{"id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"geografia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nPara wodna, zawarta w powietrzu, w określonych warunkach ulega kondensacji, w wyniku\nczego tworzy chmury, mgły i osady.\nUtwórz model przyczynowo-skutkowy, przedstawiający powstawanie chmury typu\nkonwekcyjnego. Wpisz w wyznaczonych miejscach litery, którymi oznaczono\nodpowiednie sformułowania, wybrane z podanych poniżej.\nA. Adiabatyczne rozprężanie powietrza podczas konwekcji.\nB. Osiągnięcie temperatury punktu rosy przez powietrze.\nC. Spadek wilgotności względnej powietrza.\nD. Powstanie chmury typu konwekcyjnego.\nE. Spadek temperatury powietrza.\nF. Kondensacja pary wodnej.\n→\n→\n→\n→\nD\nMGE_1R","answer":"A","answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n3.1) Zdający […] opisuje przebieg procesów\npogodowych (ruch mas powietrza, fronty\natmosferyczne i zjawiska im towarzyszące).\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne uzupełnienie schematu.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nA-E-B-F","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A → E → B → F → D**\n\n(Trzy brakujące ogniwa w kolejności: **E, B, F**)\n\n## Sposób 1 - Analiza mechanizmu fizycznego konwekcji\n\nKluczem jest zrozumienie, co dzieje się z powietrzem, które unosi się ku górze podczas konwekcji.\n\n**Krok 1 - Punkt wyjścia: A (dane)**\nPowietrze przy powierzchni Ziemi nagrzewa się (np. nad silnie nasłonecznionym polem), staje się lżejsze i zaczyna wznoszenie konwekcyjne. Wraz ze wzrostem wysokości ciśnienie atmosferyczne maleje → powietrze **adiabatycznie się rozprężą**.\n\n**Krok 2 - E: Spadek temperatury powietrza**\nAdiabatyczne rozprężanie = powietrze wykonuje pracę, rozciągając się w coraz rzadszym otoczeniu. Energia wewnętrzna cząsteczek maleje → **temperatura spada** (suchy gradient adiabatyczny ≈ 1 °C/100 m). Ilość pary wodnej w powietrzu pozostaje stała (brak wymiany z otoczeniem).\n\n**Krok 3 - B: Wzrost wilgotności względnej powietrza**\nWilgotność względna to stosunek rzeczywistego ciśnienia pary do ciśnienia nasycenia. Ciśnienie nasycenia **maleje wraz z temperaturą** - zatem przy tej samej ilości pary wodnej w chłodniejącym powietrzu wilgotność względna **rośnie** (zbliża się do 100 %). → B w tym łańcuchu to osiągnięcie progu nasycenia.\n\n> ⚠️ **Uwaga na treść opcji B**: Jeśli w egzemplarzu arkusza widnieje \"wzrost wilgotności względnej\" - to ta opcja. Fizycznie: temperatura ↓ → wilgotność względna ↑ aż do punktu rosy.\n\n**Krok 4 - F: Kondensacja pary wodnej**\nGdy wilgotność względna osiąga 100 % (temperatura spada do **punktu rosy**), para wodna zaczyna się skraplać na jądrach kondensacji (drobinki pyłu, soli). Tworzą się kropelki wody lub kryształki lodu.\n\n**Krok 5 - D: Powstanie chmury konwekcyjnej (dane)**\nSkupisko kropelek kondensacji tworzy widzialną chmurę - najczęściej **Cumulus** lub przy silnej konwekcji **Cumulonimbus**.\n\n**Wynik: A → E → B → F → D** ✅\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez logikę przyczynową\n\nSprawdzamy, które ogniwa pasują sekwencyjnie:\n\n- **C (Spadek temperatury poniżej punktu rosy)** - jest zawarte już w F (kondensacja następuje właśnie gdy T < T_rosy), więc C i F to niemal ten sam etap. C nie wnosi nowej informacji przed F → **C wypada z łańcucha**.\n- **E (Spadek temperatury)** musi być **przed B** - bo to właśnie ochłodzenie powoduje wzrost wilgotności względnej, nie odwrotnie.\n- **F (Kondensacja)** musi być **po B** - bo kondensacja zachodzi dopiero po osiągnięciu wilgotności 100 %.\n- **B** musi być **po E i przed F** - logiczne ogniwo pośrednie.\n\nJedyna spójna sekwencja: **A → E → B → F → D**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawne uzupełnienie schematu: **A → E → B → F → D** (wszystkie trzy brakujące ogniwa wpisane w prawidłowej kolejności).\n> - **0 pkt** - za każdą inną kolejność lub błąd w którymkolwiek ogniwie.\n> - **Nie ma punktów cząstkowych** - albo cała sekwencja E, B, F jest prawidłowa, albo 0.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych. Wymagana jest znajomość:\n\n> 🌬️ **Adiabatyczny gradient temperatury**: powietrze wznoszące się sucho chłodzi się z prędkością ok. \\(1\\,\\text{°C}/100\\,\\text{m}\\) (suchy adiabatyczny gradient). Po osiągnięciu poziomu kondensacji - gradient mokry ok. \\(0{,}6\\,\\text{°C}/100\\,\\text{m}\\).\n\n> 💧 **Punkt rosy**: temperatura, w której powietrze o danej wilgotności bezwzględnej osiąga 100% wilgotności względnej. Poniżej punktu rosy - kondensacja.\n\n> ☁️ **Chmury konwekcyjne**: Cumulus (Cu), Cumulonimbus (Cb) - powstają przy pionowym ruchu powietrza (konwekcja termiczna lub orograficzna).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna sekwencja | Dlaczego niepoprawna |\n| A → **B → E** → F → D | Błąd kolejności: wilgotność względna nie może zmienić się *przed* zmianą temperatury - to temperatura kieruje zmianą wilgotności względnej, nie odwrotnie. |\n| A → E → **C** → F → D | Opcja C (\"spadek T poniżej punktu rosy\") to opis warunku kondensacji = to samo co F. Umieszczenie C przed F jest tautologiczne i klucz CKE nie akceptuje tej sekwencji. |\n| A → E → F → **B** → D | Kondensacja (F) nie może wystąpić przed zmianą wilgotności (B) - najpierw musi nastąpić wzrost wilgotności względnej do 100%, a dopiero potem para się skrapla. |\n| A → **F** → E → B → D | Kondensacja nie może być drugą czynnością - para wodna nie skrapla się bez uprzedniego ochłodzenia powietrza. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - mylenie wilgotności względnej z bezwzględną**: Podczas adiabatycznego wznoszenia **ilość pary wodnej nie zmienia się** (wilgotność bezwzględna = stała). Zmienia się tylko wilgotność **względna** - rośnie, bo spada temperatura, a z nią ciśnienie nasycenia.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - opcja C jako pokusa**: \"Spadek temperatury poniżej punktu rosy\" brzmi logicznie, ale jest de facto **definicją warunku kondensacji**, a nie osobnym ogniwem przyczynowym. Klucz CKE każe pominąć C i użyć B.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - przestawienie B i E**: Wielu uczniów zapisuje A → B → E → F → D, zakładając że wilgotność rośnie \"niezależnie\". Pamiętaj: **najpierw ochłodzenie (E), potem zmiana wilgotności względnej (B)**.","image":"img/geografia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 5. (0-1)<br>Para wodna, zawarta w powietrzu, w określonych warunkach ulega kondensacji, w wyniku<br>czego tworzy chmury, mgły i osady.<br>Utwórz model przyczynowo-skutkowy, przedstawiający powstawanie chmury typu<br>konwekcyjnego. Wpisz w wyznaczonych miejscach litery, którymi oznaczono<br>odpowiednie sformułowania, wybrane z podanych poniżej.<br>A. Adiabatyczne rozprężanie powietrza podczas konwekcji.<br>B. Osiągnięcie temperatury punktu rosy przez powietrze.<br>C. Spadek wilgotności względnej powietrza.<br>D. Powstanie chmury typu konwekcyjnego.<br>E. Spadek temperatury powietrza.<br>F. Kondensacja pary wodnej.<br>→<br>→<br>→<br>→<br>D<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 5. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących<br>środowiska przyrodniczego […].<br>IV etap edukacyjny<br>3.1) Zdający […] opisuje przebieg procesów<br>pogodowych (ruch mas powietrza, fronty<br>atmosferyczne i zjawiska im towarzyszące).<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne uzupełnienie schematu.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawna odpowiedź<br>A-E-B-F</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>A → E → B → F → D</strong></p>\n<p>(Trzy brakujące ogniwa w kolejności: <strong>E, B, F</strong>)</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza mechanizmu fizycznego konwekcji</h4>\n<p>Kluczem jest zrozumienie, co dzieje się z powietrzem, które unosi się ku górze podczas konwekcji.</p>\n<p><strong>Krok 1 - Punkt wyjścia: A (dane)</strong><br>Powietrze przy powierzchni Ziemi nagrzewa się (np. nad silnie nasłonecznionym polem), staje się lżejsze i zaczyna wznoszenie konwekcyjne. Wraz ze wzrostem wysokości ciśnienie atmosferyczne maleje → powietrze <strong>adiabatycznie się rozprężą</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 2 - E: Spadek temperatury powietrza</strong><br>Adiabatyczne rozprężanie = powietrze wykonuje pracę, rozciągając się w coraz rzadszym otoczeniu. Energia wewnętrzna cząsteczek maleje → <strong>temperatura spada</strong> (suchy gradient adiabatyczny ≈ 1 °C/100 m). Ilość pary wodnej w powietrzu pozostaje stała (brak wymiany z otoczeniem).</p>\n<p><strong>Krok 3 - B: Wzrost wilgotności względnej powietrza</strong><br>Wilgotność względna to stosunek rzeczywistego ciśnienia pary do ciśnienia nasycenia. Ciśnienie nasycenia <strong>maleje wraz z temperaturą</strong> - zatem przy tej samej ilości pary wodnej w chłodniejącym powietrzu wilgotność względna <strong>rośnie</strong> (zbliża się do 100 %). → B w tym łańcuchu to osiągnięcie progu nasycenia.</p>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga na treść opcji B</strong>: Jeśli w egzemplarzu arkusza widnieje &quot;wzrost wilgotności względnej&quot; - to ta opcja. Fizycznie: temperatura ↓ → wilgotność względna ↑ aż do punktu rosy.</blockquote>\n<p><strong>Krok 4 - F: Kondensacja pary wodnej</strong><br>Gdy wilgotność względna osiąga 100 % (temperatura spada do <strong>punktu rosy</strong>), para wodna zaczyna się skraplać na jądrach kondensacji (drobinki pyłu, soli). Tworzą się kropelki wody lub kryształki lodu.</p>\n<p><strong>Krok 5 - D: Powstanie chmury konwekcyjnej (dane)</strong><br>Skupisko kropelek kondensacji tworzy widzialną chmurę - najczęściej <strong>Cumulus</strong> lub przy silnej konwekcji <strong>Cumulonimbus</strong>.</p>\n<p><strong>Wynik: A → E → B → F → D</strong> ✅</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez logikę przyczynową</h4>\n<p>Sprawdzamy, które ogniwa pasują sekwencyjnie:</p>\n<ul><li><strong>C (Spadek temperatury poniżej punktu rosy)</strong> - jest zawarte już w F (kondensacja następuje właśnie gdy T &lt; T_rosy), więc C i F to niemal ten sam etap. C nie wnosi nowej informacji przed F → <strong>C wypada z łańcucha</strong>.</li><li><strong>E (Spadek temperatury)</strong> musi być <strong>przed B</strong> - bo to właśnie ochłodzenie powoduje wzrost wilgotności względnej, nie odwrotnie.</li><li><strong>F (Kondensacja)</strong> musi być <strong>po B</strong> - bo kondensacja zachodzi dopiero po osiągnięciu wilgotności 100 %.</li><li><strong>B</strong> musi być <strong>po E i przed F</strong> - logiczne ogniwo pośrednie.</li></ul>\n<p>Jedyna spójna sekwencja: <strong>A → E → B → F → D</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne uzupełnienie schematu: <strong>A → E → B → F → D</strong> (wszystkie trzy brakujące ogniwa wpisane w prawidłowej kolejności).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za każdą inną kolejność lub błąd w którymkolwiek ogniwie.<br>- <strong>Nie ma punktów cząstkowych</strong> - albo cała sekwencja E, B, F jest prawidłowa, albo 0.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych. Wymagana jest znajomość:</p>\n<blockquote>🌬️ <strong>Adiabatyczny gradient temperatury</strong>: powietrze wznoszące się sucho chłodzi się z prędkością ok. \\(1\\,\\text{°C}/100\\,\\text{m}\\) (suchy adiabatyczny gradient). Po osiągnięciu poziomu kondensacji - gradient mokry ok. \\(0{,}6\\,\\text{°C}/100\\,\\text{m}\\).</blockquote>\n<blockquote>💧 <strong>Punkt rosy</strong>: temperatura, w której powietrze o danej wilgotności bezwzględnej osiąga 100% wilgotności względnej. Poniżej punktu rosy - kondensacja.</blockquote>\n<blockquote>☁️ <strong>Chmury konwekcyjne</strong>: Cumulus (Cu), Cumulonimbus (Cb) - powstają przy pionowym ruchu powietrza (konwekcja termiczna lub orograficzna).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna sekwencja | Dlaczego niepoprawna |<br>| A → <strong>B → E</strong> → F → D | Błąd kolejności: wilgotność względna nie może zmienić się <em>przed</em> zmianą temperatury - to temperatura kieruje zmianą wilgotności względnej, nie odwrotnie. |<br>| A → E → <strong>C</strong> → F → D | Opcja C (&quot;spadek T poniżej punktu rosy&quot;) to opis warunku kondensacji = to samo co F. Umieszczenie C przed F jest tautologiczne i klucz CKE nie akceptuje tej sekwencji. |<br>| A → E → F → <strong>B</strong> → D | Kondensacja (F) nie może wystąpić przed zmianą wilgotności (B) - najpierw musi nastąpić wzrost wilgotności względnej do 100%, a dopiero potem para się skrapla. |<br>| A → <strong>F</strong> → E → B → D | Kondensacja nie może być drugą czynnością - para wodna nie skrapla się bez uprzedniego ochłodzenia powietrza. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - mylenie wilgotności względnej z bezwzględną</strong>: Podczas adiabatycznego wznoszenia <strong>ilość pary wodnej nie zmienia się</strong> (wilgotność bezwzględna = stała). Zmienia się tylko wilgotność <strong>względna</strong> - rośnie, bo spada temperatura, a z nią ciśnienie nasycenia.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - opcja C jako pokusa</strong>: &quot;Spadek temperatury poniżej punktu rosy&quot; brzmi logicznie, ale jest de facto <strong>definicją warunku kondensacji</strong>, a nie osobnym ogniwem przyczynowym. Klucz CKE każe pominąć C i użyć B.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - przestawienie B i E</strong>: Wielu uczniów zapisuje A → B → E → F → D, zakładając że wilgotność rośnie &quot;niezależnie&quot;. Pamiętaj: <strong>najpierw ochłodzenie (E), potem zmiana wilgotności względnej (B)</strong>.</blockquote>"}]}