{"id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"15","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-1)\nZadanie wykonaj na podstawie mapy geologicznej, na której przedstawiono wiek skał\nbudujących Islandię (strona III barwnego materiału źródłowego).\nZaznacz dwie poprawne informacje odnoszące się do budowy geologicznej Islandii lub\nzwiązków między jej budową geologiczną a innymi elementami środowiska geograficznego.\nA. Zaznaczona na wschodnim wybrzeżu Islandii miejscowość Höfn znajduje się w części\nlitosfery leżącej na obszarze płyty eurazjatyckiej.\nB. Warstwa skał powierzchniowych Islandii jest zbudowana głównie ze skał magmowych\ngłębinowych, o czym świadczy ich wiek.\nC. Najmłodsze skały, charakterystyczne dla budowy geologicznej Islandii, powstały w czasie\norogenezy hercyńskiej.\nD. Na Islandii obecność wód termalnych jest charakterystyczna dla obszarów występowania\nna powierzchni najstarszych skał.\nE. Wzajemne położenie wulkanów i lodowców może sprzyjać występowaniu powodzi\nw niektórych regionach Islandii.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego.\n5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy\nwewnętrzne prowadzące do urozmaicenia\npowierzchni Ziemi - wulkanizm […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPoprawne odpowiedzi\nA., E.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Poprawne odpowiedzi: A i E.**\n\n- A - Höfn (wschodnie wybrzeże Islandii) leży na płycie eurazjatyckiej.\n- E - Współwystępowanie wulkanów i lodowców sprzyja powodziom (jökulhlaupom).\n\n## Sposób 1 - Analiza tektoniczna i środowiskowa każdej opcji\n\n**Krok 1 - kontekst geologiczny Islandii.**\n\nIslandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim - granicy ryftowej między **płytą północnoamerykańską** (zachodnia część wyspy) a **płytą eurazjatycką** (wschodnia część wyspy). Obie płyty rozsuwają się od siebie, co prowadzi do aktywności wulkanicznej w strefie centralnej.\n\n**Krok 2 - ocena opcji A.**\n\nHöfn leży na **wschodnim wybrzeżu** Islandii. Granica płyt przebiega przez środek wyspy (strefa ryftowa). Wschodnia część wyspy należy do płyty eurazjatyckiej → **A jest PRAWDZIWE**.\n\n**Krok 3 - ocena opcji E.**\n\nIslandia ma liczne **aktywne wulkany** (m.in. Grímsvötn, Katla, Eyjafjallajökull) i rozległe **lodowce** (Vatnajökull - największy w Europie). Erupcje podlodowcowe topią lód w bardzo krótkim czasie → gwałtowne wezbrania zwane **jökulhlaupami** (powodzie glacjalne). Wzajemne sąsiedztwo wulkanów i czap lodowych jest bezpośrednią przyczyną tego zjawiska → **E jest PRAWDZIWE**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja opcji fałszywych\n\n**Opcja B** mówi o skałach magmowych **głębinowych** (plutonicznych, np. granit). To błąd - Islandia zbudowana jest ze skał magmowych **wylewnych** (głównie **bazalt** - efuzywna skała wulkaniczna). Wiek skał potwierdza ich wulkaniczne, a nie plutoniczne pochodzenie (magma wylała się na powierzchnię, nie ostygła w głębi). → **B fałszywe**.\n\n**Opcja C** twierdzi, że najmłodsze skały Islandii powstały w czasie **orogenezy hercyńskiej** (karbon-perm, ok. 250-350 mln lat temu). Tymczasem Islandia jest geologicznie młodą wyspą - jej skały mają wiek od neogenu po współczesność (młodsze niż kilkadziesiąt mln lat); najbardziej aktywna strefa ma skały powstałe w czwartorzędzie i holocenie. Orogeneza hercyńska nie ma nic wspólnego z budową Islandii. → **C fałszywe**.\n\n**Opcja D** twierdzi, że wody termalne są charakterystyczne dla obszarów **najstarszych skał**. To odwrotność prawdy - aktywność geotermalna koncentruje się w strefie centralnej, gdzie skały są **najmłodsze** (aktywne rifty i wulkany). Najstarsze skały są na wschodnim i zachodnim wybrzeżu - tam aktywność geotermalna jest minimalna. → **D fałszywe**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie dokładnie dwóch poprawnych odpowiedzi: **A i E** (obie jednocześnie).\n> - **0 pkt** - za zaznaczenie tylko jednej poprawnej, tylko fałszywych, lub więcej niż dwóch odpowiedzi (nawet jeśli wśród nich są A i E).\n> - **Akceptowane warianty:** brak - odpowiedź jest jednoznaczna (A + E).\n> - **Wykluczone:** zaznaczenie samego A lub samego E (punkt się nie należy), zaznaczenie A + E + cokolwiek innego (przekroczenie liczby zaznaczonych = 0 pkt).\n\n## Wzory i referencje\n\n🌍 **Tektonika płyt - granica ryftowa:**\nIslandia leży na **Grzbiecie Śródatlantyckim** (ryft rozsuwający). Zachodnia część wyspy → **płyta północnoamerykańska**; wschodnia → **płyta eurazjatycka**. Prędkość rozsuwania ≈ 2,5 cm/rok.\n\n🌋 **Skały magmowe wulkaniczne vs. głębinowe:**\n- **Wylewne (efuzywne)** - magma wylewa się na powierzchnię i szybko stygnie → drobnoziarniste lub szkliste (bazalt, ryolit, pumeks). Charakterystyczne dla Islandii.\n- **Głębinowe (plutoniczne)** - magma stygnie powoli pod powierzchnią → grubokrystaliczne (granit, gabro). W Islandii rzadkie i niecharakterystyczne.\n\n❄️🌋 **Jökulhlaup - powódź glacjalna:**\nErupcja subglacialna (pod czapą lodową) → błyskawiczne topnienie lodu → nagłe uwolnienie ogromnych mas wody. Najsłynniejszy przykład: erupcja Grímsvötn pod lodowcem **Vatnajökull** (1996) - jökulhlaup osiągnął przepływ \\(Q \\approx 45\\,000\\,\\text{m}^3/\\text{s}\\), 20× więcej niż Amazonka w normalnych warunkach.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść (skrót) | Dlaczego błędna (typowy błąd ucznia) |\n| B | Skały powierzchniowe = magmowe **głębinowe** | Uczeń myli typ skał: Islandia to bazalty (wylewne), nie granity (głębinowe). Wiek skał nie dowodzi głębinowego pochodzenia - dowodzi aktywności wulkanicznej. |\n| C | Najmłodsze skały = orogeneza **hercyńska** | Uczeń myli \"najmłodsze skały Islandii\" z \"starymi orogenezami\". Islandia jest młodą wyspą wulkaniczną (wiek neogen-holocen), orogeneza hercyńska to ok. 300 mln lat temu. |\n| D | Wody termalne = obszary **najstarszych skał** | Uczeń odwraca zależność: geotermia jest tam, gdzie młoda aktywność wulkaniczna (strefa centralna = skały najmłodsze), a nie tam, gdzie stare skały (wybrzeża wschodnie/zachodnie). |\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - mylenie płyt tektonicznych na Islandii.**\n> Wielu uczniów uważa, że \"cała Islandia leży na płycie eurazjatyckiej\" lub \"całej północnoamerykańskiej\". Tymczasem granica ryftowa przebiega przez środek wyspy - Islandia jest jedynym miejscem na Ziemi, gdzie grzbiet śródoceaniczny wynurza się ponad poziom morza. Kluczowe jest odczytanie mapy: **Höfn jest na wschodzie = płyta eurazjatycka**.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - mylenie skał magmowych wylewnych z głębinowymi.**\n> \"Skały magmowe\" to pojęcie nadrzędne - mogą być wylewne (wulkaniczne: bazalt, andezyt) lub głębinowe (plutoniczne: granit, gabro). Islandia to klasyczny przykład skał **wylewnych**. Opcja B jest pułapką terminologiczną - mówi \"głębinowe\", co automatycznie dyskwalifikuje odpowiedź.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - nieznajomość jökulhlaupów.**\n> Niektórzy uczniowie eliminują opcję E, bo nie kojarzą bezpośredniego związku \"wulkan + lodowiec → powódź\". Mechanizm jest prosty: erupcja topi lód od spodu → katastrofalna powódź w ciągu godzin. To jeden z najbardziej charakterystycznych procesów geograficznych Islandii i pojawia się w CKE regularnie.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - zaznaczenie tylko jednej odpowiedzi.**\n> Zadanie wymaga zaznaczenia **dokładnie dwóch** poprawnych odpowiedzi. Zaznaczenie samego A lub samego E daje **0 punktów**. Klucz CKE wymaga obu naraz - warto to podkreślić przy sprawdzaniu odpowiedzi.","image":"img/geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15. (0-1)<br>Zadanie wykonaj na podstawie mapy geologicznej, na której przedstawiono wiek skał<br>budujących Islandię (strona III barwnego materiału źródłowego).<br>Zaznacz dwie poprawne informacje odnoszące się do budowy geologicznej Islandii lub<br>związków między jej budową geologiczną a innymi elementami środowiska geograficznego.<br>A. Zaznaczona na wschodnim wybrzeżu Islandii miejscowość Höfn znajduje się w części<br>litosfery leżącej na obszarze płyty eurazjatyckiej.<br>B. Warstwa skał powierzchniowych Islandii jest zbudowana głównie ze skał magmowych<br>głębinowych, o czym świadczy ich wiek.<br>C. Najmłodsze skały, charakterystyczne dla budowy geologicznej Islandii, powstały w czasie<br>orogenezy hercyńskiej.<br>D. Na Islandii obecność wód termalnych jest charakterystyczna dla obszarów występowania<br>na powierzchni najstarszych skał.<br>E. Wzajemne położenie wulkanów i lodowców może sprzyjać występowaniu powodzi<br>w niektórych regionach Islandii.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 15. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej […].<br>IV etap edukacyjny<br>1.5) Zdający formułuje zależności<br>przyczynowo-skutkowe […] między<br>wybranymi elementami środowiska<br>przyrodniczego.<br>5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>wewnętrzne prowadzące do urozmaicenia<br>powierzchni Ziemi - wulkanizm […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za dwie poprawne odpowiedzi.<br>0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Poprawne odpowiedzi<br>A., E.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Poprawne odpowiedzi: A i E.</strong></p>\n<ul><li>A - Höfn (wschodnie wybrzeże Islandii) leży na płycie eurazjatyckiej.</li><li>E - Współwystępowanie wulkanów i lodowców sprzyja powodziom (jökulhlaupom).</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - Analiza tektoniczna i środowiskowa każdej opcji</h4>\n<p><strong>Krok 1 - kontekst geologiczny Islandii.</strong></p>\n<p>Islandia leży na Grzbiecie Śródatlantyckim - granicy ryftowej między <strong>płytą północnoamerykańską</strong> (zachodnia część wyspy) a <strong>płytą eurazjatycką</strong> (wschodnia część wyspy). Obie płyty rozsuwają się od siebie, co prowadzi do aktywności wulkanicznej w strefie centralnej.</p>\n<p><strong>Krok 2 - ocena opcji A.</strong></p>\n<p>Höfn leży na <strong>wschodnim wybrzeżu</strong> Islandii. Granica płyt przebiega przez środek wyspy (strefa ryftowa). Wschodnia część wyspy należy do płyty eurazjatyckiej → <strong>A jest PRAWDZIWE</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 3 - ocena opcji E.</strong></p>\n<p>Islandia ma liczne <strong>aktywne wulkany</strong> (m.in. Grímsvötn, Katla, Eyjafjallajökull) i rozległe <strong>lodowce</strong> (Vatnajökull - największy w Europie). Erupcje podlodowcowe topią lód w bardzo krótkim czasie → gwałtowne wezbrania zwane <strong>jökulhlaupami</strong> (powodzie glacjalne). Wzajemne sąsiedztwo wulkanów i czap lodowych jest bezpośrednią przyczyną tego zjawiska → <strong>E jest PRAWDZIWE</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja opcji fałszywych</h4>\n<p><strong>Opcja B</strong> mówi o skałach magmowych <strong>głębinowych</strong> (plutonicznych, np. granit). To błąd - Islandia zbudowana jest ze skał magmowych <strong>wylewnych</strong> (głównie <strong>bazalt</strong> - efuzywna skała wulkaniczna). Wiek skał potwierdza ich wulkaniczne, a nie plutoniczne pochodzenie (magma wylała się na powierzchnię, nie ostygła w głębi). → <strong>B fałszywe</strong>.</p>\n<p><strong>Opcja C</strong> twierdzi, że najmłodsze skały Islandii powstały w czasie <strong>orogenezy hercyńskiej</strong> (karbon-perm, ok. 250-350 mln lat temu). Tymczasem Islandia jest geologicznie młodą wyspą - jej skały mają wiek od neogenu po współczesność (młodsze niż kilkadziesiąt mln lat); najbardziej aktywna strefa ma skały powstałe w czwartorzędzie i holocenie. Orogeneza hercyńska nie ma nic wspólnego z budową Islandii. → <strong>C fałszywe</strong>.</p>\n<p><strong>Opcja D</strong> twierdzi, że wody termalne są charakterystyczne dla obszarów <strong>najstarszych skał</strong>. To odwrotność prawdy - aktywność geotermalna koncentruje się w strefie centralnej, gdzie skały są <strong>najmłodsze</strong> (aktywne rifty i wulkany). Najstarsze skały są na wschodnim i zachodnim wybrzeżu - tam aktywność geotermalna jest minimalna. → <strong>D fałszywe</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - za zaznaczenie dokładnie dwóch poprawnych odpowiedzi: <strong>A i E</strong> (obie jednocześnie).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za zaznaczenie tylko jednej poprawnej, tylko fałszywych, lub więcej niż dwóch odpowiedzi (nawet jeśli wśród nich są A i E).<br>- <strong>Akceptowane warianty:</strong> brak - odpowiedź jest jednoznaczna (A + E).<br>- <strong>Wykluczone:</strong> zaznaczenie samego A lub samego E (punkt się nie należy), zaznaczenie A + E + cokolwiek innego (przekroczenie liczby zaznaczonych = 0 pkt).</blockquote>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>🌍 <strong>Tektonika płyt - granica ryftowa:</strong><br>Islandia leży na <strong>Grzbiecie Śródatlantyckim</strong> (ryft rozsuwający). Zachodnia część wyspy → <strong>płyta północnoamerykańska</strong>; wschodnia → <strong>płyta eurazjatycka</strong>. Prędkość rozsuwania ≈ 2,5 cm/rok.</p>\n<p>🌋 <strong>Skały magmowe wulkaniczne vs. głębinowe:</strong></p>\n<ul><li><strong>Wylewne (efuzywne)</strong> - magma wylewa się na powierzchnię i szybko stygnie → drobnoziarniste lub szkliste (bazalt, ryolit, pumeks). Charakterystyczne dla Islandii.</li><li><strong>Głębinowe (plutoniczne)</strong> - magma stygnie powoli pod powierzchnią → grubokrystaliczne (granit, gabro). W Islandii rzadkie i niecharakterystyczne.</li></ul>\n<p>❄️🌋 <strong>Jökulhlaup - powódź glacjalna:</strong><br>Erupcja subglacialna (pod czapą lodową) → błyskawiczne topnienie lodu → nagłe uwolnienie ogromnych mas wody. Najsłynniejszy przykład: erupcja Grímsvötn pod lodowcem <strong>Vatnajökull</strong> (1996) - jökulhlaup osiągnął przepływ \\(Q \\approx 45\\,000\\,\\text{m}^3/\\text{s}\\), 20× więcej niż Amazonka w normalnych warunkach.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Opcja | Treść (skrót) | Dlaczego błędna (typowy błąd ucznia) |<br>| B | Skały powierzchniowe = magmowe <strong>głębinowe</strong> | Uczeń myli typ skał: Islandia to bazalty (wylewne), nie granity (głębinowe). Wiek skał nie dowodzi głębinowego pochodzenia - dowodzi aktywności wulkanicznej. |<br>| C | Najmłodsze skały = orogeneza <strong>hercyńska</strong> | Uczeń myli &quot;najmłodsze skały Islandii&quot; z &quot;starymi orogenezami&quot;. Islandia jest młodą wyspą wulkaniczną (wiek neogen-holocen), orogeneza hercyńska to ok. 300 mln lat temu. |<br>| D | Wody termalne = obszary <strong>najstarszych skał</strong> | Uczeń odwraca zależność: geotermia jest tam, gdzie młoda aktywność wulkaniczna (strefa centralna = skały najmłodsze), a nie tam, gdzie stare skały (wybrzeża wschodnie/zachodnie). |</p>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - mylenie płyt tektonicznych na Islandii.</strong><br>Wielu uczniów uważa, że &quot;cała Islandia leży na płycie eurazjatyckiej&quot; lub &quot;całej północnoamerykańskiej&quot;. Tymczasem granica ryftowa przebiega przez środek wyspy - Islandia jest jedynym miejscem na Ziemi, gdzie grzbiet śródoceaniczny wynurza się ponad poziom morza. Kluczowe jest odczytanie mapy: <strong>Höfn jest na wschodzie = płyta eurazjatycka</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - mylenie skał magmowych wylewnych z głębinowymi.</strong><br>&quot;Skały magmowe&quot; to pojęcie nadrzędne - mogą być wylewne (wulkaniczne: bazalt, andezyt) lub głębinowe (plutoniczne: granit, gabro). Islandia to klasyczny przykład skał <strong>wylewnych</strong>. Opcja B jest pułapką terminologiczną - mówi &quot;głębinowe&quot;, co automatycznie dyskwalifikuje odpowiedź.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - nieznajomość jökulhlaupów.</strong><br>Niektórzy uczniowie eliminują opcję E, bo nie kojarzą bezpośredniego związku &quot;wulkan + lodowiec → powódź&quot;. Mechanizm jest prosty: erupcja topi lód od spodu → katastrofalna powódź w ciągu godzin. To jeden z najbardziej charakterystycznych procesów geograficznych Islandii i pojawia się w CKE regularnie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4 - zaznaczenie tylko jednej odpowiedzi.</strong><br>Zadanie wymaga zaznaczenia <strong>dokładnie dwóch</strong> poprawnych odpowiedzi. Zaznaczenie samego A lub samego E daje <strong>0 punktów</strong>. Klucz CKE wymaga obu naraz - warto to podkreślić przy sprawdzaniu odpowiedzi.</blockquote>"}]}