{"id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/29.2","paper_id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"29.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 29.2. (0-1)\nUzasadnij, dlaczego rośliny przemysłowe mają mniejszy udział w strukturze zasiewów\nw gospodarstwach o powierzchni 1,01-4,99 ha niż w gospodarstwach o powierzchni\nprzekraczającej 50 ha.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 29.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\n[…] gospodarki człowieka oraz wzajemnych\npowiązań i zależności w systemie człowiek -\nprzyroda - gospodarka.\nIV etap edukacyjny\n1.5) Zdający formułuje zależności […]\nmiędzy wybranymi elementami środowiska\n[…] społeczno-gospodarczego […].\nIII etap edukacyjny\n6.1) Zdający wyróżnia główne cechy\nstruktury […] zasiewów […] w Polsce na\npodstawie analizy […] wykresów […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne uzasadnienie.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Małe gospodarstwa rolne mają charakter samozaopatrzeniowy, dlatego zajmują się głównie\nuprawą roślin żywieniowych.\n- Duże gospodarstwa rolne specjalizują się w uprawie roślin o dużym stopniu towarowości,\ndo których należą m.in. rośliny przemysłowe.\n- Uprawa roślin przemysłowych (o dużym stopniu towarowości) jest opłacalna w większych\ngospodarstwach rolnych ze względu na kontraktowanie zbiorów z dużych powierzchni dla\nzakładów przetwórczych i uzyskiwanie dochodów przy dużej skali produkcji (przeciętne\nkoszty stałe spadają wraz ze wzrostem skali produkcji).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nRośliny przemysłowe mają mniejszy udział w strukturze zasiewów małych gospodarstw (1,01-4,99 ha), ponieważ małe gospodarstwa produkują głównie na własne potrzeby (charakter samozaopatrzeniowy), a uprawa roślin przemysłowych jest opłacalna dopiero przy dużej skali produkcji - charakterystycznej dla gospodarstw powyżej 50 ha.\n\n## Sposób 1 - charakter produkcji rolnej a wielkość gospodarstwa\n\n**Krok 1. Co to są rośliny przemysłowe?**\nRośliny przemysłowe (buraki cukrowe, rzepak, len, chmiel, tytoń) są uprawiane **nie na bezpośrednie spożycie**, lecz na **sprzedaż do zakładów przetwórczych** (cukrowni, olejarni, browarów). Ich produkcja ma wysoki **stopień towarowości** - niemal cały plon trafia na rynek, a nie na stół rolnika.\n\n**Krok 2. Czym zajmują się małe gospodarstwa (1,01-4,99 ha)?**\nMałe gospodarstwa rolne w Polsce mają przede wszystkim charakter **samozaopatrzeniowy** - produkują żywność na własne potrzeby rodziny. Dlatego w ich strukturze zasiewów dominują rośliny żywieniowe: zboża (chleb, pasza dla zwierząt) i ziemniaki (jedzenie, karma). Na rośliny przemysłowe po prostu nie ma miejsca ani ekonomicznego sensu - mała rodzina nie ma możliwości kontraktowania zbiorów z kilku hektarów.\n\n**Krok 3. Dlaczego duże gospodarstwa (>50 ha) mogą opłacalnie uprawiać rośliny przemysłowe?**\nDuże gospodarstwa są **wyspecjalizowane i towarowe** - produkują z myślą o rynku. Zakłady przetwórcze (np. cukrownie) zawierają kontrakty na dostawę surowca z dużych powierzchni. Przy dużej skali produkcji:\n- **przeciętne koszty stałe** (maszyny, przechowywanie, transport) przypadające na tonę produktu maleją,\n- produkcja staje się opłacalna i przewidywalna dochodowo.\n\n**Wniosek:** Mniejszy udział roślin przemysłowych w małych gospodarstwach wynika z ich samozaopatrzeniowego charakteru i braku ekonomicznych podstaw do produkcji na duże rynki zbytu.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez ekonomię skali i kontraktowanie\n\nMożna też podejść od strony **ekonomiki rolnictwa**:\n\nUprawa roślin przemysłowych wymaga drogich maszyn (kombajny do buraków, opryskiwacze) i jest opłacalna tylko gdy koszty stałe rozłożą się na dużą produkcję. Dla małego gospodarstwa (np. 3 ha) amortyzacja specjalistycznych maszyn byłaby zbyt wysoka - koszt jednostkowy produkcji przekraczałby dochód ze sprzedaży.\n\nPonadto zakłady przetwórcze **kontraktują zbiory** na minimalnych wolumenach - buraki cukrowe czy rzepak skupuje się od rolników o odpowiedniej skali produkcji. Małe gospodarstwo nie spełnia progów kontraktowych.\n\n**Weryfikacja:** Obie ścieżki prowadzą do tego samego wniosku - bariera wejścia na rynek roślin przemysłowych jest zbyt wysoka dla małych gospodarstw.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 29.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawne uzasadnienie zawierające logiczny związek między wielkością gospodarstwa a charakterem produkcji lub opłacalnością uprawy roślin przemysłowych.\n> - **0 pkt** - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium (np. samo stwierdzenie bez uzasadnienia).\n>\n> **Akceptowane warianty (przykładowe odpowiedzi z klucza):**\n> - Małe gospodarstwa mają charakter **samozaopatrzeniowy** → uprawiają głównie rośliny żywieniowe.\n> - Duże gospodarstwa **specjalizują się w uprawach towarowych** → rośliny przemysłowe mają wysoki stopień towarowości.\n> - Uprawa roślin przemysłowych jest opłacalna przy dużej skali produkcji → **kontraktowanie zbiorów** + niższe przeciętne koszty stałe.\n>\n> **Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:**\n> Wystarczy JEDEN logiczny argument - np. \"małe gospodarstwa są samozaopatrzeniowe, więc nie opłaca im się uprawiać roślin przeznaczonych na sprzedaż do przemysłu\". Musisz podać **przyczynę** (charakter produkcji LUB ekonomika skali), nie tylko opisać zjawisko.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z **geografii rolnictwa i ekonomiki rolnej**:\n\n> 🌾 **Stopień towarowości produkcji rolnej** - odsetek produkcji przeznaczony na sprzedaż (w odróżnieniu od produkcji na własne potrzeby). Rośliny przemysłowe: towarowość bliska 100%. Ziemniaki i zboża w małych gospodarstwach: niska towarowość.\n\n> 📊 **Ekonomia skali** - wraz ze wzrostem skali produkcji **przeciętne koszty stałe** (np. maszyny, magazynowanie) przypadające na jednostkę produktu maleją. Dlatego wielkoobszarowe uprawy buraka cukrowego czy rzepaku są dochodowe, a w małych gospodarstwach - nie.\n\n> 🏡 **Typologia gospodarstw rolnych**: samozaopatrzeniowe (subsistence farming) vs. towarowe (commercial farming). Polska: dualizm - duże wyspecjalizowane na eksport i Zachód + liczne małe, nierentowne, samozaopatrzeniowe (szczególnie w Polsce wschodniej i południowej).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\nTo zadanie otwarte, ale uczniowie często popełniają błędy jakościowe:\n\n| Typ błędnej odpowiedzi | Treść | Dlaczego błędna |\n| Opis bez przyczyny | \"Małe gospodarstwa uprawiają mniej roślin przemysłowych\" | Powtarza treść pytania, nie wyjaśnia DLACZEGO |\n| Błędna przyczyna | \"W małych gospodarstwach nie ma miejsca na inne rośliny\" | Zbyt ogólne - nie odnosi się do charakteru produkcji ani towarowości |\n| Mylenie kategorii | \"Rośliny przemysłowe są trudniejsze w uprawie\" | Nie to jest przyczyną; technologia uprawy nie decyduje o udziale w strukturze zasiewów |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Samo napisanie \"małe gospodarstwa mają mało ziemi\" NIE wystarczy - trzeba wskazać konsekwencję ekonomiczną (samozaopatrzeniowość, brak opłacalności produkcji towarowej).\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Nie mylić \"roślin przemysłowych\" z \"roślinami pastewnymi\" - rośliny przemysłowe (rzepak, burak cukrowy) idą do przetwórstwa, nie na paszę. To inna kategoria niż zboża paszowe.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Wystarczy JEDEN dobry argument - nie mnożyć ogólnych stwierdzeń. Klucz CKE nagradza za logiczną, konkretną przyczynę, a nie za długą odpowiedź.","image":"img/geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-29.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 29.2. (0-1)
Uzasadnij, dlaczego rośliny przemysłowe mają mniejszy udział w strukturze zasiewów
w gospodarstwach o powierzchni 1,01-4,99 ha niż w gospodarstwach o powierzchni
przekraczającej 50 ha.

","answer_text_html":"

Zadanie 29.2. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
[…] gospodarki człowieka oraz wzajemnych
powiązań i zależności w systemie człowiek -
przyroda - gospodarka.
IV etap edukacyjny
1.5) Zdający formułuje zależności […]
między wybranymi elementami środowiska
[…] społeczno-gospodarczego […].
III etap edukacyjny
6.1) Zdający wyróżnia główne cechy
struktury […] zasiewów […] w Polsce na
podstawie analizy […] wykresów […].
Schemat punktowania
1 p. - za poprawne uzasadnienie.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowe odpowiedzi

\n\n

uprawą roślin żywieniowych.

\n\n

do których należą m.in. rośliny przemysłowe.

\n\n

gospodarstwach rolnych ze względu na kontraktowanie zbiorów z dużych powierzchni dla
zakładów przetwórczych i uzyskiwanie dochodów przy dużej skali produkcji (przeciętne
koszty stałe spadają wraz ze wzrostem skali produkcji).

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Rośliny przemysłowe mają mniejszy udział w strukturze zasiewów małych gospodarstw (1,01-4,99 ha), ponieważ małe gospodarstwa produkują głównie na własne potrzeby (charakter samozaopatrzeniowy), a uprawa roślin przemysłowych jest opłacalna dopiero przy dużej skali produkcji - charakterystycznej dla gospodarstw powyżej 50 ha.

\n

Sposób 1 - charakter produkcji rolnej a wielkość gospodarstwa

\n

Krok 1. Co to są rośliny przemysłowe?
Rośliny przemysłowe (buraki cukrowe, rzepak, len, chmiel, tytoń) są uprawiane nie na bezpośrednie spożycie, lecz na sprzedaż do zakładów przetwórczych (cukrowni, olejarni, browarów). Ich produkcja ma wysoki stopień towarowości - niemal cały plon trafia na rynek, a nie na stół rolnika.

\n

Krok 2. Czym zajmują się małe gospodarstwa (1,01-4,99 ha)?
Małe gospodarstwa rolne w Polsce mają przede wszystkim charakter samozaopatrzeniowy - produkują żywność na własne potrzeby rodziny. Dlatego w ich strukturze zasiewów dominują rośliny żywieniowe: zboża (chleb, pasza dla zwierząt) i ziemniaki (jedzenie, karma). Na rośliny przemysłowe po prostu nie ma miejsca ani ekonomicznego sensu - mała rodzina nie ma możliwości kontraktowania zbiorów z kilku hektarów.

\n

Krok 3. Dlaczego duże gospodarstwa (>50 ha) mogą opłacalnie uprawiać rośliny przemysłowe?
Duże gospodarstwa są wyspecjalizowane i towarowe - produkują z myślą o rynku. Zakłady przetwórcze (np. cukrownie) zawierają kontrakty na dostawę surowca z dużych powierzchni. Przy dużej skali produkcji:

\n\n

Wniosek: Mniejszy udział roślin przemysłowych w małych gospodarstwach wynika z ich samozaopatrzeniowego charakteru i braku ekonomicznych podstaw do produkcji na duże rynki zbytu.

\n

Sposób 2 - weryfikacja przez ekonomię skali i kontraktowanie

\n

Można też podejść od strony ekonomiki rolnictwa:

\n

Uprawa roślin przemysłowych wymaga drogich maszyn (kombajny do buraków, opryskiwacze) i jest opłacalna tylko gdy koszty stałe rozłożą się na dużą produkcję. Dla małego gospodarstwa (np. 3 ha) amortyzacja specjalistycznych maszyn byłaby zbyt wysoka - koszt jednostkowy produkcji przekraczałby dochód ze sprzedaży.

\n

Ponadto zakłady przetwórcze kontraktują zbiory na minimalnych wolumenach - buraki cukrowe czy rzepak skupuje się od rolników o odpowiedniej skali produkcji. Małe gospodarstwo nie spełnia progów kontraktowych.

\n

Weryfikacja: Obie ścieżki prowadzą do tego samego wniosku - bariera wejścia na rynek roślin przemysłowych jest zbyt wysoka dla małych gospodarstw.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 29.2, max 1 pkt):
- 1 pkt - za poprawne uzasadnienie zawierające logiczny związek między wielkością gospodarstwa a charakterem produkcji lub opłacalnością uprawy roślin przemysłowych.
- 0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium (np. samo stwierdzenie bez uzasadnienia).

Akceptowane warianty (przykładowe odpowiedzi z klucza):
- Małe gospodarstwa mają charakter samozaopatrzeniowy → uprawiają głównie rośliny żywieniowe.
- Duże gospodarstwa specjalizują się w uprawach towarowych → rośliny przemysłowe mają wysoki stopień towarowości.
- Uprawa roślin przemysłowych jest opłacalna przy dużej skali produkcji → kontraktowanie zbiorów + niższe przeciętne koszty stałe.

Co MUSISZ napisać, żeby dostać punkt:
Wystarczy JEDEN logiczny argument - np. "małe gospodarstwa są samozaopatrzeniowe, więc nie opłaca im się uprawiać roślin przeznaczonych na sprzedaż do przemysłu". Musisz podać przyczynę (charakter produkcji LUB ekonomika skali), nie tylko opisać zjawisko.
\n

Wzory i referencje

\n

W tym zadaniu wystarczy wiedza ogólna z geografii rolnictwa i ekonomiki rolnej:

\n
🌾 Stopień towarowości produkcji rolnej - odsetek produkcji przeznaczony na sprzedaż (w odróżnieniu od produkcji na własne potrzeby). Rośliny przemysłowe: towarowość bliska 100%. Ziemniaki i zboża w małych gospodarstwach: niska towarowość.
\n
📊 Ekonomia skali - wraz ze wzrostem skali produkcji przeciętne koszty stałe (np. maszyny, magazynowanie) przypadające na jednostkę produktu maleją. Dlatego wielkoobszarowe uprawy buraka cukrowego czy rzepaku są dochodowe, a w małych gospodarstwach - nie.
\n
🏡 Typologia gospodarstw rolnych: samozaopatrzeniowe (subsistence farming) vs. towarowe (commercial farming). Polska: dualizm - duże wyspecjalizowane na eksport i Zachód + liczne małe, nierentowne, samozaopatrzeniowe (szczególnie w Polsce wschodniej i południowej).
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

To zadanie otwarte, ale uczniowie często popełniają błędy jakościowe:

\n

| Typ błędnej odpowiedzi | Treść | Dlaczego błędna |
| Opis bez przyczyny | "Małe gospodarstwa uprawiają mniej roślin przemysłowych" | Powtarza treść pytania, nie wyjaśnia DLACZEGO |
| Błędna przyczyna | "W małych gospodarstwach nie ma miejsca na inne rośliny" | Zbyt ogólne - nie odnosi się do charakteru produkcji ani towarowości |
| Mylenie kategorii | "Rośliny przemysłowe są trudniejsze w uprawie" | Nie to jest przyczyną; technologia uprawy nie decyduje o udziale w strukturze zasiewów |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Pułapka 1: Samo napisanie "małe gospodarstwa mają mało ziemi" NIE wystarczy - trzeba wskazać konsekwencję ekonomiczną (samozaopatrzeniowość, brak opłacalności produkcji towarowej).
\n
⚠️ Pułapka 2: Nie mylić "roślin przemysłowych" z "roślinami pastewnymi" - rośliny przemysłowe (rzepak, burak cukrowy) idą do przetwórstwa, nie na paszę. To inna kategoria niż zboża paszowe.
\n
⚠️ Pułapka 3: Wystarczy JEDEN dobry argument - nie mnożyć ogólnych stwierdzeń. Klucz CKE nagradza za logiczną, konkretną przyczynę, a nie za długą odpowiedź.
"}]}