ (znany problem lat 90./2000. XX w.)</li><li>Afganistan → faza II→III ✅ (kraj najmniej rozwinięty spośród czterech)</li></ul>\n<p>Wszystko spójne.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 21, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - za poprawne uzupełnienie <strong>wszystkich trzech wierszy</strong> tabeli (Japonia D, Rosja A, Afganistan B).<br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne uzupełnienie <strong>dokładnie dwóch wierszy</strong>.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za poprawne uzupełnienie tylko jednego wiersza lub brak odpowiedzi.<br>- <strong>Akceptowane warianty:</strong> Klucz nie podaje wariantów alternatywnych - nazwy państw muszą być pełne i jednoznaczne (nie akceptuje się samych liter bez nazw ani odwrotnie).<br>- <strong>Ważne:</strong> Każdy wiersz jest oceniany jako całość - nazwa + litera muszą być zgodne razem. Sama poprawna nazwa bez litery (lub odwrotnie) nie daje punktu za wiersz.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>📊 <strong>Model przejścia demograficznego (Notestein)</strong> - 4 (lub 5) fazy opisujące zmiany wskaźnika urodzeń i zgonów w trakcie rozwoju społeczeństwa:</p>\n<ul><li>Faza I: U wysokie, Z wysokie → PN ≈ 0 (społeczeństwa tradycyjne).</li><li><strong>Faza II</strong>: U wysokie, Z spada → <strong>duży PN, eksplozja demograficzna</strong> (kraje rozwijające się).</li><li><strong>Faza III</strong>: U zaczyna spadać, Z niskie → PN maleje (industrializacja, urbanizacja, edukacja kobiet).</li><li>Faza IV: U niskie, Z niskie → PN ≈ 0 (kraje rozwinięte).</li><li>Faza V (2. przemiana demograficzna): U &lt; Z → <strong>PN ujemny, depopulacja</strong> (Japonia, Polska, Rosja).</li></ul>\n<p>📐 <strong>HDI (Human Development Index)</strong> - średnia geometryczna trzech składowych:</p>\n<ol><li>Zdrowie: oczekiwana długość życia.</li><li>Edukacja: średnie lata nauki + oczekiwane lata nauki.</li><li>Dochód: PKB per capita (PPP w USD).</li></ol>\n<p>Skala 0-1: &gt; 0,80 = bardzo wysoki; 0,70-0,80 = wysoki; 0,55-0,70 = średni; &lt; 0,55 = niski.</p>\n<p>🇷🇺 <strong>Kryzys demograficzny Rosji lat 90. XX w.:</strong> TFR ≈ 1,2; przeciętna długość życia mężczyzn ≈ 58-60 lat (alkohol, wypadki, choroby sercowo-naczyniowe); liczba ludności zaczęła maleć - był to rzadki przypadek depopulacji kraju pozaafrykańskiego.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Możliwy błąd ucznia | Opis pomyłki | Dlaczego błędny |<br>| Rosja jako najwyższy HDI | Uczeń myli &quot;duże, bogate&quot; z &quot;wysoko rozwinięte&quot; | Rosja ma HDI ≈ 0,82, Japonia ≈ 0,92 - Japonia jest wyraźnie wyżej. |<br>| Afganistan jako kraj z depopulacją | Uczeń kojarzy Afganistan z wojną i myśli o wyludnieniu | Afganistan ma bardzo wysoką dzietność (TFR &gt; 4) - populacja rośnie, nie spada. |<br>| Iran/Irak (C) jako odpowiedź do dowolnego wiersza | Uczeń nie rozpoznaje granic państw na mapie | Żaden opis w tabeli nie pasuje do Iranu (kraj w fazie IV lub zaawansowanej III, HDI średnie) ani Iraku. |<br>| Japonia jako kraj między II a III fazą | Uczeń myli &quot;azjatycki&quot; z &quot;rozwijający się&quot; | Japonia jest w fazie V (depopulacja od 2010 r., TFR ≈ 1,2), a nie w fazie przejściowej. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Depopulacja Rosji była spowodowana kombinacją <strong>niskiej dzietności ORAZ nadumieralności mężczyzn</strong> - nie samą wojną czy migracją. To odróżnia Rosję od innych krajów z ujemnym PN, gdzie główną przyczyną jest tylko niska dzietność.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> &quot;Między II a III fazą&quot; oznacza kraj w trakcie eksplozji demograficznej, ale z sygnałami hamowania urodzeń - czyli kraj <strong>rozwijający się z nadal wysokim TFR</strong> (np. Afganistan TFR ≈ 4-5). Nie mylić z krajem w fazie IV (jak Rosja czy Japonia, gdzie TFR jest już bardzo niskie).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> W zadaniu kluczowe jest poprawne <strong>powiązanie opisu z literą na mapie</strong> - znając demografię kraju, musisz jeszcze trafnie wskazać, którą literą jest oznaczony na mapie Azji. Japonia (archipelag na wschodzie), Rosja (ogromny obszar na północy), Afganistan (centrum kontynentu) - to charakterystyczne położenia, które ułatwiają identyfikację.</blockquote>"}]}