{"id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/11.2","paper_id":"geografia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"11.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nOznaczone na mapie numerami odcinki w środkowym biegu rzeki Odry przedstawiają\nzróżnicowany bieg tej rzeki.\nWyjaśnij wpływ zlodowaceń na przebieg odcinków Odry oznaczonych na mapie\nnumerami 2 i 4.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nIV etap edukacyjny\nI. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących\nśrodowiska przyrodniczego […].\nIV etap edukacyjny\n1.4) Zdający formułuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między wybranymi elementami\nśrodowiska przyrodniczego […].\n10.1) Zdający […] wykazuje wpływ […]\nzlodowaceń na ukształtowanie powierzchni\nkraju.\nIII etap edukacyjny\n4.2) Zdający […] wykazuje zależności\npomiędzy współczesną rzeźbą Polski\na wybranymi wydarzeniami geologicznymi.\nSchemat punktowania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Na odcinkach oznaczonych numerami 2 i 4 Odra płynie na zachód, ponieważ wykorzystuje\nobniżenia pradolin o przebiegu zbliżonym do równoleżnikowego.\n- Bieg Odry na odcinkach oznaczonych numerami 2 i 4 jest skierowany na zachód, ponieważ\nnawiązuje do równoleżnikowego przebiegu moren czołowych lądolodu.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nNa odcinkach 2 i 4 Odra płynie w kierunku zachodnim, ponieważ wykorzystuje obniżenia **pradolin** - szerokich dolin odpływu wód roztopowych lądolodu, przebiegających równoleżnikowo (W-E) wzdłuż czoła kolejnych nasunięć lodowca.\n\n## Sposób 1 - Pradoliny jako dziedzictwo glacjalne\n\n**Co widzimy na mapie:**\nŚrodkowy bieg Odry ma charakterystyczny przebieg kolankowaty (zestrzelony): odcinki południkowe (N-S) naprzemiennie z odcinkami równoleżnikowymi (W-E). Odcinki 2 i 4 to właśnie fragmenty równoleżnikowe - Odra płynie w nich na **zachód**.\n\n**Krok 1 - Skąd się wzięły pradoliny?**\nPodczas kolejnych zlodowaceń (głównie środkowopolskich) lądolód skandynawski nasuwał się z północy na południe i zatrzymywał wzdłuż równoleżnikowych linii. **Wzdłuż czoła lądolodu** gromadziły się ogromne ilości wód roztopowych, które nie mogły odpływać na N (był tam lód) ani na S (wyżyny i góry). Jedyna droga to odpływ **wzdłuż czoła lądolodu - ku zachodowi**, do Renu i dalej do Atlantyku.\n\n**Krok 2 - Powstanie pradolin:**\nTak uformowały się szerokie, płaskodenne doliny tzw. **pradolin** (niem. *Urstromtäler*) o przebiegu zbliżonym do równoleżnikowego. Pradoliny powiązane z Odrą to m.in.:\n- **Pradolina Wrocławska** (środkowa Odra)\n- **Pradolina Warszawsko-Berlińska**\n- **Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka**\n\n**Krok 3 - Odra „wchodzi\" w gotowe obniżenia:**\nPo ustąpieniu lądolodu rzeki odziedziczyły rzeźbę terenu. Odra, płynąc ogólnie ku północy, natrafiała na gotowe, szerokie obniżenia pradolin. Ponieważ dno pradolin jest płaskie i lekko nachylone ku zachodowi, **rzeka skręcała na zachód i płynęła pradoliną**, aż natrafiła na możliwość przełomu ku N - i znowu skręcała na północ. Stąd kolankowaty plan rzeki.\n\n**Wniosek:** Odcinki 2 i 4 to fragmenty biegu Odry w **obniżeniach pradolin** - form rzeźby powstałych bezpośrednio w wyniku działania lądolodu.\n\n## Sposób 2 - Moreny czołowe jako bariery i wskazówka\n\nAlternatywne (równoważne) wyjaśnienie z klucza CKE:\n\nLądolód pozostawiał po sobie **wały moren czołowych** - nagromadzeń materiału skalnego usypanych przy krawędzi cofającego się lodu. Moreny czołowe mają przebieg **równoleżnikowy**, równoległy do czoła lądolodu.\n\nOdra, płynąc ku północy, natrafiała na wał moreny czołowej jako na naturalne **piętrzenie terenu**. Nie mogąc przebić się na север w każdym miejscu, obchodziła tę przeszkodę kanałem melt-water wzdłuż podstawy wału - czyli płynęła **na zachód**, zgodnie z przebiegiem moreny. Dopiero w miejscach obniżeń (przełomów przez wał morenowy) Odra skręcała znowu na północ.\n\nOdcinki 2 i 4 to zatem odcinki, gdzie Odra **nawiązuje do równoleżnikowego przebiegu moren czołowych**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź zawierająca **dwa elementy łącznie**:\n> 1. wskazanie kierunku biegu (**na zachód** / równoleżnikowy) na odcinkach 2 i 4,\n> 2. wyjaśnienie przyczyny glacjalnej - **pradoliny** (o równoleżnikowym przebiegu) LUB **moreny czołowe** lądolodu.\n> - **0 pkt** - odpowiedź ogólna np. „bo było zlodowacenie\" bez powiązania z pradolinami / morenami; sama nazwa „pradolina\" bez kierunku biegu; kierunek biegu bez powiązania ze zlodowaceniami.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - „Odra płynie na zachód, bo wykorzystuje obniżenia pradolin o przebiegu równoleżnikowym\"\n> - „Bieg skierowany na zachód, nawiązuje do równoleżnikowego przebiegu moren czołowych\"\n> - „odcinki odpowiadają pradolinom - szerokim dolinom odpływu wód roztopowych lądolodu\"\n>\n> **Wykluczone:**\n> - Sama nazwa „pradolina\" bez wyjaśnienia kierunku biegu (niepełna odpowiedź)\n> - „Zlodowacenie wpłynęło na bieg rzeki\" bez wskazania konkretnej formy rzeźby\n> - Mylenie pradoliny z doliną rzeczną lub rynną subglacjalną\n\n**Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:**\n> Napisz że odcinki 2 i 4 mają bieg **zachodni / równoleżnikowy** i że wynika to z **pradolin** (obniżeń odpływu wód lodowcowych) lub **moren czołowych** o równoleżnikowym przebiegu. Oba elementy muszą być w odpowiedzi.\n\n## Wzory i referencje\n\n📐 **Brak wzorów matematycznych** - zadanie wymaga wyłącznie wiedzy z geomorfologii glacjalnej.\n\n🌍 **Formy rzeźby glacjalnej kluczowe w tym zadaniu:**\n\n| Forma | Geneza | Przebieg | Rola dla Odry |\n| Pradolina (*Urstromtal*) | Odpływ wód roztopowych wzdłuż czoła lądolodu | Równoleżnikowy (W-E) | Odra płynie jej dnem na zachód (odcinki 2 i 4) |\n| Morena czołowa | Akumulacja materiału przy krawędzi lądolodu | Równoleżnikowy | Bariera zmuszająca rzekę do skrętu ku zachodowi |\n| Przełom (dolina podlodowcowa) | Erozja subglacjalna lub fluwio-glacjalna | Południkowy (N-S) | Odra przebija się ku północy (odcinki 1 i 3) |\n\n🇵🇱 **Krainy i pradoliny Polski:**\n- Kolankowaty (zestrzelony) bieg Odry i Wisły w pasie pojezierzy i nizin to klasyczny przykład **rzeźby polodowcowej Polski** - odziedziczone po lądolodach skandynawskich ostatnich 500 000 lat.\n- Odra korzysta m.in. z **Pradoliny Wrocławskiej** (odcinek przez Wrocław ku zachodowi).\n\n## Dlaczego odpowiedzi bez obu elementów są błędne\n\n| Błąd w odpowiedzi | Dlaczego 0 pkt |\n| „Zlodowacenia wpłynęły na bieg rzeki przez erozję\" | Brak wskazania konkretnej formy (pradolina / morena) i kierunku |\n| „Odra płynie na zachód\" (bez wyjaśnienia) | Brakuje powiązania z działaniem lądolodu |\n| „Pradoliny uformowały bieg Odry\" (bez kierunku) | Brakuje wskazania że odcinki 2 i 4 mają bieg zachodni/równoleżnikowy |\n| „Lód zerodował teren i rzeka tam popłynęła\" | Zbyt ogólne, nie odwołuje się do form glacjalnych |\n| Odpowiedź o rynnach subglacjalnych / ozach | Mylenie form - rynny mają przebieg południkowy, nie równoleżnikowy |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Pradolina ≠ rynna subglacjalna. Rynny (np. jeziora rynnowe: Hańcza, Wigry) mają przebieg **południkowy** i są erodowane przez wody pod lodowcem. Pradoliny mają przebieg **równoleżnikowy** i są efektem odpływu wód **przed czołem** lądolodu. Mylenie tych form to najczęstszy błąd.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Nie wystarczy napisać samej nazwy \"pradolina\" - klucz CKE wymaga, żeby odpowiedź zawierała wyraźne powiązanie z **kierunkiem biegu** (zachód / równoleżnikowy). Obie informacje razem = punkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Odcinki 1 i 3 (południkowe, Odra płynie na N) to odcinki przełomowe - rzeka przebija się przez wały morenowe ku północy. Zadanie pyta tylko o 2 i 4 (równoleżnikowe), więc nie musisz wyjaśniać odcinków 1 i 3, ale warto rozumieć cały schemat.","image":"img/geografia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-11.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 11.2. (0-1)
Oznaczone na mapie numerami odcinki w środkowym biegu rzeki Odry przedstawiają
zróżnicowany bieg tej rzeki.
Wyjaśnij wpływ zlodowaceń na przebieg odcinków Odry oznaczonych na mapie
numerami 2 i 4.

","answer_text_html":"

Zadanie 11.2. (0-1)
IV etap edukacyjny
I. Dostrzeganie prawidłowości dotyczących
środowiska przyrodniczego […].
IV etap edukacyjny
1.4) Zdający formułuje zależności
przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne
i czasowe między wybranymi elementami
środowiska przyrodniczego […].
10.1) Zdający […] wykazuje wpływ […]
zlodowaceń na ukształtowanie powierzchni
kraju.
III etap edukacyjny
4.2) Zdający […] wykazuje zależności
pomiędzy współczesną rzeźbą Polski
a wybranymi wydarzeniami geologicznymi.
Schemat punktowania
1 pkt - poprawna odpowiedź.
0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.
Przykładowe odpowiedzi

\n\n

obniżenia pradolin o przebiegu zbliżonym do równoleżnikowego.

\n\n

nawiązuje do równoleżnikowego przebiegu moren czołowych lądolodu.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Na odcinkach 2 i 4 Odra płynie w kierunku zachodnim, ponieważ wykorzystuje obniżenia pradolin - szerokich dolin odpływu wód roztopowych lądolodu, przebiegających równoleżnikowo (W-E) wzdłuż czoła kolejnych nasunięć lodowca.

\n

Sposób 1 - Pradoliny jako dziedzictwo glacjalne

\n

Co widzimy na mapie:
Środkowy bieg Odry ma charakterystyczny przebieg kolankowaty (zestrzelony): odcinki południkowe (N-S) naprzemiennie z odcinkami równoleżnikowymi (W-E). Odcinki 2 i 4 to właśnie fragmenty równoleżnikowe - Odra płynie w nich na zachód.

\n

Krok 1 - Skąd się wzięły pradoliny?
Podczas kolejnych zlodowaceń (głównie środkowopolskich) lądolód skandynawski nasuwał się z północy na południe i zatrzymywał wzdłuż równoleżnikowych linii. Wzdłuż czoła lądolodu gromadziły się ogromne ilości wód roztopowych, które nie mogły odpływać na N (był tam lód) ani na S (wyżyny i góry). Jedyna droga to odpływ wzdłuż czoła lądolodu - ku zachodowi, do Renu i dalej do Atlantyku.

\n

Krok 2 - Powstanie pradolin:
Tak uformowały się szerokie, płaskodenne doliny tzw. pradolin (niem. Urstromtäler) o przebiegu zbliżonym do równoleżnikowego. Pradoliny powiązane z Odrą to m.in.:

\n\n

Krok 3 - Odra „wchodzi" w gotowe obniżenia:
Po ustąpieniu lądolodu rzeki odziedziczyły rzeźbę terenu. Odra, płynąc ogólnie ku północy, natrafiała na gotowe, szerokie obniżenia pradolin. Ponieważ dno pradolin jest płaskie i lekko nachylone ku zachodowi, rzeka skręcała na zachód i płynęła pradoliną, aż natrafiła na możliwość przełomu ku N - i znowu skręcała na północ. Stąd kolankowaty plan rzeki.

\n

Wniosek: Odcinki 2 i 4 to fragmenty biegu Odry w obniżeniach pradolin - form rzeźby powstałych bezpośrednio w wyniku działania lądolodu.

\n

Sposób 2 - Moreny czołowe jako bariery i wskazówka

\n

Alternatywne (równoważne) wyjaśnienie z klucza CKE:

\n

Lądolód pozostawiał po sobie wały moren czołowych - nagromadzeń materiału skalnego usypanych przy krawędzi cofającego się lodu. Moreny czołowe mają przebieg równoleżnikowy, równoległy do czoła lądolodu.

\n

Odra, płynąc ku północy, natrafiała na wał moreny czołowej jako na naturalne piętrzenie terenu. Nie mogąc przebić się na север w każdym miejscu, obchodziła tę przeszkodę kanałem melt-water wzdłuż podstawy wału - czyli płynęła na zachód, zgodnie z przebiegiem moreny. Dopiero w miejscach obniżeń (przełomów przez wał morenowy) Odra skręcała znowu na północ.

\n

Odcinki 2 i 4 to zatem odcinki, gdzie Odra nawiązuje do równoleżnikowego przebiegu moren czołowych.

\n

Schemat oceniania CKE - ile punktów za co

\n
📋 Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11.2, max 1 pkt):
- 1 pkt - odpowiedź zawierająca dwa elementy łącznie:
1. wskazanie kierunku biegu (na zachód / równoleżnikowy) na odcinkach 2 i 4,
2. wyjaśnienie przyczyny glacjalnej - pradoliny (o równoleżnikowym przebiegu) LUB moreny czołowe lądolodu.
- 0 pkt - odpowiedź ogólna np. „bo było zlodowacenie" bez powiązania z pradolinami / morenami; sama nazwa „pradolina" bez kierunku biegu; kierunek biegu bez powiązania ze zlodowaceniami.

Akceptowane warianty:
- „Odra płynie na zachód, bo wykorzystuje obniżenia pradolin o przebiegu równoleżnikowym"
- „Bieg skierowany na zachód, nawiązuje do równoleżnikowego przebiegu moren czołowych"
- „odcinki odpowiadają pradolinom - szerokim dolinom odpływu wód roztopowych lądolodu"

Wykluczone:
- Sama nazwa „pradolina" bez wyjaśnienia kierunku biegu (niepełna odpowiedź)
- „Zlodowacenie wpłynęło na bieg rzeki" bez wskazania konkretnej formy rzeźby
- Mylenie pradoliny z doliną rzeczną lub rynną subglacjalną
\n

Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:

\n
Napisz że odcinki 2 i 4 mają bieg zachodni / równoleżnikowy i że wynika to z pradolin (obniżeń odpływu wód lodowcowych) lub moren czołowych o równoleżnikowym przebiegu. Oba elementy muszą być w odpowiedzi.
\n

Wzory i referencje

\n

📐 Brak wzorów matematycznych - zadanie wymaga wyłącznie wiedzy z geomorfologii glacjalnej.

\n

🌍 Formy rzeźby glacjalnej kluczowe w tym zadaniu:

\n

| Forma | Geneza | Przebieg | Rola dla Odry |
| Pradolina (Urstromtal) | Odpływ wód roztopowych wzdłuż czoła lądolodu | Równoleżnikowy (W-E) | Odra płynie jej dnem na zachód (odcinki 2 i 4) |
| Morena czołowa | Akumulacja materiału przy krawędzi lądolodu | Równoleżnikowy | Bariera zmuszająca rzekę do skrętu ku zachodowi |
| Przełom (dolina podlodowcowa) | Erozja subglacjalna lub fluwio-glacjalna | Południkowy (N-S) | Odra przebija się ku północy (odcinki 1 i 3) |

\n

🇵🇱 Krainy i pradoliny Polski:

\n\n

Dlaczego odpowiedzi bez obu elementów są błędne

\n

| Błąd w odpowiedzi | Dlaczego 0 pkt |
| „Zlodowacenia wpłynęły na bieg rzeki przez erozję" | Brak wskazania konkretnej formy (pradolina / morena) i kierunku |
| „Odra płynie na zachód" (bez wyjaśnienia) | Brakuje powiązania z działaniem lądolodu |
| „Pradoliny uformowały bieg Odry" (bez kierunku) | Brakuje wskazania że odcinki 2 i 4 mają bieg zachodni/równoleżnikowy |
| „Lód zerodował teren i rzeka tam popłynęła" | Zbyt ogólne, nie odwołuje się do form glacjalnych |
| Odpowiedź o rynnach subglacjalnych / ozach | Mylenie form - rynny mają przebieg południkowy, nie równoleżnikowy |

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Pradolina ≠ rynna subglacjalna. Rynny (np. jeziora rynnowe: Hańcza, Wigry) mają przebieg południkowy i są erodowane przez wody pod lodowcem. Pradoliny mają przebieg równoleżnikowy i są efektem odpływu wód przed czołem lądolodu. Mylenie tych form to najczęstszy błąd.
\n
⚠️ Uwaga 2: Nie wystarczy napisać samej nazwy "pradolina" - klucz CKE wymaga, żeby odpowiedź zawierała wyraźne powiązanie z kierunkiem biegu (zachód / równoleżnikowy). Obie informacje razem = punkt.
\n
⚠️ Uwaga 3: Odcinki 1 i 3 (południkowe, Odra płynie na N) to odcinki przełomowe - rzeka przebija się przez wały morenowe ku północy. Zadanie pyta tylko o 2 i 4 (równoleżnikowe), więc nie musisz wyjaśniać odcinków 1 i 3, ale warto rozumieć cały schemat.
"}]}