{"id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/18","paper_id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"18","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18. (0-1)\nNa blokdiagramie wskazano wybraną płaszczowinę.\nNa podstawie: www.kaskgg.agh.edu.pl\nWyjaśnij, w jaki sposób powstała wskazana płaszczowina. Uwzględnij proces\ncharakterystyczny dla deformacji ciągłych i proces charakterystyczny dla deformacji\nnieciągłych.\npłaszczowina\nMGE_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy\nwewnętrzne prowadzące do urozmaicenia\npowierzchni Ziemi […] oraz formy powstałe\nw ich wyniku.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do deformacji ciągłej i nieciągłej.\n0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowa odpowiedź\nPowstanie płaszczowiny jest skutkiem fałdowania warstw skalnych (obalenia fałdów) oraz\nprzemieszczania oderwanych (odkłutych) fałdów.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPłaszczowina powstała w wyniku **fałdowania warstw skalnych** (deformacja ciągła - obalenie fałdów) oraz **odkłucia i nasunięcia oderwanych fałdów** na sąsiednie jednostki skalne (deformacja nieciągła).\n\n## Sposób 1 - analiza kolejnych etapów powstawania płaszczowiny\n\n**Krok 1 - deformacja ciągła: fałdowanie**\n\nPod wpływem poziomych naprężeń tektonicznych (ściskanie, najczęściej podczas kolizji płyt litosferycznych) warstwy skalne ulegają **fałdowaniu** - zginają się bez pękania. Fałdy stopniowo stają się coraz bardziej asymetryczne, aż dochodzi do ich **obalenia** (fałd leży prawie poziomo). Jest to deformacja *ciągła*, bo skała odkształca się plastycznie, bez przerwania ciągłości warstw.\n\n**Krok 2 - deformacja nieciągła: odkłucie i nasunięcie**\n\nGdy fałd jest już obalony, dalsze naprężenia prowadzą do **pęknięcia** wzdłuż powierzchni nasunięcia (tzw. czoło płaszczowiny). Odkłuty pakiet skalny *przesuwa się* po tej powierzchni - nasuwając się na dziesiątki lub setki kilometrów na sąsiednie jednostki. Pęknięcie skały jest deformacją *nieciągłą*, bo przerywa ciągłość warstw.\n\n**Wynik:** płaszczowina = obalony fałd + nasunięcie po powierzchni uskokowej.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez blokdiagram (dedukcja z materiału źródłowego)\n\nNa blokdiagramie widać:\n- silnie sfałdowane (wygięte) warstwy → dowód na wcześniejsze **fałdowanie** (deformacja ciągła),\n- wyraźną, prawie poziomą granicę między przemieszczonym pakietem a podłożem → powierzchnia nasunięcia (płaszczyzna uskokowa) → dowód na **odkłucie i transport** (deformacja nieciągła).\n\nObserwacja blokdiagramu pozwala zidentyfikować oba procesy bez konieczności odwoływania się do teorii - najpierw widzimy strukturę fałdową, a potem wyraźne nasunięcie.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 18, max 1 pkt):**\n\n- **1 pkt** - za poprawne wyjaśnienie zawierające **oba** elementy:\n- odniesienie do deformacji **ciągłej** (fałdowanie / obalenie fałdów),\n- odniesienie do deformacji **nieciągłej** (odkłucie / przemieszczenie oderwanych fałdów / nasunięcie).\n- **0 pkt** - za odpowiedź, która pomija jeden z procesów lub opisuje tylko jeden typ deformacji.\n\n**Przykładowa odpowiedź CKE:** *„Powstanie płaszczowiny jest skutkiem fałdowania warstw skalnych (obalenia fałdów) oraz przemieszczania oderwanych (odkłutych) fałdów.\"*\n\n**Akceptowane warianty:**\n- deformacja ciągła: fałdowanie, obalenie fałdów, plastyczne zginanie warstw,\n- deformacja nieciągła: odkłucie fałdów, nasunięcie, przemieszczenie wzdłuż powierzchni uskokowej.\n\n**Wykluczone:** odpowiedź wymieniająca tylko fałdowanie ALBO tylko nasunięcie - bez obu elementów = 0 pkt.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wymagana jest wiedza z **geologii strukturalnej i geomorfologii**:\n\n🌍 **Deformacje ciągłe (plastyczne)** - skała ugina się bez pękania; przykład: **fałdowanie** (antyformy i synformy), leżenie fałdów i obalenie; skały podatne to skały ilaste, mułowce, wapienie w warunkach wysokiego ciśnienia.\n\n🌍 **Deformacje nieciągłe (kruche)** - skała pęka; przykłady: **uskoki**, **odkłucia**, **spękania**; skały kruche to granity, piaskowce w warunkach małego ciśnienia.\n\n🌍 **Płaszczowina** (*nappe*) - płat skalny nasunięty poziomo lub subhoryzontalnie na odległość co najmniej kilku kilometrów; powstaje w orogenezach kolizyjnych (np. Alpy, Karpaty, Himalaje). W Karpatach polskich płaszczowiny (magurska, śląska, podśląska) nasunęły się z południa na platformę europejską.\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n⚠️ **Pułapka 1 - opisanie tylko jednego procesu.** Najczęstszy błąd: uczeń pisze „płaszczowina powstała w wyniku fałdowania\" - i na tym kończy. To daje 0 pkt, bo klucz CKE wymaga **obydwu** procesów (ciągłego i nieciągłego). Oba muszą być wymienione i powiązane.\n\n⚠️ **Pułapka 2 - mylenie deformacji ciągłej z nieciągłą.** Uczniowie często odwracają definicje: piszą, że fałdowanie to deformacja nieciągła (bo fałd „łamie\" skałę - ale to błąd; fałdowanie to odkształcenie plastyczne = ciągłe). Uskok / odkłucie = pęknięcie = deformacja **nieciągła**.\n\n⚠️ **Pułapka 3 - ogólnikowe sformułowania bez terminologii.** Zapis „skały zostały ściśnięte i przesunięte\" jest zbyt ogólny. Klucz wymaga użycia słów-kluczy: **fałdowanie** (lub obalenie fałdów) i **odkłucie / nasunięcie** (lub przemieszczenie oderwanych fałdów).\n\n⚠️ **Pułapka 4 - pomylenie płaszczowiny z uskokiem.** Płaszczowina to nasunięcie o charakterze subhoryzontalnym (prawie poziomym) - nie pionowy uskok zrzutowy. Podanie „uskok normalny\" lub „uskok odwrócony\" zamiast „nasunięcie / odkłucie\" może nie być akceptowane jako odpowiedź na pytanie o mechanizm tworzenia płaszczowiny.","image":"img/geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-18.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 18. (0-1)<br>Na blokdiagramie wskazano wybraną płaszczowinę.<br>Na podstawie: www.kaskgg.agh.edu.pl<br>Wyjaśnij, w jaki sposób powstała wskazana płaszczowina. Uwzględnij proces<br>charakterystyczny dla deformacji ciągłych i proces charakterystyczny dla deformacji<br>nieciągłych.<br>płaszczowina<br>MGE_1R</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 18. (0-1)<br>IV etap edukacyjny<br>IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz<br>prezentowanie informacji na podstawie<br>różnych źródeł informacji geograficznej […].<br>IV etap edukacyjny<br>5.5) Zdający charakteryzuje główne procesy<br>wewnętrzne prowadzące do urozmaicenia<br>powierzchni Ziemi […] oraz formy powstałe<br>w ich wyniku.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do deformacji ciągłej i nieciągłej.<br>0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.<br>Przykładowa odpowiedź<br>Powstanie płaszczowiny jest skutkiem fałdowania warstw skalnych (obalenia fałdów) oraz<br>przemieszczania oderwanych (odkłutych) fałdów.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Płaszczowina powstała w wyniku <strong>fałdowania warstw skalnych</strong> (deformacja ciągła - obalenie fałdów) oraz <strong>odkłucia i nasunięcia oderwanych fałdów</strong> na sąsiednie jednostki skalne (deformacja nieciągła).</p>\n<h4>Sposób 1 - analiza kolejnych etapów powstawania płaszczowiny</h4>\n<p><strong>Krok 1 - deformacja ciągła: fałdowanie</strong></p>\n<p>Pod wpływem poziomych naprężeń tektonicznych (ściskanie, najczęściej podczas kolizji płyt litosferycznych) warstwy skalne ulegają <strong>fałdowaniu</strong> - zginają się bez pękania. Fałdy stopniowo stają się coraz bardziej asymetryczne, aż dochodzi do ich <strong>obalenia</strong> (fałd leży prawie poziomo). Jest to deformacja <em>ciągła</em>, bo skała odkształca się plastycznie, bez przerwania ciągłości warstw.</p>\n<p><strong>Krok 2 - deformacja nieciągła: odkłucie i nasunięcie</strong></p>\n<p>Gdy fałd jest już obalony, dalsze naprężenia prowadzą do <strong>pęknięcia</strong> wzdłuż powierzchni nasunięcia (tzw. czoło płaszczowiny). Odkłuty pakiet skalny <em>przesuwa się</em> po tej powierzchni - nasuwając się na dziesiątki lub setki kilometrów na sąsiednie jednostki. Pęknięcie skały jest deformacją <em>nieciągłą</em>, bo przerywa ciągłość warstw.</p>\n<p><strong>Wynik:</strong> płaszczowina = obalony fałd + nasunięcie po powierzchni uskokowej.</p>\n<h4>Sposób 2 - weryfikacja przez blokdiagram (dedukcja z materiału źródłowego)</h4>\n<p>Na blokdiagramie widać:</p>\n<ul><li>silnie sfałdowane (wygięte) warstwy → dowód na wcześniejsze <strong>fałdowanie</strong> (deformacja ciągła),</li><li>wyraźną, prawie poziomą granicę między przemieszczonym pakietem a podłożem → powierzchnia nasunięcia (płaszczyzna uskokowa) → dowód na <strong>odkłucie i transport</strong> (deformacja nieciągła).</li></ul>\n<p>Obserwacja blokdiagramu pozwala zidentyfikować oba procesy bez konieczności odwoływania się do teorii - najpierw widzimy strukturę fałdową, a potem wyraźne nasunięcie.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE - ile punktów za co</h4>\n<p>📋 <strong>Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 18, max 1 pkt):</strong></p>\n<ul><li><strong>1 pkt</strong> - za poprawne wyjaśnienie zawierające <strong>oba</strong> elementy:</li><li>odniesienie do deformacji <strong>ciągłej</strong> (fałdowanie / obalenie fałdów),</li><li>odniesienie do deformacji <strong>nieciągłej</strong> (odkłucie / przemieszczenie oderwanych fałdów / nasunięcie).</li><li><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedź, która pomija jeden z procesów lub opisuje tylko jeden typ deformacji.</li></ul>\n<p><strong>Przykładowa odpowiedź CKE:</strong> <em>„Powstanie płaszczowiny jest skutkiem fałdowania warstw skalnych (obalenia fałdów) oraz przemieszczania oderwanych (odkłutych) fałdów.&quot;</em></p>\n<p><strong>Akceptowane warianty:</strong></p>\n<ul><li>deformacja ciągła: fałdowanie, obalenie fałdów, plastyczne zginanie warstw,</li><li>deformacja nieciągła: odkłucie fałdów, nasunięcie, przemieszczenie wzdłuż powierzchni uskokowej.</li></ul>\n<p><strong>Wykluczone:</strong> odpowiedź wymieniająca tylko fałdowanie ALBO tylko nasunięcie - bez obu elementów = 0 pkt.</p>\n<h4>Wzory i referencje</h4>\n<p>W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wymagana jest wiedza z <strong>geologii strukturalnej i geomorfologii</strong>:</p>\n<p>🌍 <strong>Deformacje ciągłe (plastyczne)</strong> - skała ugina się bez pękania; przykład: <strong>fałdowanie</strong> (antyformy i synformy), leżenie fałdów i obalenie; skały podatne to skały ilaste, mułowce, wapienie w warunkach wysokiego ciśnienia.</p>\n<p>🌍 <strong>Deformacje nieciągłe (kruche)</strong> - skała pęka; przykłady: <strong>uskoki</strong>, <strong>odkłucia</strong>, <strong>spękania</strong>; skały kruche to granity, piaskowce w warunkach małego ciśnienia.</p>\n<p>🌍 <strong>Płaszczowina</strong> (<em>nappe</em>) - płat skalny nasunięty poziomo lub subhoryzontalnie na odległość co najmniej kilku kilometrów; powstaje w orogenezach kolizyjnych (np. Alpy, Karpaty, Himalaje). W Karpatach polskich płaszczowiny (magurska, śląska, podśląska) nasunęły się z południa na platformę europejską.</p>\n<h4>Typowe pułapki i częste błędy uczniów</h4>\n<p>⚠️ <strong>Pułapka 1 - opisanie tylko jednego procesu.</strong> Najczęstszy błąd: uczeń pisze „płaszczowina powstała w wyniku fałdowania&quot; - i na tym kończy. To daje 0 pkt, bo klucz CKE wymaga <strong>obydwu</strong> procesów (ciągłego i nieciągłego). Oba muszą być wymienione i powiązane.</p>\n<p>⚠️ <strong>Pułapka 2 - mylenie deformacji ciągłej z nieciągłą.</strong> Uczniowie często odwracają definicje: piszą, że fałdowanie to deformacja nieciągła (bo fałd „łamie&quot; skałę - ale to błąd; fałdowanie to odkształcenie plastyczne = ciągłe). Uskok / odkłucie = pęknięcie = deformacja <strong>nieciągła</strong>.</p>\n<p>⚠️ <strong>Pułapka 3 - ogólnikowe sformułowania bez terminologii.</strong> Zapis „skały zostały ściśnięte i przesunięte&quot; jest zbyt ogólny. Klucz wymaga użycia słów-kluczy: <strong>fałdowanie</strong> (lub obalenie fałdów) i <strong>odkłucie / nasunięcie</strong> (lub przemieszczenie oderwanych fałdów).</p>\n<p>⚠️ <strong>Pułapka 4 - pomylenie płaszczowiny z uskokiem.</strong> Płaszczowina to nasunięcie o charakterze subhoryzontalnym (prawie poziomym) - nie pionowy uskok zrzutowy. Podanie „uskok normalny&quot; lub „uskok odwrócony&quot; zamiast „nasunięcie / odkłucie&quot; może nie być akceptowane jako odpowiedź na pytanie o mechanizm tworzenia płaszczowiny.</p>"}]}