{"id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"12","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-1)\nNa południowy wschód od Suwalskiego Parku Krajobrazowego, przedstawionego na barwnej\nmapie szczegółowej, Czarna Hańcza płynie przez obszar Równiny Augustowskiej.\nSpośród sformułowań oznaczonych literami A-H wybierz te, które tworzą model\nprzyczynowo-skutkowy, przedstawiający etapy powstawania gleb pokrywających większość\nobszaru Równiny Augustowskiej. Do każdej kratki wpisz jedną literę.\nA. Utworzenie sandru.\nB. Utworzenie moreny dennej.\nC. Powstanie gleby bielicowej.\nD. Powstanie gleby brunatnej.\nE. Rozwój lasu iglastego.\nF. Rozwój lasu liściastego.\nG. Akumulacja osadów fluwioglacjalnych.\nH. Akumulacja osadów jeziornych - iłów warwowych.\n→\n→\n→\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n8.\n9.\n10.\n11.1.\n11.2.\n12.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między wybranymi elementami\nśrodowiska przyrodniczego […].\n6.1) Zdający charakteryzuje procesy\nglebotwórcze i omawia cechy głównych\nrodzajów gleb strefowych […].\n10.10) Zdający przedstawia dominanty\nśrodowiska krain geograficznych Polski […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne uzupełnienie schematu.\n0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\nG-A-E-C","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**G → A → E → C**\n\nKolejność etapów:\n1. **G** - Akumulacja osadów fluwioglacjalnych\n2. **A** - Utworzenie sandru\n3. **E** - Rozwój lasu iglastego\n4. **C** - Powstanie gleby bielicowej\n\n## Sposób 1 - Logika genetyczna glebotwórcza (od skały macierzystej do gleby)\n\n**Krok 1 - Skąd pochodzi materiał Równiny Augustowskiej?**\n\nRównina Augustowska to sandr - płaska forma akumulacji fluwioglacjalnej. Musiała najpierw powstać skała macierzysta: wody roztopowe spływające spod lodowca niosły piasek i żwir, które osadzały się w rozległe stożki. To opisuje **G - akumulacja osadów fluwioglacjalnych** jako etap PIERWSZY - bez tych osadów nic dalej nie byłoby możliwe.\n\n**Krok 2 - Co z tych osadów powstaje?**\n\nOsadzone piaski i żwiry fluwioglacjalne tworzą charakterystyczną formę rzeźby - **sandr** (równinę fluwioglacjalną). To właśnie opisuje **A - Utworzenie sandru**. Sandr to nie to samo co morena denna (B) ani iły warwowe (H) - to forma usypana przez wody proglacjalne.\n\n**Krok 3 - Co rośnie na sandrowatym, piaszczystym podłożu?**\n\nPiaski sandrowe są ubogie w składniki mineralne, przepuszczalne, kwaśne. Na takim podłożu naturalna sukcesja roślinności prowadzi do dominacji **lasu iglastego** (sosna, świerk) - **E**. Las liściasty (F) wymagałby żyźniejszego, zasobniejszego w bazę wymienną podłoża.\n\n**Krok 4 - Jaka gleba powstaje pod lasem iglastym?**\n\nIgły sosnowe po opadnięciu tworzą kwaśną ściółkę. Kwasy humusowe przemywają profil glebowy: z górnej warstwy wypłukiwane są związki żelaza, glinu i próchnicy do głębszych poziomów (proces bielicowania). Efektem jest **gleba bielicowa** - **C**. Gdyby rosło tu drzewostan liściasty, powstawałaby gleba brunatna (D).\n\n**Wynik końcowy: G → A → E → C**\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację (dlaczego B, D, F, H są poza sekwencją)\n\nSprawdźmy, czy któreś z pominiętych liter nie pasowałoby lepiej:\n\n- **B (morena denna)** - morena denna zbudowana jest z gliniastych osadów lodowcowych, nie z piasków fluwioglacjalnych. Równina Augustowska to **sandr**, nie morena. B nie pasuje do kontekstu obszaru.\n- **F (las liściasty)** - las liściasty (grąd, buczyna) rośnie na glebach żyźniejszych, o wyższym pH i zasobach kationów. Na piaszczystym, kwaśnym sandrowatym podłożu jest niestabilny i ewolucyjnie nie prowadzi do bielicy - prowadzi do brunatnej. F do tej sekwencji nie należy.\n- **D (gleba brunatna)** - gleba brunatna powstaje pod lasem liściastym, przy stosunkowo dobrej zasobności podłoża. Sandry dają bielice, nie brunatne. D jest wynikiem innej ścieżki (B → F → D), nie sandrowatej.\n- **H (iły warwowe)** - to osady jeziorne, warstwowane drobnoziarniste mułki. Pokrywają dno dawnych jezior zastoiskowych, nie rozległe równiny sandrowe. H nie pasuje do genezy Równiny Augustowskiej.\n\nŻadna z liter B, D, F, H nie wchodzi do poprawnej sekwencji - co potwierdza klucz CKE.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za poprawne uzupełnienie całego schematu: **G → A → E → C** (wszystkie cztery kratki muszą być wypełnione poprawnie, w dokładnie tej kolejności)\n> - **0 pkt** - za każdą inną odpowiedź, w tym odpowiedź zawierającą tylko 3 poprawne litery na 4, lub poprawne litery w innej kolejności\n>\n> **Akceptowane warianty:** brak - klucz dopuszcza wyłącznie kolejność G-A-E-C.\n>\n> **Wykluczone:** każda inna kombinacja, w tym G-B-E-C, G-A-F-D, A-G-E-C i inne przestawienia.\n\nUwaga: to zadanie jest **zero-jedynkowe** - nie ma punktów częściowych. Błąd w jednej kratce = 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wymagana jest wiedza z następujących działów geografii fizycznej:\n\n> 🧊 **Geomorfologia glacjalna i fluwioglacjalna**\n> - **Sandr** - rozległa równina zbudowana z piasków i żwirów fluwioglacjalnych, usypana przez wody roztopowe wypływające z lodowca. Powierzchnia pozioma lub lekko pochylona w kierunku odpływu wód.\n> - **Morena denna** - materiał gliniasty (till) deponowany bezpośrednio przez lodowiec.\n> - Równina Augustowska = **sandr** (nie morena).\n\n> 🌲 **Sukcesja roślinności i glebotwórstwo**\n> - Na podłożu piaszczystym, ubogim, kwaśnym → **las iglasty** (sosna pospolita *Pinus sylvestris*) → kwaśna ściółka iglasta → **bielicowanie** (eluwial-iluwial Fe, Al, próchnicy) → **gleba bielicowa**.\n> - Na podłożu gliniastym, zasobnym, o wyższym pH → **las liściasty** → próchnica mull → **gleba brunatna**.\n\n> 🗺️ **Krainy geograficzne Polski**\n> - **Równina Augustowska** - część Niżu Polskiego, Pojezierze Mazurskie / Pojezierze Suwalskie (styk). Zbudowana głównie z osadów fluwioglacjalnych ostatniego zlodowacenia (vistulianu). Dominuje **Puszcza Augustowska** - las sosnowy na glebach bielicowych.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\nZadanie jest otwarte (uszereguj), więc zamiast tabeli ABCD wyjaśniam, dlaczego poszczególne litery nie wchodzą do sekwencji:\n\n| Litera | Treść | Dlaczego NIE wchodzi do sekwencji |\n| B | Utworzenie moreny dennej | Morena denna → gliniaste podłoże → las liściasty → gleba brunatna. To inna ścieżka, nie sandrowa. Augustowska to sandr, nie morena. |\n| D | Powstanie gleby brunatnej | Gleba brunatna to efekt procesu brunatnienia pod lasem liściastym na podłożu gliniastym. Na piaszczystym sandrowatym podłożu pod sosną powstaje bielica, nie brunatna. |\n| F | Rozwój lasu liściastego | Las liściasty (grąd, buczyna) wymaga podłoża zasobnego w zasady, o wyższym pH - nie piaszczystego sandru. Prowadzi do gleby brunatnej, nie bielicowej. |\n| H | Akumulacja iłów warwowych | Iły warwowe to osady jeziorne zastoiskowych zbiorników przed czołem lodowca - cienkie warstwy mułku i piasku na przemian. Nie są podstawą Równiny Augustowskiej jako sandru. |\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - mylenie sandru z moreną denną (B zamiast A)**\n> Wielu uczniów nie odróżnia form glacjalnych od fluwioglacjalnych. **Morena denna** to materiał gliniasto-gliniasty osadzony bezpośrednio przez lód; **sandr** to piaszczysty stożek usypany przez wody roztopowe. Klucz wymaga sekwencji G→A (fluwioglacjalnej), nie G→B (glacjalnej). Augustowska to typowy **sandr** - o tym mówi mapa i wiedza geograficzna.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - wybór gleby brunatnej (D) zamiast bielicowej (C)**\n> Uczniowie mylą typ gleby z typem roślinności: sądzą, że \"las = gleba brunatna\". Tymczasem **gleba brunatna powstaje pod lasem liściastym** na zasobnym podłożu, a **gleba bielicowa - pod lasem iglastym** na ubogim, piaszczystym podłożu. Sandrowe piaski → sosna → bielica. To zasada, którą trzeba znać.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - przestawienie kolejności G i A (A→G zamiast G→A)**\n> Niektórzy zaczynają od formy (sandr) i dopiero wracają do procesu (akumulacja). Tymczasem logika przyczynowo-skutkowa jest jednoznaczna: **najpierw** zachodzi akumulacja (G), **potem** jest efektem forma terenowa (A). Sandr jest wynikiem akumulacji, nie jej przyczyną.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - dodanie iłów warwowych (H) do sekwencji**\n> Uczniowie kojarzą Pojezierze Suwalskie z jeziorami i mogą wpleść H do modelu. Iły warwowe faktycznie występują w regionie, ale **nie** budują Równiny Augustowskiej - to sandr, nie dno zastoiskowego jeziora. H to \"pułapka lokalna\" specjalnie wstawiona, żeby zmylić ucznia znającego region.","image":"img/geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 12. (0-1)
Na południowy wschód od Suwalskiego Parku Krajobrazowego, przedstawionego na barwnej
mapie szczegółowej, Czarna Hańcza płynie przez obszar Równiny Augustowskiej.
Spośród sformułowań oznaczonych literami A-H wybierz te, które tworzą model
przyczynowo-skutkowy, przedstawiający etapy powstawania gleb pokrywających większość
obszaru Równiny Augustowskiej. Do każdej kratki wpisz jedną literę.
A. Utworzenie sandru.
B. Utworzenie moreny dennej.
C. Powstanie gleby bielicowej.
D. Powstanie gleby brunatnej.
E. Rozwój lasu iglastego.
F. Rozwój lasu liściastego.
G. Akumulacja osadów fluwioglacjalnych.
H. Akumulacja osadów jeziornych - iłów warwowych.
→
→
→
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
8.
9.
10.
11.1.
11.2.
12.
Maks. liczba pkt
1
1
1
1
1
1
Uzyskana liczba pkt
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 12. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
1.5) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne
i czasowe między wybranymi elementami
środowiska przyrodniczego […].
6.1) Zdający charakteryzuje procesy
glebotwórcze i omawia cechy głównych
rodzajów gleb strefowych […].
10.10) Zdający przedstawia dominanty
środowiska krain geograficznych Polski […].
Zasady oceniania
1 pkt - za poprawne uzupełnienie schematu.
0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Poprawna odpowiedź
G-A-E-C

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

G → A → E → C

\n

Kolejność etapów:

\n
  1. G - Akumulacja osadów fluwioglacjalnych
  2. A - Utworzenie sandru
  3. E - Rozwój lasu iglastego
  4. C - Powstanie gleby bielicowej
\n

Sposób 1 - Logika genetyczna glebotwórcza (od skały macierzystej do gleby)

\n

Krok 1 - Skąd pochodzi materiał Równiny Augustowskiej?

\n

Równina Augustowska to sandr - płaska forma akumulacji fluwioglacjalnej. Musiała najpierw powstać skała macierzysta: wody roztopowe spływające spod lodowca niosły piasek i żwir, które osadzały się w rozległe stożki. To opisuje G - akumulacja osadów fluwioglacjalnych jako etap PIERWSZY - bez tych osadów nic dalej nie byłoby możliwe.

\n

Krok 2 - Co z tych osadów powstaje?

\n

Osadzone piaski i żwiry fluwioglacjalne tworzą charakterystyczną formę rzeźby - sandr (równinę fluwioglacjalną). To właśnie opisuje A - Utworzenie sandru. Sandr to nie to samo co morena denna (B) ani iły warwowe (H) - to forma usypana przez wody proglacjalne.

\n

Krok 3 - Co rośnie na sandrowatym, piaszczystym podłożu?

\n

Piaski sandrowe są ubogie w składniki mineralne, przepuszczalne, kwaśne. Na takim podłożu naturalna sukcesja roślinności prowadzi do dominacji lasu iglastego (sosna, świerk) - E. Las liściasty (F) wymagałby żyźniejszego, zasobniejszego w bazę wymienną podłoża.

\n

Krok 4 - Jaka gleba powstaje pod lasem iglastym?

\n

Igły sosnowe po opadnięciu tworzą kwaśną ściółkę. Kwasy humusowe przemywają profil glebowy: z górnej warstwy wypłukiwane są związki żelaza, glinu i próchnicy do głębszych poziomów (proces bielicowania). Efektem jest gleba bielicowa - C. Gdyby rosło tu drzewostan liściasty, powstawałaby gleba brunatna (D).

\n

Wynik końcowy: G → A → E → C

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację (dlaczego B, D, F, H są poza sekwencją)

\n

Sprawdźmy, czy któreś z pominiętych liter nie pasowałoby lepiej:

\n\n

Żadna z liter B, D, F, H nie wchodzi do poprawnej sekwencji - co potwierdza klucz CKE.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12, max 1 pkt):
- 1 pkt - za poprawne uzupełnienie całego schematu: G → A → E → C (wszystkie cztery kratki muszą być wypełnione poprawnie, w dokładnie tej kolejności)
- 0 pkt - za każdą inną odpowiedź, w tym odpowiedź zawierającą tylko 3 poprawne litery na 4, lub poprawne litery w innej kolejności

Akceptowane warianty: brak - klucz dopuszcza wyłącznie kolejność G-A-E-C.

Wykluczone: każda inna kombinacja, w tym G-B-E-C, G-A-F-D, A-G-E-C i inne przestawienia.
\n

Uwaga: to zadanie jest zero-jedynkowe - nie ma punktów częściowych. Błąd w jednej kratce = 0 pkt.

\n

Wzory i referencje

\n

W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wymagana jest wiedza z następujących działów geografii fizycznej:

\n
🧊 Geomorfologia glacjalna i fluwioglacjalna
- Sandr - rozległa równina zbudowana z piasków i żwirów fluwioglacjalnych, usypana przez wody roztopowe wypływające z lodowca. Powierzchnia pozioma lub lekko pochylona w kierunku odpływu wód.
- Morena denna - materiał gliniasty (till) deponowany bezpośrednio przez lodowiec.
- Równina Augustowska = sandr (nie morena).
\n
🌲 Sukcesja roślinności i glebotwórstwo
- Na podłożu piaszczystym, ubogim, kwaśnym → las iglasty (sosna pospolita Pinus sylvestris) → kwaśna ściółka iglasta → bielicowanie (eluwial-iluwial Fe, Al, próchnicy) → gleba bielicowa.
- Na podłożu gliniastym, zasobnym, o wyższym pH → las liściasty → próchnica mull → gleba brunatna.
\n
🗺️ Krainy geograficzne Polski
- Równina Augustowska - część Niżu Polskiego, Pojezierze Mazurskie / Pojezierze Suwalskie (styk). Zbudowana głównie z osadów fluwioglacjalnych ostatniego zlodowacenia (vistulianu). Dominuje Puszcza Augustowska - las sosnowy na glebach bielicowych.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

Zadanie jest otwarte (uszereguj), więc zamiast tabeli ABCD wyjaśniam, dlaczego poszczególne litery nie wchodzą do sekwencji:

\n

| Litera | Treść | Dlaczego NIE wchodzi do sekwencji |
| B | Utworzenie moreny dennej | Morena denna → gliniaste podłoże → las liściasty → gleba brunatna. To inna ścieżka, nie sandrowa. Augustowska to sandr, nie morena. |
| D | Powstanie gleby brunatnej | Gleba brunatna to efekt procesu brunatnienia pod lasem liściastym na podłożu gliniastym. Na piaszczystym sandrowatym podłożu pod sosną powstaje bielica, nie brunatna. |
| F | Rozwój lasu liściastego | Las liściasty (grąd, buczyna) wymaga podłoża zasobnego w zasady, o wyższym pH - nie piaszczystego sandru. Prowadzi do gleby brunatnej, nie bielicowej. |
| H | Akumulacja iłów warwowych | Iły warwowe to osady jeziorne zastoiskowych zbiorników przed czołem lodowca - cienkie warstwy mułku i piasku na przemian. Nie są podstawą Równiny Augustowskiej jako sandru. |

\n

Typowe pułapki i częste błędy uczniów

\n
⚠️ Pułapka 1 - mylenie sandru z moreną denną (B zamiast A)
Wielu uczniów nie odróżnia form glacjalnych od fluwioglacjalnych. Morena denna to materiał gliniasto-gliniasty osadzony bezpośrednio przez lód; sandr to piaszczysty stożek usypany przez wody roztopowe. Klucz wymaga sekwencji G→A (fluwioglacjalnej), nie G→B (glacjalnej). Augustowska to typowy sandr - o tym mówi mapa i wiedza geograficzna.
\n
⚠️ Pułapka 2 - wybór gleby brunatnej (D) zamiast bielicowej (C)
Uczniowie mylą typ gleby z typem roślinności: sądzą, że "las = gleba brunatna". Tymczasem gleba brunatna powstaje pod lasem liściastym na zasobnym podłożu, a gleba bielicowa - pod lasem iglastym na ubogim, piaszczystym podłożu. Sandrowe piaski → sosna → bielica. To zasada, którą trzeba znać.
\n
⚠️ Pułapka 3 - przestawienie kolejności G i A (A→G zamiast G→A)
Niektórzy zaczynają od formy (sandr) i dopiero wracają do procesu (akumulacja). Tymczasem logika przyczynowo-skutkowa jest jednoznaczna: najpierw zachodzi akumulacja (G), potem jest efektem forma terenowa (A). Sandr jest wynikiem akumulacji, nie jej przyczyną.
\n
⚠️ Pułapka 4 - dodanie iłów warwowych (H) do sekwencji
Uczniowie kojarzą Pojezierze Suwalskie z jeziorami i mogą wpleść H do modelu. Iły warwowe faktycznie występują w regionie, ale nie budują Równiny Augustowskiej - to sandr, nie dno zastoiskowego jeziora. H to "pułapka lokalna" specjalnie wstawiona, żeby zmylić ucznia znającego region.
"}]}