{"id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/11.2","paper_id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"11.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nZadanie wykonaj na podstawie szkicu geomorfologicznego fragmentu doliny Czarnej Hańczy\n(strona III barwnego materiału źródłowego) położonego w sąsiedztwie Zalewu Turtulskiego\nw polu B3 barwnej mapy szczegółowej.\nPrzedstaw podobieństwo i różnicę, jakie dostrzegasz między ozem a rynną polodowcową.\nPodobieństwo:\nRóżnica:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n5.9) Zdający opisuje cechy ukształtowania\npowierzchni Ziemi […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne podobieństwo i poprawną różnicę.\n0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPodobieństwo:\n- Formy mają wydłużony kształt.\n- Są formami fluwioglacjalnymi.\nRóżnica:\n- Oz jest formą wypukłą, a rynna - wklęsłą formą rzeźby.\n- Oz jest formą akumulacyjną, a rynna - erozyjną.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Podobieństwo:** Obie formy mają wydłużony kształt (lub: obie są formami fluwioglacjalnymi).\n\n**Różnica:** Oz jest formą **wypukłą** (akumulacyjną), a rynna polodowcowa jest formą **wklęsłą** (erozyjną).\n\n## Sposób 1 - Analiza genezy i morfologii form polodowcowych\n\n**Krok 1 - Co to jest oz?**\n\nOz to wał zbudowany z materiału skalnego (piasek, żwir), usypanego przez wody płynące w tunelach i szczelinach wewnątrz lądolodu lub pod nim. Po cofnięciu się lodu pozostaje **wypukły, wydłużony wał** biegnący zwykle zgodnie z kierunkiem ruchu lodowca.\n\n- Forma akumulacyjna (nagromadzony materiał).\n- W terenie: wał wznoszący się ponad otoczenie, o długości nawet kilku-kilkudziesięciu km.\n\n**Krok 2 - Co to jest rynna polodowcowa?**\n\nRynna polodowcowa to podłużne obniżenie terenu wyerodowane przez wody subglacjalne (płynące pod lądolodem pod ciśnieniem). Wody te miały ogromną siłę erozyjną i wyżłobiły głębokie, wąskie doliny w podłożu skalnym.\n\n- Forma erozyjna (wyżłobienie podłoża).\n- W terenie: obniżenie, wklęsłość; często zajęta przez jeziora rynnowe (np. Hańcza, Wigry).\n\n**Krok 3 - Szukam PODOBIEŃSTWA:**\n\nPorównując obie formy:\n- Oz: wydłużony wał → kształt linearny.\n- Rynna: wydłużone obniżenie → kształt linearny.\n\n**→ Podobieństwo: obie formy mają wydłużony kształt.**\n\nDrugie poprawne podobieństwo: obie związane są z działalnością wód fluwioglacjalnych (płynących w obrębie lądolodu lub pod nim) → **obie są formami fluwioglacjalnymi**.\n\n**Krok 4 - Szukam RÓŻNICY:**\n\n| Cecha | Oz | Rynna polodowcowa |\n| Morfologia | wypukły wał (forma pozytywna) | wklęsłe obniżenie (forma negatywna) |\n| Proces | akumulacja materiału | erozja podłoża |\n| Wysokość/głębokość | unosi się ponad otoczenie | zagłębiona poniżej otoczenia |\n\n**→ Różnica: oz jest formą wypukłą (akumulacyjną), rynna jest formą wklęsłą (erozyjną).**\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez mapę szkicu geomorfologicznego\n\nNa szkicu geomorfologicznym (strona III materiału źródłowego) widoczne są obie formy w pobliżu Zalewu Turtulskiego w polu B3 mapy.\n\n- **Oz** zaznaczony jest jako wał - na szkicu geomorfologicznym ozy zaznacza się symbolem wałowatym (linie przebiegu grzbietu z boku), leżącym **ponad** poziomem otoczenia.\n- **Rynna polodowcowa** to obniżenie, często wypełnione wodą (jezioro rynnowe lub zalew) - na mapie widoczne jako wydłużone zbiorniki wodne lub zagłębienia terenu.\n\nObserwując mapę:\n- Oba elementy mają przebieg **zbliżony do linii prostej lub łagodnie wygiętej** - stąd podobieństwo kształtu.\n- Oz **wystaje** ponad teren, rynna jest **wcięta** w teren - stąd różnica wypukły/wklęsły.\n\nTo potwierdza odpowiedź z Kroku 3 i 4.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11.2, max 1 pkt):**\n>\n> - **1 pkt** - za podanie **poprawnego podobieństwa I poprawnej różnicy** jednocześnie. Oba elementy muszą być obecne.\n> - **0 pkt** - za odpowiedź zawierającą tylko podobieństwo LUB tylko różnicę; za odpowiedź ogólnikową lub nieprecyzyjną; za brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty podobieństwa:**\n> - „Formy mają wydłużony kształt\"\n> - „Są formami fluwioglacjalnymi\" (tj. obie związane z działalnością wód lodowcowych)\n>\n> **Akceptowane warianty różnicy:**\n> - „Oz jest formą wypukłą, a rynna - wklęsłą formą rzeźby\"\n> - „Oz jest formą akumulacyjną, a rynna - erozyjną\"\n>\n> **Wykluczone / niewystarczające:**\n> - Samo stwierdzenie „obie są polodowcowe\" bez dookreślenia (zbyt ogólne).\n> - Różnica opisana tylko przez materiał budulcowy bez wskazania wypukłości/wklęsłości lub akumulacji/erozji.\n> - Podanie tylko jednego elementu (samo podobieństwo lub sama różnica) → 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wymagana jest wiedza z geomorfologii glacjalnej i fluwioglacjalnej.\n\n> 🌍 **Formy fluwioglacjalne** - powstają w wyniku działalności wód roztopowych związanych z lądolodem (wody w tunelach subglacjalnych, wody przed czołem lądolodu).\n>\n> - **Oz** (ang. *esker*): wał akumulacyjny o długości od setek metrów do kilkudziesięciu km, szerokości kilkudziesięciu metrów, zbudowany z piasków i żwirów. Forma **wypukła** (pozytywna) - wznosi się nad otoczenie.\n>\n> - **Rynna polodowcowa** (ang. *tunnel valley*): podłużne obniżenie terenu wyżłobione przez wody subglacjalne pod ciśnieniem. Forma **wklęsła** (negatywna) - zagłębiona w podłożu. Często zajęta przez jeziora rynnowe (np. jezioro Hańcza - najgłębsze jezioro Polski, 108,5 m).\n>\n> - Oba typy form są charakterystyczne dla **obszarów młodoglacjalnych** (Pojezierza: Mazurskie, Pomorskie, Suwalskie).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\nTo zadanie otwarte (nie ABCD), więc sekcja „błędnych opcji\" nie dotyczy. Patrz: Typowe pułapki poniżej.\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1: Podanie tylko różnicy lub tylko podobieństwa.**\n> Klucz CKE wymaga **obydwu** elementów naraz - jeśli uczeń napisze świetną różnicę, ale zapomni podobieństwa (lub odwrotnie), dostaje **0 punktów**. To najczęstszy błąd - uczniowie spieszą się i piszą tylko jeden element.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2: Mylenie ozu z moреną czołową lub drumliną.**\n> Oz to wał fluwioglacjalny (wodnego pochodzenia), a nie glacja lny (lodowego). Morena czołowa to materiał usypany bezpośrednio przez lód przy jego krawędzi. Drumlin to forma akumulacyjna o elipsoidalnym kształcie, prostopadła do ruchu lodu. W odpowiedzi nie wolno mylić tych form - klucz CKE nie zaakceptuje opisu morenowego zamiast fluwioglacjalnego.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3: Zbyt ogólne podobieństwo „obie są formami polodowcowymi\".**\n> Morena, drumlin, sandur - też są formami polodowcowymi. To podobieństwo jest za szerokie i raczej nie zostanie zaakceptowane przez egzaminatora. Trzeba napisać precyzyjniej: „wydłużony kształt\" lub „formy fluwioglacjalne\" (podkreślając genezę wodną, nie lodową).\n\n> ⚠️ **Pułapka 4: Odwrócenie cechy „wypukły/wklęsły\".**\n> Uczniowie czasem mylą, która forma jest wypukła, a która wklęsła - szczególnie jeśli nie widzieli mapy. Zapamiętaj: **oz to wał** (widzisz go wyżej niż okolice) → wypukły; **rynna to dolina/jezioro** (jest niżej) → wklęsła. Błędne odwrócenie tych cech skutkuje 0 pkt za różnicę, nawet jeśli podobieństwo było poprawne.","image":"img/geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-11.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11.2. (0-1)<br>Zadanie wykonaj na podstawie szkicu geomorfologicznego fragmentu doliny Czarnej Hańczy<br>(strona III barwnego materiału źródłowego) położonego w sąsiedztwie Zalewu Turtulskiego<br>w polu B3 barwnej mapy szczegółowej.<br>Przedstaw podobieństwo i różnicę, jakie dostrzegasz między ozem a rynną polodowcową.<br>Podobieństwo:<br>Różnica:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 11.2. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej […].<br>IV etap edukacyjny<br>5.9) Zdający opisuje cechy ukształtowania<br>powierzchni Ziemi […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne podobieństwo i poprawną różnicę.<br>0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowe odpowiedzi<br>Podobieństwo:</p>\n<ul><li>Formy mają wydłużony kształt.</li><li>Są formami fluwioglacjalnymi.</li></ul>\n<p>Różnica:</p>\n<ul><li>Oz jest formą wypukłą, a rynna - wklęsłą formą rzeźby.</li><li>Oz jest formą akumulacyjną, a rynna - erozyjną.</li></ul>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Podobieństwo:</strong> Obie formy mają wydłużony kształt (lub: obie są formami fluwioglacjalnymi).</p>\n<p><strong>Różnica:</strong> Oz jest formą <strong>wypukłą</strong> (akumulacyjną), a rynna polodowcowa jest formą <strong>wklęsłą</strong> (erozyjną).</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza genezy i morfologii form polodowcowych</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Co to jest oz?</strong></p>\n<p>Oz to wał zbudowany z materiału skalnego (piasek, żwir), usypanego przez wody płynące w tunelach i szczelinach wewnątrz lądolodu lub pod nim. Po cofnięciu się lodu pozostaje <strong>wypukły, wydłużony wał</strong> biegnący zwykle zgodnie z kierunkiem ruchu lodowca.</p>\n<ul><li>Forma akumulacyjna (nagromadzony materiał).</li><li>W terenie: wał wznoszący się ponad otoczenie, o długości nawet kilku-kilkudziesięciu km.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - Co to jest rynna polodowcowa?</strong></p>\n<p>Rynna polodowcowa to podłużne obniżenie terenu wyerodowane przez wody subglacjalne (płynące pod lądolodem pod ciśnieniem). Wody te miały ogromną siłę erozyjną i wyżłobiły głębokie, wąskie doliny w podłożu skalnym.</p>\n<ul><li>Forma erozyjna (wyżłobienie podłoża).</li><li>W terenie: obniżenie, wklęsłość; często zajęta przez jeziora rynnowe (np. Hańcza, Wigry).</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - Szukam PODOBIEŃSTWA:</strong></p>\n<p>Porównując obie formy:</p>\n<ul><li>Oz: wydłużony wał → kształt linearny.</li><li>Rynna: wydłużone obniżenie → kształt linearny.</li></ul>\n<p><strong>→ Podobieństwo: obie formy mają wydłużony kształt.</strong></p>\n<p>Drugie poprawne podobieństwo: obie związane są z działalnością wód fluwioglacjalnych (płynących w obrębie lądolodu lub pod nim) → <strong>obie są formami fluwioglacjalnymi</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 4 - Szukam RÓŻNICY:</strong></p>\n<p>| Cecha | Oz | Rynna polodowcowa |<br>| Morfologia | wypukły wał (forma pozytywna) | wklęsłe obniżenie (forma negatywna) |<br>| Proces | akumulacja materiału | erozja podłoża |<br>| Wysokość/głębokość | unosi się ponad otoczenie | zagłębiona poniżej otoczenia |</p>\n<p><strong>→ Różnica: oz jest formą wypukłą (akumulacyjną), rynna jest formą wklęsłą (erozyjną).</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Weryfikacja przez mapę szkicu geomorfologicznego</h4>\n<p>Na szkicu geomorfologicznym (strona III materiału źródłowego) widoczne są obie formy w pobliżu Zalewu Turtulskiego w polu B3 mapy.</p>\n<ul><li><strong>Oz</strong> zaznaczony jest jako wał - na szkicu geomorfologicznym ozy zaznacza się symbolem wałowatym (linie przebiegu grzbietu z boku), leżącym <strong>ponad</strong> poziomem otoczenia.</li><li><strong>Rynna polodowcowa</strong> to obniżenie, często wypełnione wodą (jezioro rynnowe lub zalew) - na mapie widoczne jako wydłużone zbiorniki wodne lub zagłębienia terenu.</li></ul>\n<p>Obserwując mapę:</p>\n<ul><li>Oba elementy mają przebieg <strong>zbliżony do linii prostej lub łagodnie wygiętej</strong> - stąd podobieństwo kształtu.</li><li>Oz <strong>wystaje</strong> ponad teren, rynna jest <strong>wcięta</strong> w teren - stąd różnica wypukły/wklęsły.</li></ul>\n<p>To potwierdza odpowiedź z Kroku 3 i 4.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11.2, max 1 pkt):</strong><br><br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>poprawnego podobieństwa I poprawnej różnicy</strong> jednocześnie. Oba elementy muszą być obecne.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź zawierającą tylko podobieństwo LUB tylko różnicę; za odpowiedź ogólnikową lub nieprecyzyjną; za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Akceptowane warianty podobieństwa:</strong><br>- „Formy mają wydłużony kształt&quot;<br>- „Są formami fluwioglacjalnymi&quot; (tj. obie związane z działalnością wód lodowcowych)<br><br><strong>Akceptowane warianty różnicy:</strong><br>- „Oz jest formą wypukłą, a rynna - wklęsłą formą rzeźby&quot;<br>- „Oz jest formą akumulacyjną, a rynna - erozyjną&quot;<br><br><strong>Wykluczone / niewystarczające:</strong><br>- Samo stwierdzenie „obie są polodowcowe&quot; bez dookreślenia (zbyt ogólne).<br>- Różnica opisana tylko przez materiał budulcowy bez wskazania wypukłości/wklęsłości lub akumulacji/erozji.<br>- Podanie tylko jednego elementu (samo podobieństwo lub sama różnica) → 0 pkt.</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wymagana jest wiedza z geomorfologii glacjalnej i fluwioglacjalnej.</p>\n<blockquote>🌍 <strong>Formy fluwioglacjalne</strong> - powstają w wyniku działalności wód roztopowych związanych z lądolodem (wody w tunelach subglacjalnych, wody przed czołem lądolodu).<br><br>- <strong>Oz</strong> (ang. <em>esker</em>): wał akumulacyjny o długości od setek metrów do kilkudziesięciu km, szerokości kilkudziesięciu metrów, zbudowany z piasków i żwirów. Forma <strong>wypukła</strong> (pozytywna) - wznosi się nad otoczenie.<br><br>- <strong>Rynna polodowcowa</strong> (ang. <em>tunnel valley</em>): podłużne obniżenie terenu wyżłobione przez wody subglacjalne pod ciśnieniem. Forma <strong>wklęsła</strong> (negatywna) - zagłębiona w podłożu. Często zajęta przez jeziora rynnowe (np. jezioro Hańcza - najgłębsze jezioro Polski, 108,5 m).<br><br>- Oba typy form są charakterystyczne dla <strong>obszarów młodoglacjalnych</strong> (Pojezierza: Mazurskie, Pomorskie, Suwalskie).</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>To zadanie otwarte (nie ABCD), więc sekcja „błędnych opcji&quot; nie dotyczy. Patrz: Typowe pułapki poniżej.</p>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1: Podanie tylko różnicy lub tylko podobieństwa.</strong><br>Klucz CKE wymaga <strong>obydwu</strong> elementów naraz - jeśli uczeń napisze świetną różnicę, ale zapomni podobieństwa (lub odwrotnie), dostaje <strong>0 punktów</strong>. To najczęstszy błąd - uczniowie spieszą się i piszą tylko jeden element.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2: Mylenie ozu z moреną czołową lub drumliną.</strong><br>Oz to wał fluwioglacjalny (wodnego pochodzenia), a nie glacja lny (lodowego). Morena czołowa to materiał usypany bezpośrednio przez lód przy jego krawędzi. Drumlin to forma akumulacyjna o elipsoidalnym kształcie, prostopadła do ruchu lodu. W odpowiedzi nie wolno mylić tych form - klucz CKE nie zaakceptuje opisu morenowego zamiast fluwioglacjalnego.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3: Zbyt ogólne podobieństwo „obie są formami polodowcowymi&quot;.</strong><br>Morena, drumlin, sandur - też są formami polodowcowymi. To podobieństwo jest za szerokie i raczej nie zostanie zaakceptowane przez egzaminatora. Trzeba napisać precyzyjniej: „wydłużony kształt&quot; lub „formy fluwioglacjalne&quot; (podkreślając genezę wodną, nie lodową).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4: Odwrócenie cechy „wypukły/wklęsły&quot;.</strong><br>Uczniowie czasem mylą, która forma jest wypukła, a która wklęsła - szczególnie jeśli nie widzieli mapy. Zapamiętaj: <strong>oz to wał</strong> (widzisz go wyżej niż okolice) → wypukły; <strong>rynna to dolina/jezioro</strong> (jest niżej) → wklęsła. Błędne odwrócenie tych cech skutkuje 0 pkt za różnicę, nawet jeśli podobieństwo było poprawne.</blockquote>"}]}