{"id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/26.2","paper_id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"26.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26.2. (0-1)\nProdukcja jednego z surowców energetycznych w 2016 r. zmalała - w porównaniu\nz początkiem okresu przedstawionego w tabeli - ze względu na zmniejszającą się opłacalność\njego wydobycia.\nPodaj nazwę tego surowca energetycznego oraz przedstaw przyczynę rosnących kosztów\njego wydobycia w Polsce.\nSurowiec:\nPrzyczyna:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 26.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie […] wzajemnych powiązań\ni zależności w systemie człowiek - przyroda -\ngospodarka.\nIV etap edukacyjny\n12.3) Zdający wskazuje obszary występowania\npodstawowych zasobów naturalnych\ni analizuje zmiany wielkości ich eksploatacji.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie nazwy właściwego surowca oraz przedstawienie poprawnej przyczyny\nrosnących kosztów jego wydobycia.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nwęgiel kamienny\nPrzykładowe przyczyny\n- Wyczerpywanie się płytko położonych zasobów powoduje konieczność korzystania z coraz\ngłębszych i trudniej dostępnych, a przez to kosztowniejszych w eksploatacji złóż.\n- Wyczerpywanie się złóż o korzystnym położeniu tektonicznym i mniejszym zagrożeniu\nmetanem grożącym wybuchem.\n- Koszty eksploatacji węgla podnosi zwiększenie odszkodowań za szkody górnicze wskutek\neksploatacji węgla w coraz trudniejszych warunkach geologicznych.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Surowiec:** węgiel kamienny\n\n**Przyczyna:** Wyczerpywanie się płytko położonych złóż zmusza górnictwo do schodzenia na coraz większe głębokości, gdzie wydobycie jest droższe - rosną koszty odwadniania, wentylacji, transportu urobku i zapewnienia bezpieczeństwa.\n\n## Sposób 1 - rozumowanie przez charakterystykę polskiego górnictwa\n\n1. **Czytamy tabelę z arkusza**: szukamy surowca, którego produkcja wyraźnie spadła między początkiem okresu a 2016 r. - wskazuje to na węgiel kamienny (produkcja polskiego górnictwa kamiennego systematycznie malała od lat 90.).\n\n2. **Eliminujemy inne surowce energetyczne**:\n- Ropa naftowa i gaz ziemny - produkcja krajowa była od dawna mała i względnie stabilna; nie dotknęły ich aż tak wyraźne zmiany kosztowe.\n- Węgiel brunatny - wydobywany odkrywkowo, koszty rosną wolniej.\n- **Węgiel kamienny** - wydobycie podziemne, złoża coraz głębsze → jednoznaczne wskazanie.\n\n3. **Mechanizm wzrostu kosztów**:\n- Polskie kopalnie eksploatują złoża **od ponad 200 lat**, więc płytko położone i łatwodostępne partie zostały już w dużej mierze wybrane.\n- Schodzenie na głębokość 800-1000 m i więcej oznacza: wyższe koszty **odwadniania** (ciśnienie hydrostatyczne), **wentylacji** (temperatura skały rośnie o ok. 3°C na 100 m - gradient geotermiczny), kosztowniejszy **transport urobku** pionowo i poziomo.\n- Głębsze pokłady wiążą się też z **większym zagrożeniem metanowym** (CH₄ uwięziony w złożu), co wymaga dodatkowych środków bezpieczeństwa.\n- W trudniejszych warunkach geologicznych pojawiają się **deformacje terenu** - odszkodowania za szkody górnicze (uszkodzenia budynków, infrastruktury) podnoszą koszty operacyjne.\n\n**Odpowiedź końcowa:** Surowiec to **węgiel kamienny**; przyczyną są wyczerpujące się płytkie złoża i konieczność schodzenia na coraz większe głębokości, co radykalnie podnosi koszty wydobycia.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez kontekst historyczny i ekonomiczny\n\n- Polska była przez dekady jednym z największych producentów węgla kamiennego w Europie (Górnośląskie Zagłębie Węglowe, Lubelskie Zagłębie Węglowe).\n- Od lat 90. XX w. trwa **restrukturyzacja** - zamykano nierentowne kopalnie właśnie dlatego, że koszty wydobycia rosły szybciej niż ceny węgla na rynkach światowych.\n- Rok 2016 to okres **niskich cen węgla** na rynkach globalnych (nadpodaż z Chin i Australii) przy rosnących kosztach krajowych → opłacalność wydobycia dramatycznie zmalała.\n- To potwierdza, że dane z tabeli muszą wskazywać na **węgiel kamienny** - żaden inny krajowy surowiec energetyczny nie przeszedł w tym okresie tak głębokiego kryzysu kosztowego.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 26.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za podanie **nazwy właściwego surowca** (węgiel kamienny) **ORAZ** przedstawienie **poprawnej przyczyny** rosnących kosztów wydobycia.\n> - **0 pkt** - za samą nazwę bez przyczyny, za samą przyczynę bez nazwy, lub za błędny surowiec.\n>\n> **Akceptowane przyczyny (przykłady z klucza CKE):**\n> - Wyczerpywanie się płytko położonych zasobów → konieczność korzystania z głębszych, trudniej dostępnych i droższych w eksploatacji złóż.\n> - Wyczerpywanie się złóż o korzystnym położeniu tektonicznym i mniejszym zagrożeniu metanem.\n> - Zwiększenie odszkodowań za szkody górnicze wskutek eksploatacji w coraz trudniejszych warunkach geologicznych.\n>\n> **Uwaga:** odpowiedź musi zawierać OBE CZĘŚCI - samo \"węgiel kamienny\" bez przyczyny = 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z geografii ekonomicznej Polski (przemysł wydobywczy, surowce energetyczne) oraz znajomość procesów geologicznych wpływających na koszty górnictwa podziemnego.\n\n> 🌍 **Kontekst geograficzny:** Górnośląskie Zagłębie Węglowe (GZW) - największe zagłębie węgla kamiennego w Polsce, zlokalizowane na Wyżynie Śląskiej. Eksploatacja trwa od XIX w., pokłady na głębokości dochodzącej dziś do 1000-1200 m. Gradient geotermiczny (ok. \\(3\\,°C\\) na każde 100 m głębokości) sprawia, że temperatura skały rośnie z głębokością, podnosząc koszty klimatyzacji i wentylacji.\n\n> 🪨 **Zagrożenia naturalne w głębokich kopalniach:**\n> - **Metan (CH₄)** - gaz kopalnowany, wybuchowy, wymaga stałego monitoringu i odpowietrzania.\n> - **Tąpnięcia** - samoczynne ruchy górotworu pod ciśnieniem nadkładu.\n> - **Woda** - konieczność ciągłego odwadniania wyrobisk.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Surowiec | Dlaczego błędny |\n| Węgiel brunatny | Wydobywany odkrywkowo (np. Bełchatów, Turów) - koszty rosną wolniej, nie ma problemu głębokości; produkcja była w tym okresie względnie stabilna |\n| Ropa naftowa | Polska produkcja jest marginalna i prowadzona odkrywkowo lub z małych otworów; brak dramatycznego spadku opłacalności w 2016 r. |\n| Gaz ziemny | Polska wydobywa gaz głównie z Niżu Polskiego - skala wydobycia mała, problem kosztowy nie był w 2016 r. tak wyraźny jak w węglu kamiennym |\n| Uran | Polska nie wydobywa uranu przemysłowo - w ogóle nie jest surowcem produkcyjnym w krajowym zestawieniu |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - niepełna odpowiedź:** Bardzo częsty błąd to napisanie tylko \"węgiel kamienny\" bez wyjaśnienia przyczyny. Klucz CKE wymaga **obu elementów jednocześnie** - bez przyczyny = 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - mylenie węgla kamiennego z brunatnym:** Węgiel brunatny wydobywany jest metodą **odkrywkową** (brak problemu głębokości), węgiel kamienny - **podziemną**. Pytanie o \"rosnące koszty wydobycia\" jednoznacznie wskazuje na górnictwo podziemne, czyli węgiel **kamienny**.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - ogólnikowe przyczyny:** Napisanie \"bo jest coraz mniej węgla\" lub \"bo wydobycie jest trudne\" jest zbyt ogólne. Klucz CKE oczekuje mechanizmu: **głębsze złoża → wyższe koszty** (odwadniania / wentylacji / bezpieczeństwa / odszkodowań za szkody górnicze).","image":"img/geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-26.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 26.2. (0-1)<br>Produkcja jednego z surowców energetycznych w 2016 r. zmalała - w porównaniu<br>z początkiem okresu przedstawionego w tabeli - ze względu na zmniejszającą się opłacalność<br>jego wydobycia.<br>Podaj nazwę tego surowca energetycznego oraz przedstaw przyczynę rosnących kosztów<br>jego wydobycia w Polsce.<br>Surowiec:<br>Przyczyna:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 26.2. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie […] wzajemnych powiązań<br>i zależności w systemie człowiek - przyroda -<br>gospodarka.<br>IV etap edukacyjny<br>12.3) Zdający wskazuje obszary występowania<br>podstawowych zasobów naturalnych<br>i analizuje zmiany wielkości ich eksploatacji.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie nazwy właściwego surowca oraz przedstawienie poprawnej przyczyny<br>rosnących kosztów jego wydobycia.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>węgiel kamienny<br>Przykładowe przyczyny</p>\n<ul><li>Wyczerpywanie się płytko położonych zasobów powoduje konieczność korzystania z coraz</li></ul>\n<p>głębszych i trudniej dostępnych, a przez to kosztowniejszych w eksploatacji złóż.</p>\n<ul><li>Wyczerpywanie się złóż o korzystnym położeniu tektonicznym i mniejszym zagrożeniu</li></ul>\n<p>metanem grożącym wybuchem.</p>\n<ul><li>Koszty eksploatacji węgla podnosi zwiększenie odszkodowań za szkody górnicze wskutek</li></ul>\n<p>eksploatacji węgla w coraz trudniejszych warunkach geologicznych.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Surowiec:</strong> węgiel kamienny</p>\n<p><strong>Przyczyna:</strong> Wyczerpywanie się płytko położonych złóż zmusza górnictwo do schodzenia na coraz większe głębokości, gdzie wydobycie jest droższe - rosną koszty odwadniania, wentylacji, transportu urobku i zapewnienia bezpieczeństwa.</p>\n<h4>Sposób 1 - rozumowanie przez charakterystykę polskiego górnictwa</h4>\n<ol><li><strong>Czytamy tabelę z arkusza</strong>: szukamy surowca, którego produkcja wyraźnie spadła między początkiem okresu a 2016 r. - wskazuje to na węgiel kamienny (produkcja polskiego górnictwa kamiennego systematycznie malała od lat 90.).</li></ol>\n<ol><li><strong>Eliminujemy inne surowce energetyczne</strong>:</li></ol>\n<ul><li>Ropa naftowa i gaz ziemny - produkcja krajowa była od dawna mała i względnie stabilna; nie dotknęły ich aż tak wyraźne zmiany kosztowe.</li><li>Węgiel brunatny - wydobywany odkrywkowo, koszty rosną wolniej.</li><li><strong>Węgiel kamienny</strong> - wydobycie podziemne, złoża coraz głębsze → jednoznaczne wskazanie.</li></ul>\n<ol><li><strong>Mechanizm wzrostu kosztów</strong>:</li></ol>\n<ul><li>Polskie kopalnie eksploatują złoża <strong>od ponad 200 lat</strong>, więc płytko położone i łatwodostępne partie zostały już w dużej mierze wybrane.</li><li>Schodzenie na głębokość 800-1000 m i więcej oznacza: wyższe koszty <strong>odwadniania</strong> (ciśnienie hydrostatyczne), <strong>wentylacji</strong> (temperatura skały rośnie o ok. 3°C na 100 m - gradient geotermiczny), kosztowniejszy <strong>transport urobku</strong> pionowo i poziomo.</li><li>Głębsze pokłady wiążą się też z <strong>większym zagrożeniem metanowym</strong> (CH₄ uwięziony w złożu), co wymaga dodatkowych środków bezpieczeństwa.</li><li>W trudniejszych warunkach geologicznych pojawiają się <strong>deformacje terenu</strong> - odszkodowania za szkody górnicze (uszkodzenia budynków, infrastruktury) podnoszą koszty operacyjne.</li></ul>\n<p><strong>Odpowiedź końcowa:</strong> Surowiec to <strong>węgiel kamienny</strong>; przyczyną są wyczerpujące się płytkie złoża i konieczność schodzenia na coraz większe głębokości, co radykalnie podnosi koszty wydobycia.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez kontekst historyczny i ekonomiczny</h4>\n<ul><li>Polska była przez dekady jednym z największych producentów węgla kamiennego w Europie (Górnośląskie Zagłębie Węglowe, Lubelskie Zagłębie Węglowe).</li><li>Od lat 90. XX w. trwa <strong>restrukturyzacja</strong> - zamykano nierentowne kopalnie właśnie dlatego, że koszty wydobycia rosły szybciej niż ceny węgla na rynkach światowych.</li><li>Rok 2016 to okres <strong>niskich cen węgla</strong> na rynkach globalnych (nadpodaż z Chin i Australii) przy rosnących kosztach krajowych → opłacalność wydobycia dramatycznie zmalała.</li><li>To potwierdza, że dane z tabeli muszą wskazywać na <strong>węgiel kamienny</strong> - żaden inny krajowy surowiec energetyczny nie przeszedł w tym okresie tak głębokiego kryzysu kosztowego.</li></ul>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 26.2, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>nazwy właściwego surowca</strong> (węgiel kamienny) <strong>ORAZ</strong> przedstawienie <strong>poprawnej przyczyny</strong> rosnących kosztów wydobycia.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za samą nazwę bez przyczyny, za samą przyczynę bez nazwy, lub za błędny surowiec.<br><br><strong>Akceptowane przyczyny (przykłady z klucza CKE):</strong><br>- Wyczerpywanie się płytko położonych zasobów → konieczność korzystania z głębszych, trudniej dostępnych i droższych w eksploatacji złóż.<br>- Wyczerpywanie się złóż o korzystnym położeniu tektonicznym i mniejszym zagrożeniu metanem.<br>- Zwiększenie odszkodowań za szkody górnicze wskutek eksploatacji w coraz trudniejszych warunkach geologicznych.<br><br><strong>Uwaga:</strong> odpowiedź musi zawierać OBE CZĘŚCI - samo &quot;węgiel kamienny&quot; bez przyczyny = 0 pkt.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z geografii ekonomicznej Polski (przemysł wydobywczy, surowce energetyczne) oraz znajomość procesów geologicznych wpływających na koszty górnictwa podziemnego.</p>\n<blockquote>🌍 <strong>Kontekst geograficzny:</strong> Górnośląskie Zagłębie Węglowe (GZW) - największe zagłębie węgla kamiennego w Polsce, zlokalizowane na Wyżynie Śląskiej. Eksploatacja trwa od XIX w., pokłady na głębokości dochodzącej dziś do 1000-1200 m. Gradient geotermiczny (ok. \\(3\\,°C\\) na każde 100 m głębokości) sprawia, że temperatura skały rośnie z głębokością, podnosząc koszty klimatyzacji i wentylacji.</blockquote>\n<blockquote>🪨 <strong>Zagrożenia naturalne w głębokich kopalniach:</strong><br>- <strong>Metan (CH₄)</strong> - gaz kopalnowany, wybuchowy, wymaga stałego monitoringu i odpowietrzania.<br>- <strong>Tąpnięcia</strong> - samoczynne ruchy górotworu pod ciśnieniem nadkładu.<br>- <strong>Woda</strong> - konieczność ciągłego odwadniania wyrobisk.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Surowiec | Dlaczego błędny |<br>| Węgiel brunatny | Wydobywany odkrywkowo (np. Bełchatów, Turów) - koszty rosną wolniej, nie ma problemu głębokości; produkcja była w tym okresie względnie stabilna |<br>| Ropa naftowa | Polska produkcja jest marginalna i prowadzona odkrywkowo lub z małych otworów; brak dramatycznego spadku opłacalności w 2016 r. |<br>| Gaz ziemny | Polska wydobywa gaz głównie z Niżu Polskiego - skala wydobycia mała, problem kosztowy nie był w 2016 r. tak wyraźny jak w węglu kamiennym |<br>| Uran | Polska nie wydobywa uranu przemysłowo - w ogóle nie jest surowcem produkcyjnym w krajowym zestawieniu |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - niepełna odpowiedź:</strong> Bardzo częsty błąd to napisanie tylko &quot;węgiel kamienny&quot; bez wyjaśnienia przyczyny. Klucz CKE wymaga <strong>obu elementów jednocześnie</strong> - bez przyczyny = 0 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - mylenie węgla kamiennego z brunatnym:</strong> Węgiel brunatny wydobywany jest metodą <strong>odkrywkową</strong> (brak problemu głębokości), węgiel kamienny - <strong>podziemną</strong>. Pytanie o &quot;rosnące koszty wydobycia&quot; jednoznacznie wskazuje na górnictwo podziemne, czyli węgiel <strong>kamienny</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - ogólnikowe przyczyny:</strong> Napisanie &quot;bo jest coraz mniej węgla&quot; lub &quot;bo wydobycie jest trudne&quot; jest zbyt ogólne. Klucz CKE oczekuje mechanizmu: <strong>głębsze złoża → wyższe koszty</strong> (odwadniania / wentylacji / bezpieczeństwa / odszkodowań za szkody górnicze).</blockquote>"}]}