{"id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"9","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie spośród 1-4.\nHańcza należy do jezior polodowcowych\nA.\nmorenowych,\no czym\nświadczą\n1.\ndługa linia brzegowa i rozległa powierzchnia\njeziora należącego do największych na\nSuwalszczyźnie.\n2.\njego głębokość, strome brzegi i zbliżone do\npołudnikowego ułożenie misy.\nB.\nrynnowych,\n3.\ndobrze rozwinięta linia brzegowa, obecność\nlicznych zatok i duże zróżnicowanie\ngłębokości.\n4.\npołożenie między wzniesieniami moreny\nczołowej a obniżeniem moreny dennej oraz\nwiek misy.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nIV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz\nprezentowanie informacji na podstawie\nróżnych źródeł informacji geograficznej […].\nIV etap edukacyjny\n1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy\nśrodowiska przyrodniczego […].\n4.3) Zdający charakteryzuje […] typy\ngenetyczne jezior […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawną odpowiedź.\n0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPoprawna odpowiedź\nB2","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B2** - Hańcza należy do jezior polodowcowych **rynnowych**, o czym świadczy **jego głębokość, strome brzegi i zbliżone do południkowego ułożenie misy**.\n\n## Sposób 1 - Cechy diagnostyczne jeziora rynnowego na mapie\n\n**Co odczytujemy z mapy:** Mapa szczegółowa Suwalskiego Parku Krajobrazowego pokazuje kształt misy Hańczy - wydłużoną, wąską, orientowaną w przybliżeniu południkową, z wyraźnie stromymi zboczami po obu stronach.\n\n**Krok po kroku:**\n\n1. **Geneza rynien glacjalnych**: Podczas zlodowaceń pod lodowcem płynęły wody subglacjalne pod wysokim ciśnieniem, wyżłabiając w podłożu głębokie, wąskie rynny. Po ustąpieniu lodu rynny wypełniły się wodą → jeziora rynnowe.\n\n2. **Cechy charakterystyczne jezior rynnowych** (diagnoza B2):\n- **Znaczna głębokość** - Hańcza jest najgłębszym jeziorem w Polsce i całej nizinnej Europie (max ok. 108,5 m); taka głębokość to efekt erozji subglacjalnej pod wysokim ciśnieniem.\n- **Strome, regularnie obniżające się brzegi** - widoczne na mapie jako gęsto upakowane poziomice przy brzegu; teren opada gwałtownie ku wodzie.\n- **Południkowe ułożenie misy** - jezioro jest wydłużone wzdłuż kierunku ruchu lądolodu (z N na S lub NW-SE), co odpowiada kierunkowi przepływu wód subglacjalnych.\n\n3. **Wniosek**: Głębokość + strome brzegi + wydłużona forma południkowa = **klasyczne cechy rynny glacjalnej** → **odpowiedź B2**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja pozostałych opcji\n\nSprawdźmy, dlaczego A1, A2, B3, B4 są błędne - co prowadzi do tego samego wniosku:\n\n- **A (morenowe)**: Jeziora morenowe to płytkie, nieregularne zbiorniki leżące w zagłębieniach między wzniesieniami morenowymi. Hańcza jest wyjątkowo głęboka → wyklucza typ morenowy.\n- **Uzasadnienie 1**: „długa linia brzegowa i rozległa powierzchnia\" to cechy jezior morenowych (np. Śniardwy, Mamry) - dużych, płytkich, o rozbudowanych zatokach. Hańcza jest wąska i głęboka, nie rozległa.\n- **Uzasadnienie 3**: „dobrze rozwinięta linia brzegowa, liczne zatoki, duże zróżnicowanie głębokości\" - to cechy jezior morenowych lub polodowcowych z bardziej skomplikowaną misą, nie rynny.\n- **Uzasadnienie 4**: „położenie między wzniesieniami moreny czołowej a obniżeniem moreny dennej\" - to opis jeziora morenowego związanego z morfologią akumulacyjną lądolodu, nie z erozją rynnową.\n\n**Jedynym uzasadnieniem pasującym do cech rynnowych jest 2** - głębokość + strome brzegi + południkowa oś misy.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9., max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za odpowiedź **B2** (oba elementy: litera B i cyfra 2 muszą być zaznaczone łącznie).\n> - **0 pkt** - za każdą inną odpowiedź (B bez 2, sama litera B, samo 2, lub jakiekolwiek inne połączenie).\n> - **Akceptowane warianty:** brak - klucz wskazuje wyłącznie B2 bez alternatyw.\n> - **Wykluczone:** A1, A2, B3, B4 oraz odpowiedzi niepełne (tylko litera lub tylko cyfra).\n\n## Wzory i referencje\n\nW tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych. Zadanie wymaga wiedzy z geomorfologii glacjalnej.\n\n> 🏔️ **Jeziora polodowcowe - typologia genetyczna:**\n> - **Rynnowe**: wąskie, głębokie, wydłużone wzdłuż kierunku ruchu lądolodu; powstają przez erozję subglacjalną wód pod ciśnieniem. Przykłady: **Hańcza** (najgłębsze w Polsce, 108,5 m), Wigry (częściowo), Gopło.\n> - **Morenowe**: nieregularne, płytkie, leżą w obniżeniach między wzgórzami moreny czołowej lub dennej. Przykłady: **Śniardwy**, **Mamry** (największe powierzchniowo jeziora Polski).\n> - **Wytopiskowe** (kettle lakes): okrągłe, małe, powstałe po wytopieniu brył martwego lodu.\n>\n> 🧊 **Kierunek ruchu lądolodu w Polsce**: z N/NW na S/SE → rynny glacjalne mają orientację NW-SE lub N-S → stąd południkowe ułożenie misy Hańczy.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna (typowy błąd ucznia) |\n| A1 | morenowych - długa linia brzegowa i rozległa powierzchnia | Cechy te (rozległość, rozbudowana linia brzegowa) opisują jeziora morenowe jak Śniardwy czy Mamry - płytkie i szerokie. Hańcza jest wąska i głęboka, więc nie pasuje. |\n| A2 | morenowych - głębokość, strome brzegi, południkowe ułożenie | Uzasadnienie 2 jest POPRAWNE, ale litera A jest błędna! Cechy te charakteryzują rynny, nie moreny. Typowy błąd: uczeń dobrze rozpoznaje cechy, ale błędnie przypisuje je do moreny. |\n| B3 | rynnowych - dobrze rozwinięta linia brzegowa, liczne zatoki, zróżnicowanie głębokości | Litera B (rynnowe) poprawna, ale uzasadnienie 3 opisuje jeziora morenowe - nieregularne, z zatokami. Hańcza jest regularna, wąska, bez licznych zatok. |\n| B4 | rynnowych - między wzniesieniami moreny czołowej a obniżeniem moreny dennej | Uzasadnienie 4 opisuje warunki akumulacji morenowej, a nie erozję rynnową. To topograficzne otoczenie nie wyjaśnia genezy rynny. |\n\n## Typowe pułapki i częste błędy uczniów\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - mylenie A2 z B2:** Uzasadnienie 2 (głębokość, strome brzegi, południkowe ułożenie) jest poprawne i rzeczywiście opisuje Hańczę - ale uczniowie łączą je z literą **A (morenowe)**, bo intuicyjnie kojarzą \"głębokość\" z Mazurami. Pamiętaj: **głębokość + południkowe ułożenie = rynna, nie morena**.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - skojarzenie \"Mazury = morenowe\":** Większość dużych jezior mazurskich (Śniardwy, Mamry, Niegocin) to faktycznie jeziora morenowe - rozległe i płytkie. Hańcza jest wyjątkiem: to jezioro **rynnowe** na Suwalszczyźnie, wyróżniające się ekstremalną głębokością jak na nizinę. Nie przenoś schematu \"pojezierze = morenowe\" automatycznie.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - niezauważenie południkowego ułożenia misy:** Na mapie widać wyraźnie, że Hańcza jest wąska i wydłużona w kierunku N-S (południkowym). To kluczowa wskazówka dla rynny glacjalnej - kierunek odpowiada ruchowi lądolodu. Uczniowie często skupiają się na głębokości i ignorują kształt i orientację misy.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - niepełna odpowiedź:** Klucz CKE wymaga zaznaczenia **OBU elementów: B i 2**. Zaznaczenie samej litery B bez cyfry 2 (lub odwrotnie) daje 0 punktów. Zawsze sprawdź, czy wybrałeś kompletną parę litera + cyfra.","image":"img/geografia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 9. (0-1)
Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie spośród 1-4.
Hańcza należy do jezior polodowcowych
A.
morenowych,
o czym
świadczą
1.
długa linia brzegowa i rozległa powierzchnia
jeziora należącego do największych na
Suwalszczyźnie.
2.
jego głębokość, strome brzegi i zbliżone do
południkowego ułożenie misy.
B.
rynnowych,
3.
dobrze rozwinięta linia brzegowa, obecność
licznych zatok i duże zróżnicowanie
głębokości.
4.
położenie między wzniesieniami moreny
czołowej a obniżeniem moreny dennej oraz
wiek misy.

","answer_text_html":"

Zadanie 9. (0-1)
IV etap edukacyjny
IV. Pozyskiwanie, przetwarzanie oraz
prezentowanie informacji na podstawie
różnych źródeł informacji geograficznej […].
IV etap edukacyjny
1.3) Zdający odczytuje i opisuje cechy
środowiska przyrodniczego […].
4.3) Zdający charakteryzuje […] typy
genetyczne jezior […].
Zasady oceniania
1 pkt - za poprawną odpowiedź.
0 pkt - za odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Zasady oceniania rozwiązań zadań
Poprawna odpowiedź
B2

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

B2 - Hańcza należy do jezior polodowcowych rynnowych, o czym świadczy jego głębokość, strome brzegi i zbliżone do południkowego ułożenie misy.

\n

Sposób 1 - Cechy diagnostyczne jeziora rynnowego na mapie

\n

Co odczytujemy z mapy: Mapa szczegółowa Suwalskiego Parku Krajobrazowego pokazuje kształt misy Hańczy - wydłużoną, wąską, orientowaną w przybliżeniu południkową, z wyraźnie stromymi zboczami po obu stronach.

\n

Krok po kroku:

\n
  1. Geneza rynien glacjalnych: Podczas zlodowaceń pod lodowcem płynęły wody subglacjalne pod wysokim ciśnieniem, wyżłabiając w podłożu głębokie, wąskie rynny. Po ustąpieniu lodu rynny wypełniły się wodą → jeziora rynnowe.
\n
  1. Cechy charakterystyczne jezior rynnowych (diagnoza B2):
\n\n
  1. Wniosek: Głębokość + strome brzegi + wydłużona forma południkowa = klasyczne cechy rynny glacjalnej → odpowiedź B2.
\n

Sposób 2 - Eliminacja pozostałych opcji

\n

Sprawdźmy, dlaczego A1, A2, B3, B4 są błędne - co prowadzi do tego samego wniosku:

\n\n

Jedynym uzasadnieniem pasującym do cech rynnowych jest 2 - głębokość + strome brzegi + południkowa oś misy.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9., max 1 pkt):
- 1 pkt - za odpowiedź B2 (oba elementy: litera B i cyfra 2 muszą być zaznaczone łącznie).
- 0 pkt - za każdą inną odpowiedź (B bez 2, sama litera B, samo 2, lub jakiekolwiek inne połączenie).
- Akceptowane warianty: brak - klucz wskazuje wyłącznie B2 bez alternatyw.
- Wykluczone: A1, A2, B3, B4 oraz odpowiedzi niepełne (tylko litera lub tylko cyfra).
\n

Wzory i referencje

\n

W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych. Zadanie wymaga wiedzy z geomorfologii glacjalnej.

\n
🏔️ Jeziora polodowcowe - typologia genetyczna:
- Rynnowe: wąskie, głębokie, wydłużone wzdłuż kierunku ruchu lądolodu; powstają przez erozję subglacjalną wód pod ciśnieniem. Przykłady: Hańcza (najgłębsze w Polsce, 108,5 m), Wigry (częściowo), Gopło.
- Morenowe: nieregularne, płytkie, leżą w obniżeniach między wzgórzami moreny czołowej lub dennej. Przykłady: Śniardwy, Mamry (największe powierzchniowo jeziora Polski).
- Wytopiskowe (kettle lakes): okrągłe, małe, powstałe po wytopieniu brył martwego lodu.

🧊 Kierunek ruchu lądolodu w Polsce: z N/NW na S/SE → rynny glacjalne mają orientację NW-SE lub N-S → stąd południkowe ułożenie misy Hańczy.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Opcja | Treść | Dlaczego błędna (typowy błąd ucznia) |
| A1 | morenowych - długa linia brzegowa i rozległa powierzchnia | Cechy te (rozległość, rozbudowana linia brzegowa) opisują jeziora morenowe jak Śniardwy czy Mamry - płytkie i szerokie. Hańcza jest wąska i głęboka, więc nie pasuje. |
| A2 | morenowych - głębokość, strome brzegi, południkowe ułożenie | Uzasadnienie 2 jest POPRAWNE, ale litera A jest błędna! Cechy te charakteryzują rynny, nie moreny. Typowy błąd: uczeń dobrze rozpoznaje cechy, ale błędnie przypisuje je do moreny. |
| B3 | rynnowych - dobrze rozwinięta linia brzegowa, liczne zatoki, zróżnicowanie głębokości | Litera B (rynnowe) poprawna, ale uzasadnienie 3 opisuje jeziora morenowe - nieregularne, z zatokami. Hańcza jest regularna, wąska, bez licznych zatok. |
| B4 | rynnowych - między wzniesieniami moreny czołowej a obniżeniem moreny dennej | Uzasadnienie 4 opisuje warunki akumulacji morenowej, a nie erozję rynnową. To topograficzne otoczenie nie wyjaśnia genezy rynny. |

\n

Typowe pułapki i częste błędy uczniów

\n
⚠️ Pułapka 1 - mylenie A2 z B2: Uzasadnienie 2 (głębokość, strome brzegi, południkowe ułożenie) jest poprawne i rzeczywiście opisuje Hańczę - ale uczniowie łączą je z literą A (morenowe), bo intuicyjnie kojarzą "głębokość" z Mazurami. Pamiętaj: głębokość + południkowe ułożenie = rynna, nie morena.
\n
⚠️ Pułapka 2 - skojarzenie "Mazury = morenowe": Większość dużych jezior mazurskich (Śniardwy, Mamry, Niegocin) to faktycznie jeziora morenowe - rozległe i płytkie. Hańcza jest wyjątkiem: to jezioro rynnowe na Suwalszczyźnie, wyróżniające się ekstremalną głębokością jak na nizinę. Nie przenoś schematu "pojezierze = morenowe" automatycznie.
\n
⚠️ Pułapka 3 - niezauważenie południkowego ułożenia misy: Na mapie widać wyraźnie, że Hańcza jest wąska i wydłużona w kierunku N-S (południkowym). To kluczowa wskazówka dla rynny glacjalnej - kierunek odpowiada ruchowi lądolodu. Uczniowie często skupiają się na głębokości i ignorują kształt i orientację misy.
\n
⚠️ Pułapka 4 - niepełna odpowiedź: Klucz CKE wymaga zaznaczenia OBU elementów: B i 2. Zaznaczenie samej litery B bez cyfry 2 (lub odwrotnie) daje 0 punktów. Zawsze sprawdź, czy wybrałeś kompletną parę litera + cyfra.
"}]}