{"id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/5.1","paper_id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"5.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.1. (0-1)\nPodaj czynnik, który uniemożliwia tworzenie się międzyzwrotnikowych cyklonów\ntropikalnych u wybrzeży Peru i Angoli.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.1. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n1.5) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe […] między\nwybranymi elementami środowiska\nprzyrodniczego […].\n3.1) Zdający wyjaśnia mechanizm cyrkulacji\npowietrza w strefie międzyzwrotnikowej\n[…] oraz opisuje przebieg procesów\npogodowych […].\n3.3) Zdający wyjaśnia na przykładach\ngenezę wiatrów […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie poprawnego czynnika.\n0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Względnie niska temperatura powierzchniowych wód oceanicznych (spowodowana\nzimnymi prądami morskimi).\n- Występowanie zimnego prądu morskiego.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Czynnik:** Niska temperatura wód powierzchniowych oceanu, spowodowana obecnością zimnych prądów morskich - **Prądu Peruwiańskiego (Humboldta)** u wybrzeży Peru i **Prądu Benguelskiego** u wybrzeży Angoli.\n\n## Sposób 1 - Analiza mapy temperatury wód powierzchniowych\n\nKluczowy krok: odczyt z **barwnej mapy temperatury wód oceanicznych** (strona I materiału źródłowego).\n\n1. **Zlokalizuj wybrzeże Peru** (ok. \\(10^\\circ\\text{-}20^\\circ\\) S, wschodni Pacyfik) oraz **wybrzeże Angoli** (ok. \\(10^\\circ\\text{-}20^\\circ\\) S, wschodni Atlantyk).\n2. Na mapie temperatury oba te rejony mają **wyraźnie chłodniejsze wody** niż obszary na tych samych szerokościach geograficznych po przeciwnej stronie oceanu.\n3. Zachodnie wybrzeża kontynentów w strefie zwrotnikowej są omywane przez **zimne prądy wstępujące** (upwelling) i prądy polarne biegnące ku równikowi:\n- **Prąd Peruwiański (Humboldta)** - płynie z S ku N wzdłuż wybrzeży Ekwadoru i Peru.\n- **Prąd Benguelski** - płynie z S ku N wzdłuż Namibii i Angoli.\n4. Temperatura wód powierzchniowych w tych rejonach wynosi **poniżej 26 °C** - to **minimalny próg energetyczny** wymagany do powstania cyklonu tropikalnego.\n5. **Wniosek:** Brak wystarczającego ciepła oceanicznego → brak parowania dostarczającego energii do układu → cyklon nie może się uformować.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez mechanizm powstawania cyklonu\n\nAlternatywna ścieżka rozumowania - odwołanie do warunków koniecznych powstawania cyklonów.\n\n1. Cyklon tropikalny powstaje, gdy spełnione są łącznie:\n- temperatura powierzchni oceanu (SST) **> 26 °C** (warunek energetyczny),\n- duża wilgotność powietrza w troposferze,\n- szerokość geograficzna **> ok. 5°** od równika (warunek siły Coriolisa - inaczej brak obrotu układu).\n2. Porównaj wschodnią i zachodnią część Atlantyku oraz Pacyfiku na tych samych szerokościach (\\(10^\\circ\\text{-}20^\\circ\\)):\n- **Wschodnia Azja / Karaiby** (zachodnia część oceanów): wody ciepłe - SST > 28 °C → cyklony powstają.\n- **Peru / Angola** (wschodnia część oceanów): wody zimne - SST < 22 °C → brak warunków energetycznych.\n3. Zimne prądy morskie **obniżają parowanie**, a przez to zmniejszają zawartość pary wodnej w atmosferze - brakuje \"paliwa\" dla cyklonu.\n4. **Weryfikacja:** Mapa tras cyklonów (załącznik) potwierdza, że w tych rejonach nie ma ani punktów startowych, ani tras - spójne z analizą temperatury wód.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5.1, max 1 pkt):**\n>\n> - **1 pkt** - za podanie poprawnego czynnika, czyli:\n> - **niska temperatura powierzchniowych wód oceanicznych** (spowodowana zimnymi prądami morskimi), LUB\n> - **występowanie zimnego prądu morskiego** (akceptowane bez podania nazwy prądu)\n> - **0 pkt** - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium (np. zbyt ogólna, niepowiązana z temperaturą wód lub prądami morskimi)\n>\n> **Akceptowane warianty:** \"zimne prądy morskie\", \"niska temperatura wód oceanicznych (wywołana zimnymi prądami)\", \"Prąd Peruwiański / Humboldta / Benguelski\" - każdy z tych zapisów jest wystarczający.\n>\n> **Wykluczone:** samo sformułowanie \"zimny klimat\" lub \"daleko od równika\" bez odniesienia do temperatury wód lub prądów morskich.\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wystarczy wiedza z działów:\n\n> 🌊 **Zimne prądy morskie na zachodnich wybrzeżach kontynentów (strefa zwrotnikowa):**\n> - **Prąd Peruwiański (Humboldta)** - wschodnia część Pacyfiku, płynie z południa ku równikowi wzdłuż wybrzeży Chile, Peru, Ekwadoru.\n> - **Prąd Benguelski** - wschodnia część Atlantyku Południowego, płynie z południa wzdłuż Namibii i Angoli.\n> - **Prąd Kanaryjski** - analogicznie na półkuli N, wschodnia część Atlantyku (zachodnia Afryka, Maroko).\n> - **Upwelling**: wzdłuż tych wybrzeży dochodzi do wynurzania zimnych wód głębinowych, co dodatkowo obniża SST.\n\n> 🌀 **Warunki powstawania cyklonu tropikalnego:**\n> Minimalna temperatura wód powierzchniowych **SST ≥ 26 °C**, szerokość geograficzna **> 5°** od równika (siła Coriolisa), duża niestabilność termiczna atmosfery, brak silnego ścinania wiatru z wysokością.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n*(Zadanie jest otwarte krótkie - brak opcji ABCD. Patrz sekcja \"Typowe pułapki\" poniżej.)*\n\nNie dotyczy - zadanie otwarte nie ma gotowych opcji do eliminacji.\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - mylenie przyczyny z skutkiem:** Uczniowie często piszą \"bo tam nie ma cyklonów\" - to jest tautologia, nie wyjaśnienie przyczyny. Klucz CKE wymaga podania **czynnika** (zimny prąd / niska temperatura wód), nie stwierdzenia faktu.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - odpowiedź \"zimny klimat\" lub \"suchy klimat\":** Zarówno Peru (pustynia Atakama), jak i Angola (pustynia Namib) mają suchy klimat, ale klucz CKE nie akceptuje odpowiedzi klimatycznej bez odniesienia do temperatury wód oceanu. Suchość klimatu jest skutkiem zimnego prądu, nie bezpośrednią przyczyną braku cyklonów.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - pominięcie roli oceanu:** Cyklon tropikalny czerpie energię z parowania wód oceanicznych, nie z atmosfery lądowej. Uczniowie, którzy skupiają się na lądzie (np. \"tereny pustynne nie mają wilgoci\"), gubią istotę mechanizmu - chodzi o **temperaturę wody morskiej**, nie o suchość lądu.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - brak wskazania prądu lub temperatury jako czynnika:** Napisanie tylko \"prąd morski\" bez doprecyzowania, że chodzi o prąd **zimny** (obniżający SST), może być uznane za niepełną odpowiedź. Bezpieczniej napisać: \"zimny prąd morski obniżający temperaturę wód\" lub podać nazwę prądu (Peruwiański / Benguelski).","image":"img/geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-5.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 5.1. (0-1)
Podaj czynnik, który uniemożliwia tworzenie się międzyzwrotnikowych cyklonów
tropikalnych u wybrzeży Peru i Angoli.

","answer_text_html":"

Zadanie 5.1. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
1.5) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe […] między
wybranymi elementami środowiska
przyrodniczego […].
3.1) Zdający wyjaśnia mechanizm cyrkulacji
powietrza w strefie międzyzwrotnikowej
[…] oraz opisuje przebieg procesów
pogodowych […].
3.3) Zdający wyjaśnia na przykładach
genezę wiatrów […].
Zasady oceniania
1 pkt - za podanie poprawnego czynnika.
0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowe odpowiedzi

\n\n

zimnymi prądami morskimi).

\n\n

Zasady oceniania rozwiązań zadań

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Czynnik: Niska temperatura wód powierzchniowych oceanu, spowodowana obecnością zimnych prądów morskich - Prądu Peruwiańskiego (Humboldta) u wybrzeży Peru i Prądu Benguelskiego u wybrzeży Angoli.

\n

Sposób 1 - Analiza mapy temperatury wód powierzchniowych

\n

Kluczowy krok: odczyt z barwnej mapy temperatury wód oceanicznych (strona I materiału źródłowego).

\n
  1. Zlokalizuj wybrzeże Peru (ok. \\(10^\\circ\\text{-}20^\\circ\\) S, wschodni Pacyfik) oraz wybrzeże Angoli (ok. \\(10^\\circ\\text{-}20^\\circ\\) S, wschodni Atlantyk).
  2. Na mapie temperatury oba te rejony mają wyraźnie chłodniejsze wody niż obszary na tych samych szerokościach geograficznych po przeciwnej stronie oceanu.
  3. Zachodnie wybrzeża kontynentów w strefie zwrotnikowej są omywane przez zimne prądy wstępujące (upwelling) i prądy polarne biegnące ku równikowi:
\n\n
  1. Temperatura wód powierzchniowych w tych rejonach wynosi poniżej 26 °C - to minimalny próg energetyczny wymagany do powstania cyklonu tropikalnego.
  2. Wniosek: Brak wystarczającego ciepła oceanicznego → brak parowania dostarczającego energii do układu → cyklon nie może się uformować.
\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez mechanizm powstawania cyklonu

\n

Alternatywna ścieżka rozumowania - odwołanie do warunków koniecznych powstawania cyklonów.

\n
  1. Cyklon tropikalny powstaje, gdy spełnione są łącznie:
\n\n
  1. Porównaj wschodnią i zachodnią część Atlantyku oraz Pacyfiku na tych samych szerokościach (\\(10^\\circ\\text{-}20^\\circ\\)):
\n\n
  1. Zimne prądy morskie obniżają parowanie, a przez to zmniejszają zawartość pary wodnej w atmosferze - brakuje "paliwa" dla cyklonu.
  2. Weryfikacja: Mapa tras cyklonów (załącznik) potwierdza, że w tych rejonach nie ma ani punktów startowych, ani tras - spójne z analizą temperatury wód.
\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5.1, max 1 pkt):

- 1 pkt - za podanie poprawnego czynnika, czyli:
- niska temperatura powierzchniowych wód oceanicznych (spowodowana zimnymi prądami morskimi), LUB
- występowanie zimnego prądu morskiego (akceptowane bez podania nazwy prądu)
- 0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium (np. zbyt ogólna, niepowiązana z temperaturą wód lub prądami morskimi)

Akceptowane warianty: "zimne prądy morskie", "niska temperatura wód oceanicznych (wywołana zimnymi prądami)", "Prąd Peruwiański / Humboldta / Benguelski" - każdy z tych zapisów jest wystarczający.

Wykluczone: samo sformułowanie "zimny klimat" lub "daleko od równika" bez odniesienia do temperatury wód lub prądów morskich.
\n

Wzory i referencje

\n

W tym zadaniu nie stosuje się wzorów matematycznych. Wystarczy wiedza z działów:

\n
🌊 Zimne prądy morskie na zachodnich wybrzeżach kontynentów (strefa zwrotnikowa):
- Prąd Peruwiański (Humboldta) - wschodnia część Pacyfiku, płynie z południa ku równikowi wzdłuż wybrzeży Chile, Peru, Ekwadoru.
- Prąd Benguelski - wschodnia część Atlantyku Południowego, płynie z południa wzdłuż Namibii i Angoli.
- Prąd Kanaryjski - analogicznie na półkuli N, wschodnia część Atlantyku (zachodnia Afryka, Maroko).
- Upwelling: wzdłuż tych wybrzeży dochodzi do wynurzania zimnych wód głębinowych, co dodatkowo obniża SST.
\n
🌀 Warunki powstawania cyklonu tropikalnego:
Minimalna temperatura wód powierzchniowych SST ≥ 26 °C, szerokość geograficzna > 5° od równika (siła Coriolisa), duża niestabilność termiczna atmosfery, brak silnego ścinania wiatru z wysokością.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

(Zadanie jest otwarte krótkie - brak opcji ABCD. Patrz sekcja "Typowe pułapki" poniżej.)

\n

Nie dotyczy - zadanie otwarte nie ma gotowych opcji do eliminacji.

\n

Typowe pułapki i częste błędy uczniów

\n
⚠️ Pułapka 1 - mylenie przyczyny z skutkiem: Uczniowie często piszą "bo tam nie ma cyklonów" - to jest tautologia, nie wyjaśnienie przyczyny. Klucz CKE wymaga podania czynnika (zimny prąd / niska temperatura wód), nie stwierdzenia faktu.
\n
⚠️ Pułapka 2 - odpowiedź "zimny klimat" lub "suchy klimat": Zarówno Peru (pustynia Atakama), jak i Angola (pustynia Namib) mają suchy klimat, ale klucz CKE nie akceptuje odpowiedzi klimatycznej bez odniesienia do temperatury wód oceanu. Suchość klimatu jest skutkiem zimnego prądu, nie bezpośrednią przyczyną braku cyklonów.
\n
⚠️ Pułapka 3 - pominięcie roli oceanu: Cyklon tropikalny czerpie energię z parowania wód oceanicznych, nie z atmosfery lądowej. Uczniowie, którzy skupiają się na lądzie (np. "tereny pustynne nie mają wilgoci"), gubią istotę mechanizmu - chodzi o temperaturę wody morskiej, nie o suchość lądu.
\n
⚠️ Pułapka 4 - brak wskazania prądu lub temperatury jako czynnika: Napisanie tylko "prąd morski" bez doprecyzowania, że chodzi o prąd zimny (obniżający SST), może być uznane za niepełną odpowiedź. Bezpieczniej napisać: "zimny prąd morski obniżający temperaturę wód" lub podać nazwę prądu (Peruwiański / Benguelski).
"}]}