{"id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"14","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-1)\nZadanie wykonaj na podstawie rysunków, na których przedstawiono poszczególne etapy\nprocesów geologicznych na wybranym obszarze.\nUzupełnij schemat, tak aby przedstawiał w kolejności od najstarszego do najmłodszego\nwydarzenia geologiczne, które zaszły na obszarze przedstawionym na rysunkach. Wpisz\nwe właściwe miejsca odpowiednie numery rysunków.\nwydarzenie\nnajstarsze\nwydarzenie\nnajmłodsze\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między wybranymi elementami\nśrodowiska przyrodniczego […].\n5.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze\nwydarzenia geologiczne […] w dziejach\nZiemi (fałdowania, dryf kontynentów,\ntransgresje i regresje morskie,\nzlodowacenia […]).\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawną odpowiedź.\n0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawna odpowiedź\n3-2-6-4-1-5","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nKolejność od najstarszego do najmłodszego:\n\n**3 → 2 → 6 → 4 → 1 → 5**\n\n## Sposób 1 - Analiza zasad stratygraficznych krok po kroku\n\nKluczem do uszeregowania jest znajomość trzech zasad stratygraficznych i rozpoznanie, które zdarzenia geologiczne nawzajem się przecinają lub nakładają.\n\n**Zasady, z których korzystamy:**\n- **Zasada superpozycji**: warstwy wyżej leżące są młodsze od niżej leżących.\n- **Zasada pierwotnej poziomości**: warstwy skał osadowych odkładają się poziomo - jeśli są pofałdowane, musiało dojść do późniejszych ruchów tektonicznych.\n- **Zasada wzajemnych przecięć**: struktura (intruzja, uskok, fałd), która przecina inne skały, jest od nich **młodsza**.\n\n**Krok 1 - Rysunek 3 (najstarszy)**\n\nPoziome, niezaburzone warstwy skał osadowych z dwiema warstwami przewodnimi. Żadnych deformacji, żadnych uskoków. To **punkt wyjścia** - pierwotna, spokojna sedymentacja.\n\n**Krok 2 - Rysunek 2**\n\nNiezaburzone warstwy skał osadowych - nadal brak deformacji, ale warstw jest więcej niż na rysunku 3. To kontynuacja sedymentacji - **kolejne pakiety skał osadowych nagromadziły się na warstwach z rysunku 3**.\n\n**Krok 3 - Rysunek 6**\n\nWarstwy zostały **sfałdowane** (pierwsze ruchy tektoniczne - ściskanie). Widoczna jest **erozyjna powierzchnia niezgodności** na górze - po fałdowaniu nastąpiło dźwignięcie obszaru i **erozja** spłaszczyła wierzch fałdów. Niezgodność kątowa wskazuje na przerwę w osadzaniu.\n\n**Krok 4 - Rysunek 4**\n\nNa erozyjnej powierzchni z rysunku 6 **odłożyły się nowe, poziome warstwy** (transgresja morska lub nowy cykl sedymentacji). Warstwy te są jeszcze niezaburzone - ale widoczny jest **uskok**, który przecina nowe warstwy → uskok jest od nich młodszy, ale jest to dopiero **pierwszy uskok bez towarzyszącego fałdowania**.\n\n**Krok 5 - Rysunek 1**\n\nDalsze ruchy tektoniczne - **drugie fałdowanie** + **intruzja magmowa** (magma wcina się w istniejące skały, więc jest od nich młodsza) + uskok. Intruzja widoczna jako ciało wycinające warstwy → zastosowanie zasady wzajemnych przecięć.\n\n**Krok 6 - Rysunek 5 (najmłodszy)**\n\n**Silnie zaburzona budowa** - kumulacja wszystkich wcześniejszych zdarzeń: intruzja magmowa, uskok, sfałdowane warstwy. Dodatkowo widoczne **doliny denudacyjne** - to rezultat współczesnej (lub ostatniej fazy) erozji powierzchniowej. Jest to **aktualny stan terenu** po wszystkich procesach.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację: co wyklucza każdą inną kolejność\n\nMożna zweryfikować kolejność, sprawdzając **co musi być PRZED czym**.\n\n| Para rysunków | Argument „który jest starszy\" |\n| 3 przed 2 | Rysunek 3 ma mniej warstw → jest wcześniejszym etapem sedymentacji |\n| 2 przed 6 | Warstwy z rysunku 2 są niezaburzone → fałdowanie (rysunek 6) musiało nastąpić po ich odłożeniu |\n| 6 przed 4 | Rysunek 4 pokazuje nowe, poziome warstwy leżące na erozyjnej powierzchni - czyli sedymentacja po fałdowaniu z rysunku 6 |\n| 4 przed 1 | Rysunek 1 zawiera intruzję i kolejne fałdowanie, które przecinają warstwy widoczne w rysunku 4 → intruzja jest młodsza od skał, które przecina |\n| 1 przed 5 | Rysunek 5 to „suma\" wszystkich poprzednich etapów + doliny denudacyjne - jest to stan po zakończeniu głównych ruchów tektonicznych, gdy zaczęły dominować procesy egzogeniczne |\n\nRysunek 5 **nie może być wcześniejszy niż rysunek 1**, bo zawiera już intruzję, uskok i zniszczenia denudacyjne - reprezentuje finalny etap.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 14, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za wpisanie dokładnej kolejności: **3 - 2 - 6 - 4 - 1 - 5**\n> - **0 pkt** - za jakąkolwiek inną kolejność, nawet częściowo poprawną\n> - **Akceptowane warianty:** brak - wymagana jest dokładnie ta sekwencja\n> - **Wykluczone:** każda sekwencja inna niż 3-2-6-4-1-5, w tym sekwencje z przestawionymi środkowymi elementami (np. 3-2-4-6-1-5)\n\n⚠️ Zadanie za 1 punkt - albo pełna sekwencja, albo 0. Nie ma punktowania częściowego.\n\n## Wzory i referencje\n\n📐 **Zasada superpozycji** (Steno, 1669): w nienaruszonym profilu stratygraficznym warstwy wyżej leżące są zawsze młodsze od niżej leżących.\n\n📐 **Zasada pierwotnej poziomości**: skały osadowe odkładają się niemal poziomo. Jeśli widzimy warstwy pofałdowane lub skośne → musiały zajść późniejsze ruchy tektoniczne.\n\n📐 **Zasada wzajemnych przecięć** (cross-cutting relationships): uskok, żyła magmowa lub intruzja, która **przecina** inne skały, jest od nich młodsza. To kluczowe dla odczytania kolejności rysunków 4 → 1 → 5.\n\n📐 **Niezgodność kątowa** (angular unconformity): gdy poziome warstwy leżą na pofałdowanych lub erodowanych → między nimi jest luka czasowa. W sekwencji rysunków widoczna między rysunkiem 6 (fałdowanie + erozja) a rysunkiem 4 (nowa sedymentacja).\n\n📐 **Denudacja**: ogół procesów niszczenia i wyrównywania powierzchni Ziemi (wietrzenie + erozja + transport + akumulacja). Rysunek 5 z dolinami denudacyjnymi → najpóźniejszy etap.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\nZadanie jest otwarte (uszereguj), więc nie ma opcji A/B/C/D. Typowe błędne sekwencje tworzone przez uczniów:\n\n| Błędna sekwencja | Typowy błąd ucznia |\n| 3-2-4-6-1-5 | Zamiana rysunków 4 i 6 - uczeń uznaje, że uskok (rysunek 4) poprzedza fałdowanie (rysunek 6), nie zauważając, że rysunek 4 ma nowe, poziome warstwy leżące **na** erozyjnej powierzchni fałdów z rysunku 6 |\n| 2-3-6-4-1-5 | Zamiana rysunków 2 i 3 - uczeń nie zauważa, że rysunek 3 ma mniej warstw (jest wcześniejszym etapem sedymentacji) |\n| 3-2-6-4-5-1 | Zamiana rysunków 5 i 1 - uczeń myśli, że skoro rysunek 1 jest „bardziej dramatyczny\" (fałdowanie + intruzja), to jest finalnym etapem, nie dostrzegając dolin denudacyjnych na rysunku 5 jako etapu najmłodszego |\n| 5-1-4-6-2-3 | Odwrócona kolejność - uczeń czyta od „najbardziej skomplikowanego\" do „najprostszego\", nie rozumiejąc, że najprostszy układ = najstarszy |\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - Intruzja magmowa jako „najstarsze zdarzenie\".**\n> Uczniowie często sądzą, że skoro magma to „gorące, pierwotne wnętrze Ziemi\", to intruzja musiała być pierwsza. To błąd! Intruzja **przecina** istniejące skały - zasada wzajemnych przecięć mówi jasno: intruzja jest **młodsza** od skał, które przebija. Rysunek 1 (intruzja) musi być **po** rysunkach 3, 2, 6 i 4.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - Nierozróżnienie niezgodności kątowej.**\n> Rysunek 6 kończy się erozyjną powierzchnią na szczycie sfałdowanych warstw. Rysunek 4 zaczyna się od nowych, poziomych warstw leżących na tej powierzchni. To klasyczna **niezgodność kątowa** - luka czasowa w zapisie geologicznym. Uczeń, który nie rozpozna tej relacji, przestawi rysunki 4 i 6, tracąc jedyny punkt.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - Mylenie „złożoności rysunku\" z „wiekiem\".**\n> Rysunek 5 jest najbardziej „zagmatwany\" (silnie zaburzona budowa, doliny denudacyjne, intruzja, uskok). Uczniowie intuicyjnie myślą: „najstarszy = pierwotny chaos\". Tymczasem rysunek 5 to **aktualny stan** terenu - suma wszystkich poprzednich procesów. Złożoność = nawarstwianie się zdarzeń w czasie = **najmłodszy etap**.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - Brak punktów za częściowo poprawną sekwencję.**\n> Klucz CKE przyznaje **1 pkt wyłącznie za kompletną i poprawną sekwencję**. Wpisanie 5 z 6 rysunków w dobrym miejscu daje **0 punktów**. Warto poświęcić czas na przemyślenie całej sekwencji, zanim się ją wpisze.","image":"img/geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 14. (0-1)
Zadanie wykonaj na podstawie rysunków, na których przedstawiono poszczególne etapy
procesów geologicznych na wybranym obszarze.
Uzupełnij schemat, tak aby przedstawiał w kolejności od najstarszego do najmłodszego
wydarzenia geologiczne, które zaszły na obszarze przedstawionym na rysunkach. Wpisz
we właściwe miejsca odpowiednie numery rysunków.
wydarzenie
najstarsze
wydarzenie
najmłodsze
MGE_1R

","answer_text_html":"

Zadanie 14. (0-1)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej […].
IV etap edukacyjny
1.5) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne
i czasowe między wybranymi elementami
środowiska przyrodniczego […].
5.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze
wydarzenia geologiczne […] w dziejach
Ziemi (fałdowania, dryf kontynentów,
transgresje i regresje morskie,
zlodowacenia […]).
Zasady oceniania
1 pkt - za poprawną odpowiedź.
0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Poprawna odpowiedź
3-2-6-4-1-5

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Kolejność od najstarszego do najmłodszego:

\n

3 → 2 → 6 → 4 → 1 → 5

\n

Sposób 1 - Analiza zasad stratygraficznych krok po kroku

\n

Kluczem do uszeregowania jest znajomość trzech zasad stratygraficznych i rozpoznanie, które zdarzenia geologiczne nawzajem się przecinają lub nakładają.

\n

Zasady, z których korzystamy:

\n\n

Krok 1 - Rysunek 3 (najstarszy)

\n

Poziome, niezaburzone warstwy skał osadowych z dwiema warstwami przewodnimi. Żadnych deformacji, żadnych uskoków. To punkt wyjścia - pierwotna, spokojna sedymentacja.

\n

Krok 2 - Rysunek 2

\n

Niezaburzone warstwy skał osadowych - nadal brak deformacji, ale warstw jest więcej niż na rysunku 3. To kontynuacja sedymentacji - kolejne pakiety skał osadowych nagromadziły się na warstwach z rysunku 3.

\n

Krok 3 - Rysunek 6

\n

Warstwy zostały sfałdowane (pierwsze ruchy tektoniczne - ściskanie). Widoczna jest erozyjna powierzchnia niezgodności na górze - po fałdowaniu nastąpiło dźwignięcie obszaru i erozja spłaszczyła wierzch fałdów. Niezgodność kątowa wskazuje na przerwę w osadzaniu.

\n

Krok 4 - Rysunek 4

\n

Na erozyjnej powierzchni z rysunku 6 odłożyły się nowe, poziome warstwy (transgresja morska lub nowy cykl sedymentacji). Warstwy te są jeszcze niezaburzone - ale widoczny jest uskok, który przecina nowe warstwy → uskok jest od nich młodszy, ale jest to dopiero pierwszy uskok bez towarzyszącego fałdowania.

\n

Krok 5 - Rysunek 1

\n

Dalsze ruchy tektoniczne - drugie fałdowanie + intruzja magmowa (magma wcina się w istniejące skały, więc jest od nich młodsza) + uskok. Intruzja widoczna jako ciało wycinające warstwy → zastosowanie zasady wzajemnych przecięć.

\n

Krok 6 - Rysunek 5 (najmłodszy)

\n

Silnie zaburzona budowa - kumulacja wszystkich wcześniejszych zdarzeń: intruzja magmowa, uskok, sfałdowane warstwy. Dodatkowo widoczne doliny denudacyjne - to rezultat współczesnej (lub ostatniej fazy) erozji powierzchniowej. Jest to aktualny stan terenu po wszystkich procesach.

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez eliminację: co wyklucza każdą inną kolejność

\n

Można zweryfikować kolejność, sprawdzając co musi być PRZED czym.

\n

| Para rysunków | Argument „który jest starszy" |
| 3 przed 2 | Rysunek 3 ma mniej warstw → jest wcześniejszym etapem sedymentacji |
| 2 przed 6 | Warstwy z rysunku 2 są niezaburzone → fałdowanie (rysunek 6) musiało nastąpić po ich odłożeniu |
| 6 przed 4 | Rysunek 4 pokazuje nowe, poziome warstwy leżące na erozyjnej powierzchni - czyli sedymentacja po fałdowaniu z rysunku 6 |
| 4 przed 1 | Rysunek 1 zawiera intruzję i kolejne fałdowanie, które przecinają warstwy widoczne w rysunku 4 → intruzja jest młodsza od skał, które przecina |
| 1 przed 5 | Rysunek 5 to „suma" wszystkich poprzednich etapów + doliny denudacyjne - jest to stan po zakończeniu głównych ruchów tektonicznych, gdy zaczęły dominować procesy egzogeniczne |

\n

Rysunek 5 nie może być wcześniejszy niż rysunek 1, bo zawiera już intruzję, uskok i zniszczenia denudacyjne - reprezentuje finalny etap.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 14, max 1 pkt):
- 1 pkt - za wpisanie dokładnej kolejności: 3 - 2 - 6 - 4 - 1 - 5
- 0 pkt - za jakąkolwiek inną kolejność, nawet częściowo poprawną
- Akceptowane warianty: brak - wymagana jest dokładnie ta sekwencja
- Wykluczone: każda sekwencja inna niż 3-2-6-4-1-5, w tym sekwencje z przestawionymi środkowymi elementami (np. 3-2-4-6-1-5)
\n

⚠️ Zadanie za 1 punkt - albo pełna sekwencja, albo 0. Nie ma punktowania częściowego.

\n

Wzory i referencje

\n

📐 Zasada superpozycji (Steno, 1669): w nienaruszonym profilu stratygraficznym warstwy wyżej leżące są zawsze młodsze od niżej leżących.

\n

📐 Zasada pierwotnej poziomości: skały osadowe odkładają się niemal poziomo. Jeśli widzimy warstwy pofałdowane lub skośne → musiały zajść późniejsze ruchy tektoniczne.

\n

📐 Zasada wzajemnych przecięć (cross-cutting relationships): uskok, żyła magmowa lub intruzja, która przecina inne skały, jest od nich młodsza. To kluczowe dla odczytania kolejności rysunków 4 → 1 → 5.

\n

📐 Niezgodność kątowa (angular unconformity): gdy poziome warstwy leżą na pofałdowanych lub erodowanych → między nimi jest luka czasowa. W sekwencji rysunków widoczna między rysunkiem 6 (fałdowanie + erozja) a rysunkiem 4 (nowa sedymentacja).

\n

📐 Denudacja: ogół procesów niszczenia i wyrównywania powierzchni Ziemi (wietrzenie + erozja + transport + akumulacja). Rysunek 5 z dolinami denudacyjnymi → najpóźniejszy etap.

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

Zadanie jest otwarte (uszereguj), więc nie ma opcji A/B/C/D. Typowe błędne sekwencje tworzone przez uczniów:

\n

| Błędna sekwencja | Typowy błąd ucznia |
| 3-2-4-6-1-5 | Zamiana rysunków 4 i 6 - uczeń uznaje, że uskok (rysunek 4) poprzedza fałdowanie (rysunek 6), nie zauważając, że rysunek 4 ma nowe, poziome warstwy leżące na erozyjnej powierzchni fałdów z rysunku 6 |
| 2-3-6-4-1-5 | Zamiana rysunków 2 i 3 - uczeń nie zauważa, że rysunek 3 ma mniej warstw (jest wcześniejszym etapem sedymentacji) |
| 3-2-6-4-5-1 | Zamiana rysunków 5 i 1 - uczeń myśli, że skoro rysunek 1 jest „bardziej dramatyczny" (fałdowanie + intruzja), to jest finalnym etapem, nie dostrzegając dolin denudacyjnych na rysunku 5 jako etapu najmłodszego |
| 5-1-4-6-2-3 | Odwrócona kolejność - uczeń czyta od „najbardziej skomplikowanego" do „najprostszego", nie rozumiejąc, że najprostszy układ = najstarszy |

\n

Typowe pułapki i częste błędy uczniów

\n
⚠️ Pułapka 1 - Intruzja magmowa jako „najstarsze zdarzenie".
Uczniowie często sądzą, że skoro magma to „gorące, pierwotne wnętrze Ziemi", to intruzja musiała być pierwsza. To błąd! Intruzja przecina istniejące skały - zasada wzajemnych przecięć mówi jasno: intruzja jest młodsza od skał, które przebija. Rysunek 1 (intruzja) musi być po rysunkach 3, 2, 6 i 4.
\n
⚠️ Pułapka 2 - Nierozróżnienie niezgodności kątowej.
Rysunek 6 kończy się erozyjną powierzchnią na szczycie sfałdowanych warstw. Rysunek 4 zaczyna się od nowych, poziomych warstw leżących na tej powierzchni. To klasyczna niezgodność kątowa - luka czasowa w zapisie geologicznym. Uczeń, który nie rozpozna tej relacji, przestawi rysunki 4 i 6, tracąc jedyny punkt.
\n
⚠️ Pułapka 3 - Mylenie „złożoności rysunku" z „wiekiem".
Rysunek 5 jest najbardziej „zagmatwany" (silnie zaburzona budowa, doliny denudacyjne, intruzja, uskok). Uczniowie intuicyjnie myślą: „najstarszy = pierwotny chaos". Tymczasem rysunek 5 to aktualny stan terenu - suma wszystkich poprzednich procesów. Złożoność = nawarstwianie się zdarzeń w czasie = najmłodszy etap.
\n
⚠️ Pułapka 4 - Brak punktów za częściowo poprawną sekwencję.
Klucz CKE przyznaje 1 pkt wyłącznie za kompletną i poprawną sekwencję. Wpisanie 5 z 6 rysunków w dobrym miejscu daje 0 punktów. Warto poświęcić czas na przemyślenie całej sekwencji, zanim się ją wpisze.
"}]}