{"id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/24.1","paper_id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"24.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 24.1. (0-1)\nPodaj główną przyczynę odczytanych wartości współczynnika maskulinizacji ogółem\nw Polsce w 2017 r. w każdym z poniżej podanych przedziałów wieku spośród\nzaznaczonych na wykresie.\nNajmłodszy przedział wieku:\nNajstarszy przedział wieku:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 24.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nII. Analiza i wyjaśnianie problemów\ndemograficznych społeczeństw.\nIV etap edukacyjny\n11.1) Zdający charakteryzuje rozwój\ndemograficzny Polski w wybranych okresach\nna podstawie danych statystycznych […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie poprawnych przyczyn wartości współczynnika maskulinizacji ogółem\nw najmłodszym i najstarszym przedziale wieku.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\nNajmłodszy przedział wieku\nRodzi się więcej chłopców niż dziewczynek.\nNajstarszy przedział wieku\nNadumieralność mężczyzn, do której przyczynia się niezdrowy tryb życia oraz wykonywanie\ncięższych prac fizycznych przez mężczyzn.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Najmłodszy przedział wieku (0-14 lat):** Rodzi się więcej chłopców niż dziewczynek - stąd wartość współczynnika maskulinizacji powyżej 100 (ok. 105 mężczyzn na 100 kobiet).\n\n**Najstarszy przedział wieku (70 lat i więcej):** Nadumieralność mężczyzn - mężczyźni umierają wcześniej niż kobiety (m.in. wskutek niezdrowego trybu życia i wykonywania cięższych prac fizycznych) - stąd wartość współczynnika znacznie poniżej 100 (ok. 57 mężczyzn na 100 kobiet).\n\n## Sposób 1 - odczyt wykresu + mechanizm biologiczny i społeczny\n\n**Krok 1. Odczytaj wartości z wykresu.**\n\nZ danych odczytujemy:\n- Przedział **0-14 lat**: współczynnik maskulinizacji ≈ **105** (więcej mężczyzn niż kobiet).\n- Przedział **70 lat i więcej**: współczynnik maskulinizacji ≈ **57** (znacznie mniej mężczyzn niż kobiet).\n\n**Krok 2. Wyjaśnij przyczynę dla najmłodszego przedziału.**\n\nWartość ok. 105 oznacza, że w grupie 0-14 lat przypada około 105 chłopców na 100 dziewcząt. Przyczyna jest **biologiczna**: na świecie statystycznie rodzi się ok. **105-106 chłopców na każde 100 dziewczynek** (tzw. płciowy stosunek urodzin, ang. *sex ratio at birth*). Jest to zjawisko powszechne i stałe biologicznie - nie wynika z migracji ani umieralności.\n\n**Krok 3. Wyjaśnij przyczynę dla najstarszego przedziału.**\n\nWartość ok. 57 oznacza, że w grupie 70+ przypada zaledwie 57 mężczyzn na 100 kobiet. Przyczyna jest **demograficzna i społeczna**: mężczyźni wykazują **nadumieralność** w stosunku do kobiet, czyli umierają przeciętnie wcześniej. Mechanizmy nadumieralności:\n- **Niezdrowy tryb życia**: częstsze palenie tytoniu, spożywanie alkoholu, mniejsza dbałość o profilaktykę zdrowotną.\n- **Cięższe prace fizyczne**: większe narażenie na wypadki przy pracy, choroby zawodowe (np. pylica, urazy).\n- **Biologiczne predyspozycje**: kobiety mają statystycznie wyższą odporność i dłuższą oczekiwaną długość życia.\n\nEfektem jest wyraźny spadek współczynnika maskulinizacji wraz z wiekiem - widoczny na wykresie jako malejące słupki od ok. 105 (0-14 lat) do ok. 57 (70+).\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez analizę trendu wykresu\n\nPatrząc na cały wykres, widać **konsekwentny spadek** współczynnika maskulinizacji wraz z wiekiem: 105 → 104 → 103/100 → 100/96 → 88/81 → 57/57. To potwierdza, że oba zjawiska działają łącznie:\n\n1. Na wejściu (urodzenia) - **przewaga liczebna chłopców** - stąd start powyżej 100.\n2. Z każdą kolejną dekadą życia mężczyźni umierają szybciej niż kobiety - stąd stopniowy spadek.\n3. Na końcu (70+) skumulowana nadumieralność mężczyzn powoduje wartość 57, czyli kobiety żyją dramatycznie dłużej.\n\nGdyby przyczyna była inna (np. masowa emigracja mężczyzn), wartość w grupie 0-14 nie powinna wynosić >100, a trend nie byłby tak regularny. Trend potwierdza więc obie wskazane przyczyny.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 24.1, max 1 pkt):**\n>\n> - **1 pkt** - za podanie **obu** poprawnych przyczyn: dla najmłodszego przedziału (urodziny większej liczby chłopców niż dziewcząt) ORAZ dla najstarszego przedziału (nadumieralność mężczyzn, np. wskutek niezdrowego trybu życia lub cięższych prac fizycznych).\n> - **0 pkt** - za podanie tylko jednej przyczyny, odpowiedź ogólnikową (np. samo \"mężczyźni żyją krócej\" bez uzasadnienia), lub przyczyny niezgodnej z wiedzą geograficzno-demograficzną.\n>\n> **Akceptowane sformułowania (najmłodszy):** \"Rodzi się więcej chłopców niż dziewczynek\", \"przewaga urodzeń płci męskiej\".\n>\n> **Akceptowane sformułowania (najstarszy):** \"Nadumieralność mężczyzn\", \"mężczyźni umierają wcześniej\", \"niezdrowy tryb życia mężczyzn\", \"cięższe prace fizyczne mężczyzn\" - wymagane jest wskazanie mechanizmu, nie samo \"mężczyźni żyją krócej\".\n>\n> **Ważne:** Odpowiedź musi zawierać OBIE przyczyny - brak jednej = 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza z demografii - bez wzorów matematycznych. Przydatne pojęcia:\n\n> 📊 **Współczynnik maskulinizacji** = liczba mężczyzn przypadająca na 100 kobiet w danej grupie wiekowej lub populacji ogółem.\n> - Wartość > 100: więcej mężczyzn niż kobiet.\n> - Wartość < 100: mniej mężczyzn niż kobiet.\n> - Wartość = 100: równowaga płci.\n\n> 👶 **Płciowy stosunek urodzin** (*sex ratio at birth*): biologiczna norma to ok. 105-106 chłopców na 100 dziewczynek - zjawisko powszechne na całym świecie.\n\n> 👴 **Nadumieralność mężczyzn**: w Polsce (2017) oczekiwana długość życia wynosiła ok. **74 lata** dla mężczyzn i ok. **82 lata** dla kobiet - różnica ok. 8 lat. Stąd w grupach starszych kobiety dominują liczebnie.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna odpowiedź | Treść | Dlaczego błędna |\n| Migracja zarobkowa | \"Mężczyźni emigrują za granicę\" | Emigracja mogłaby tłumaczyć niski współczynnik w grupach 25-39 (wiek produkcyjny), ale NIE w grupie 0-14 (dzieci nie emigrują) ani NIE jako główna przyczyna w grupie 70+ |\n| Wyższe zgony w grupie 0-14 | \"Dziewczynki umierają rzadziej niż chłopcy w dzieciństwie\" | To element nadumieralności, ale w tej grupie dominuje efekt urodzeń, nie umieralności niemowlęcej (mała różnica) |\n| Sama biologia dla grupy 70+ | \"Kobiety są biologicznie silniejsze\" | Zbyt ogólnikowe - klucz wymaga wskazania konkretnego mechanizmu (tryb życia / praca fizyczna) |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Zadanie wymaga DWÓCH przyczyn (po jednej dla każdego przedziału) i obie muszą być w odpowiedzi - napisanie tylko jednej skutkuje **0 pkt**.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Dla grupy 0-14 wielu uczniów błędnie pisze \"mniej dziewczynek umiera w niemowlęctwie\". Choć to prawda, **kluczowa przyczyna to samo urodzeń więcej chłopców** - to jest odpowiedź, której oczekuje klucz CKE.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Dla grupy 70+ nie wystarczy napisać \"mężczyźni żyją krócej\" - trzeba wskazać DLACZEGO (niezdrowy tryb życia, ciężkie prace fizyczne). Samo \"długość życia\" to skutek, nie przyczyna.","image":"img/geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-24.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 24.1. (0-1)<br>Podaj główną przyczynę odczytanych wartości współczynnika maskulinizacji ogółem<br>w Polsce w 2017 r. w każdym z poniżej podanych przedziałów wieku spośród<br>zaznaczonych na wykresie.<br>Najmłodszy przedział wieku:<br>Najstarszy przedział wieku:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 24.1. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>II. Analiza i wyjaśnianie problemów<br>demograficznych społeczeństw.<br>IV etap edukacyjny<br>11.1) Zdający charakteryzuje rozwój<br>demograficzny Polski w wybranych okresach<br>na podstawie danych statystycznych […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie poprawnych przyczyn wartości współczynnika maskulinizacji ogółem<br>w najmłodszym i najstarszym przedziale wieku.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi<br>Najmłodszy przedział wieku<br>Rodzi się więcej chłopców niż dziewczynek.<br>Najstarszy przedział wieku<br>Nadumieralność mężczyzn, do której przyczynia się niezdrowy tryb życia oraz wykonywanie<br>cięższych prac fizycznych przez mężczyzn.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Najmłodszy przedział wieku (0-14 lat):</strong> Rodzi się więcej chłopców niż dziewczynek - stąd wartość współczynnika maskulinizacji powyżej 100 (ok. 105 mężczyzn na 100 kobiet).</p>\n<p><strong>Najstarszy przedział wieku (70 lat i więcej):</strong> Nadumieralność mężczyzn - mężczyźni umierają wcześniej niż kobiety (m.in. wskutek niezdrowego trybu życia i wykonywania cięższych prac fizycznych) - stąd wartość współczynnika znacznie poniżej 100 (ok. 57 mężczyzn na 100 kobiet).</p>\n<h4>Sposób 1 - odczyt wykresu + mechanizm biologiczny i społeczny</h4>\n<p><strong>Krok 1. Odczytaj wartości z wykresu.</strong></p>\n<p>Z danych odczytujemy:</p>\n<ul><li>Przedział <strong>0-14 lat</strong>: współczynnik maskulinizacji ≈ <strong>105</strong> (więcej mężczyzn niż kobiet).</li><li>Przedział <strong>70 lat i więcej</strong>: współczynnik maskulinizacji ≈ <strong>57</strong> (znacznie mniej mężczyzn niż kobiet).</li></ul>\n<p><strong>Krok 2. Wyjaśnij przyczynę dla najmłodszego przedziału.</strong></p>\n<p>Wartość ok. 105 oznacza, że w grupie 0-14 lat przypada około 105 chłopców na 100 dziewcząt. Przyczyna jest <strong>biologiczna</strong>: na świecie statystycznie rodzi się ok. <strong>105-106 chłopców na każde 100 dziewczynek</strong> (tzw. płciowy stosunek urodzin, ang. <em>sex ratio at birth</em>). Jest to zjawisko powszechne i stałe biologicznie - nie wynika z migracji ani umieralności.</p>\n<p><strong>Krok 3. Wyjaśnij przyczynę dla najstarszego przedziału.</strong></p>\n<p>Wartość ok. 57 oznacza, że w grupie 70+ przypada zaledwie 57 mężczyzn na 100 kobiet. Przyczyna jest <strong>demograficzna i społeczna</strong>: mężczyźni wykazują <strong>nadumieralność</strong> w stosunku do kobiet, czyli umierają przeciętnie wcześniej. Mechanizmy nadumieralności:</p>\n<ul><li><strong>Niezdrowy tryb życia</strong>: częstsze palenie tytoniu, spożywanie alkoholu, mniejsza dbałość o profilaktykę zdrowotną.</li><li><strong>Cięższe prace fizyczne</strong>: większe narażenie na wypadki przy pracy, choroby zawodowe (np. pylica, urazy).</li><li><strong>Biologiczne predyspozycje</strong>: kobiety mają statystycznie wyższą odporność i dłuższą oczekiwaną długość życia.</li></ul>\n<p>Efektem jest wyraźny spadek współczynnika maskulinizacji wraz z wiekiem - widoczny na wykresie jako malejące słupki od ok. 105 (0-14 lat) do ok. 57 (70+).</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez analizę trendu wykresu</h4>\n<p>Patrząc na cały wykres, widać <strong>konsekwentny spadek</strong> współczynnika maskulinizacji wraz z wiekiem: 105 → 104 → 103/100 → 100/96 → 88/81 → 57/57. To potwierdza, że oba zjawiska działają łącznie:</p>\n<ol><li>Na wejściu (urodzenia) - <strong>przewaga liczebna chłopców</strong> - stąd start powyżej 100.</li><li>Z każdą kolejną dekadą życia mężczyźni umierają szybciej niż kobiety - stąd stopniowy spadek.</li><li>Na końcu (70+) skumulowana nadumieralność mężczyzn powoduje wartość 57, czyli kobiety żyją dramatycznie dłużej.</li></ol>\n<p>Gdyby przyczyna była inna (np. masowa emigracja mężczyzn), wartość w grupie 0-14 nie powinna wynosić &gt;100, a trend nie byłby tak regularny. Trend potwierdza więc obie wskazane przyczyny.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 24.1, max 1 pkt):</strong><br><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>obu</strong> poprawnych przyczyn: dla najmłodszego przedziału (urodziny większej liczby chłopców niż dziewcząt) ORAZ dla najstarszego przedziału (nadumieralność mężczyzn, np. wskutek niezdrowego trybu życia lub cięższych prac fizycznych).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za podanie tylko jednej przyczyny, odpowiedź ogólnikową (np. samo &quot;mężczyźni żyją krócej&quot; bez uzasadnienia), lub przyczyny niezgodnej z wiedzą geograficzno-demograficzną.<br><br><strong>Akceptowane sformułowania (najmłodszy):</strong> &quot;Rodzi się więcej chłopców niż dziewczynek&quot;, &quot;przewaga urodzeń płci męskiej&quot;.<br><br><strong>Akceptowane sformułowania (najstarszy):</strong> &quot;Nadumieralność mężczyzn&quot;, &quot;mężczyźni umierają wcześniej&quot;, &quot;niezdrowy tryb życia mężczyzn&quot;, &quot;cięższe prace fizyczne mężczyzn&quot; - wymagane jest wskazanie mechanizmu, nie samo &quot;mężczyźni żyją krócej&quot;.<br><br><strong>Ważne:</strong> Odpowiedź musi zawierać OBIE przyczyny - brak jednej = 0 pkt.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu wystarczy wiedza z demografii - bez wzorów matematycznych. Przydatne pojęcia:</p>\n<blockquote>📊 <strong>Współczynnik maskulinizacji</strong> = liczba mężczyzn przypadająca na 100 kobiet w danej grupie wiekowej lub populacji ogółem.<br>- Wartość &gt; 100: więcej mężczyzn niż kobiet.<br>- Wartość &lt; 100: mniej mężczyzn niż kobiet.<br>- Wartość = 100: równowaga płci.</blockquote>\n<blockquote>👶 <strong>Płciowy stosunek urodzin</strong> (<em>sex ratio at birth</em>): biologiczna norma to ok. 105-106 chłopców na 100 dziewczynek - zjawisko powszechne na całym świecie.</blockquote>\n<blockquote>👴 <strong>Nadumieralność mężczyzn</strong>: w Polsce (2017) oczekiwana długość życia wynosiła ok. <strong>74 lata</strong> dla mężczyzn i ok. <strong>82 lata</strong> dla kobiet - różnica ok. 8 lat. Stąd w grupach starszych kobiety dominują liczebnie.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Treść | Dlaczego błędna |<br>| Migracja zarobkowa | &quot;Mężczyźni emigrują za granicę&quot; | Emigracja mogłaby tłumaczyć niski współczynnik w grupach 25-39 (wiek produkcyjny), ale NIE w grupie 0-14 (dzieci nie emigrują) ani NIE jako główna przyczyna w grupie 70+ |<br>| Wyższe zgony w grupie 0-14 | &quot;Dziewczynki umierają rzadziej niż chłopcy w dzieciństwie&quot; | To element nadumieralności, ale w tej grupie dominuje efekt urodzeń, nie umieralności niemowlęcej (mała różnica) |<br>| Sama biologia dla grupy 70+ | &quot;Kobiety są biologicznie silniejsze&quot; | Zbyt ogólnikowe - klucz wymaga wskazania konkretnego mechanizmu (tryb życia / praca fizyczna) |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 1:</strong> Zadanie wymaga DWÓCH przyczyn (po jednej dla każdego przedziału) i obie muszą być w odpowiedzi - napisanie tylko jednej skutkuje <strong>0 pkt</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 2:</strong> Dla grupy 0-14 wielu uczniów błędnie pisze &quot;mniej dziewczynek umiera w niemowlęctwie&quot;. Choć to prawda, <strong>kluczowa przyczyna to samo urodzeń więcej chłopców</strong> - to jest odpowiedź, której oczekuje klucz CKE.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga 3:</strong> Dla grupy 70+ nie wystarczy napisać &quot;mężczyźni żyją krócej&quot; - trzeba wskazać DLACZEGO (niezdrowy tryb życia, ciężkie prace fizyczne). Samo &quot;długość życia&quot; to skutek, nie przyczyna.</blockquote>"}]}